Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Pobierz artykuł w PDF-ie

Małgorzata Kierczuk-Macieszko
Lublin (naukowiec niezależny)

Abstrakt
W zasobach polskich świątyń znajdują się naczynia liturgiczne i metalowe wyroby rzemiosła artystycznego z XIX wieku zaprojektowane w stylach historycznych. Są to przedmioty rękodzielnicze wykonywane z metali szlachetnych przez złotników i jubilerów oraz ze stopów miedzi bądź z cyny przez mosiężników i rzemieślników pokrewnych profesji. Obiekty te jakością materiału i mistrzostwem wykonania miały odróżnić się od tańszych, wytwarzanych seryjnie przedmiotów platerowanych. Kolejną grupą zabytków metalowych są kopie naczyń historycznych. Wzrost zainteresowania historią oraz tworzenie się państw narodowych w XIX wieku przyniosły obserwowane w całej Europie zjawisko kopiowania artefaktów uznanych za wartościowe z uwagi na walor historyczny, kulturowy, artystyczny. Wybierano obiekty ważne dla historii kraju bądź reprezentatywne dla sztuki regionu. Zasadniczy wpływ na profil działalności ówczesnych mistrzów technik metalowych wywarły jednak prężnie rozwijające się kolekcjonerstwo, muzealnictwo i rynek sztuki. Obiekty zabytkowe wymagały fachowej naprawy, co wymuszało konieczność poznania dawnych technik i technologii. Niestety, konserwację dzielił tylko krok do fałszerstwa, istnieje popyt na wysoko wycenianie autentyki. W efekcie na rynek kolekcjonerski trafiła ogromna liczba doskonałej jakości falsyfikatów o wysokich wartościach artystycznych i stylowych, dowodzących technicznej wirtuozerii wykonawców oraz ich ogromnej wiedzy z zakresu historycznego wzornictwa. Na przełomie wieków rzemieślnicy osiągnęli tak wyrafinowany sposób sporządzania imitacji, że nawet doświadczeni znawcy byli czasem oszukiwani.

Nie dziwi więc, że omawiane zabytki przez współczesnych historyków sztuki oceniane są najczęściej negatywnie jako wtórne, quasi-stylowe lub wręcz falsyfikaty. W praktyce określenie ich wieku i proweniencji niejednokrotnie okazuje się zadaniem niełatwym, obarczonym dużym marginesem błędu. Zwłaszcza drobne wyroby z metali nieszlachetnych zmuszają do daleko posuniętej ostrożności, gdyż łatwo jest popełnić błąd, uznając wyrób z XIX wieku za wcześniejszy lub na odwrót, co w niniejszym artykule zostało przedstawione na przykładzie mosiężnych i brązowych kadzielnic.

Słowa kluczowe: kadzielnica, metalowe rzemiosło artystyczne, wyroby złotnicze, odlewy, kopia, falsyfikat, rynek antykwaryczny

Bibliografia
Art chrétien jusqu’à la fin du moyen âge: catalogue, Ad. Jansen, Bruxelles: Musées royaux d’art et d’histoire 1964.
Baczkowska Wanda, Solfa Jan Benedyktynowicz (1483–1564), „Polski Słownik Biograficzny”, t. 40, Warszawa–Kraków 2000–2001, s. 278–281.
Beissel Stephan, Gefälschte Kunstwerke, Freiburg im Bresgau 1909.
Buszko Józef, Uroczystości kazimierzowskie na Wawelu w roku 1869, Kraków 1970.
Catalogue des objets d’art et de haute curiosité antiques, du Moyen-Âge & de la Renaissance, composant l’importante et précieuse Collection Spitzer dont la vente publique aura lieu a Paris, Rue de Villejust 33 (Aveniu Victor Hugo), du lundi 17 Avril ou vendredi 16 Juin 1893, commissaire-priseur Paul Chevallier, expert Charles Mannheim, Paris 1893.
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982.
Ciciora Barbara, Rachunek Aleksandra Ziembowskiego za wykonanie kopii przedmiotów z grobu Kazimierza Wielkiego, „Studia Waweliana” 9/10, 2000/2001, s. 218–220.
Czech Józef, Kalendarz krakowski na na rok 1894. Rok 63, Kraków 1894.
Czech Józef, Kalendarz krakowski na na rok 1912. Rok 81, Kraków 1912.
Czyżewski Krzysztof J., Kielich Władysława Chotkowskiego, w: Wawel 1000–2000. Wystawa jubileuszowa, t. 1: Kultura artystyczna dworu królewskiego i katedry. Zamek Królewski na Wawelu, maj-lipiec 2000. Katedra Krakowska – biskupia, królewska, narodowa. Muzeum Katedralne na Wawelu maj-wrzesień 2000. Katalog, red. Magdalena Piwocka, Krzysztof J. Czyżewski, Dariusz Nowacki, Kraków 2000, s. 266-267 poz. I/260.
Der Mainzer Goldschmuck: ein Kunstkrimi aus der deutschen Kaiserzeit, herausgegeben von Theo Jülich, Lothar Lambacher und Kristine Siebert [kat. wyst. Hessisches Landesmuseum, 08.12.2017-11.03.2018 Darmstadt], Regensburg 2017.
Die Zeit der Staufer. Geschichte, Kunst, Kultur, hrsg. Reiner Hausherr, Ausst.-Kat. Württembergisches Landesmuseum, Stuttgart 1977.
Distelberger Rudolf, Luchs Alison, Verdier Philippe i inni, Western Decorative Arts. Part I Medieval, Renaissance and Historicizing Styles including Metalwork, Enamels, and Ceramics, Washington 1993.
Euw Anton von, Weihrauchfaß Wahrscheinlich Reiner von Huy, w: Ornamenta Ecclesiae. Kunst und Künstler der Romanik. Katalog zur Ausstellung des Schnütgen-Museum in der Joseph-Heinrich-Kunsthalle, hrsg. Anton Legner, Köln 1985, s. 476.
Glemma Tadeusz, Chotkowski Władysław Longin (1843–1926), „Polski Słownik Biograficzny”, t. 3, Kraków 1937 [reprint: Kraków 1989], s. 430–432.
Hackenbroch Yvonne, Reinhold Vasters, Goldsmith, „Metropolitan Museum Journal” 19/20, 1984/1985, s. 163-268.
Hayward John F., Salomon Weininger, toaster Faker, „The Connoisseur” 187, 1974, nr 753, s. 170-179.
Hollis Jill, Princely Magnificence. Court Jewels of the Renaissance 1500-1630, [kat. wyst. Victoria & Albert Museum], London 1980.
Janiszewska Monika, Nowacki Dariusz, CALIX DÑI IOHANNIS BENEDICTI DE WRATICCLAVIA. Zagadkowa fundacja i nieudany falsyfikat, w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, oprac. Grażyna Korpal, Cracoviae MMX, s. 83–92.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. IV: Miasto Kraków, cz. II: Kościoły i klasztory Śródmieścia, 1, red. Adam Bochnak, Jan Samek, Warszawa 1971.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce (seria nowa), t. III: Woj. rzeszowskie, z. 3: Kolbuszowa, Mielec i okolice, oprac. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot, Warszawa 1991.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce (seria nowa), t. IV: Woj. wrocławskie, z. 3: Milicz, Żmigród, Twardogóra i okolice, oprac. Jan Wrabiec, Warszawa 1997.
Kobielus Stanisław, Struktura formalna i treści symboliczne kadzielnicy ze zbiorów prywatnych wykonanej według recepty z traktatu Teofila Prezbitera Diversarum Artium Schedula, w: Visibilia et Invisibilia w sztuce średniowiecza. Księga poświęcona pamięci profesor Kingi Szczepkowskiej-Naliwajek, red. Artur Badach; Monika Janiszewska; Monika Tarkowska, Warszawa 2009, s. 409–428.
Kornecki Marian, Dzieje sztuki regionu bocheńskiego, w: Bochnia. Dzieje miasta i regionu, red. Feliks Kiryk; Zygmunt Ruta, Kraków 1980.
Kötzsche Dietrich, Encensoir de Renier, w: Rhin-Meuse. Art et Civilisation 800–1400. Une exposition des Ministères delges de la Culture française et de la Culture néerlandaise, du Schnütgen-Museum de la ville de Cologne; du 14 mai au 23 juillet 1972 à la Kunsthalle de Cologne; du 19 septembre au 31 octobre 1972 aux Musées royaux d’art et d’histoire à Bruxelles, ed. Kunsthalle de Cologne/Musees Royaux a Bruxelles 1972.
Kugel Alexis, Distelberger Rudolf, Bimbenet-Privet Michèle, Joyaux Renaissance. Une Splendeur Retrouvée, [kat. wyst. Galerie J. Kugel, 2000], Paris 2000.
La Collection Spitzer. Aniquité, Moyen-Âge – Renaissance, Tome Premier, Paris, Maison Quantin, 1890.
Lepszy Leonard, Złotnictwo krakowskie, Kraków 1887.
Miziołek Jerzy, Wystawy falsyfikatów w muzeach zagranicznych, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2010, 4(65), s. 40–42.- 4(65), 2010
Molenda Danuta, Eksploatacja rud miedzi i handel miedzią w Polsce w późnym średniowieczu i początkach nowożytności (do 1795 r.), „Przegląd Historyczny” 80, 1989, z. 4, s. 801–814.
Problematyka autentyczności dzieł sztuki na polskim rynku. Teoria – praktyka – prawo. Materiały seminariów zorganizowanych w 2010 roku przez Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych (obecnie Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów) przy udziale Stowarzyszenia Antykwariuszy Polskich oraz Domu Aukcyjnego Rempex, red. Robert Pasieczny, Warszawa 2012.
Rosset Tomasz de, Polskie kolekcje i zbiory artystyczne we Francji w latach 1795–1919. Między „Skarbnicą narodową” a galerią sztuki, Toruń 2005.
Róg Rafał, Kościół w Niepołomicach pod wezwaniem Dziesięciu Tysięcy Męczenników. Królewska fundacja pokutna, Kraków-Niepołomice 1998.
Schwerpunkte der Kupferproduktion und des Kupferhandels in Europa: 1500–1650 (Kölner Kolloquien zur Internationalen Sozial- und Wirtschaftsgeschichte, Bd. 3), hrsg. Hermann Kellenbenz, Böhlau 1977.
Skorowidz przemysłowo-handlowy Królestwa Galicyi, Lwów 1906.
Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stanisław Kozakiewicz, Warszawa 1969.
Sobczak-Jaskulska Renata, Złotnictwo Hanau w 4 ćwierci XIX i na początku XX w. Kopiowanie przeszłości czy twórcze kreacje?, w: Rzemiosło artystyczne. Materiały z Sesji Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, t. 2, red. Ryszard Bobrow, Warszawa 2001, s. 327–359.
Sobczak-Jaskulska Renata, Relikwiarz na głowę św. Wojciecha – kopia galwanoplastyczna; Relikwiarz na rękę św. Wojciecha – kopia galwanoplastyczna, w: Na znak świetnego zwycięstwa. W sześćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem, t.. II, Katalog wystawy 15 VII – 30 IX 2010, red. Jerzy T. Petrus, Zamek Królewski na Wawelu. Państwowe Zbiory Sztuki, Kraków 2010, nr 95, s. 184–185; nr 96, s. 186–188.
Sołtysówna Aldona, Złotnictwo skarbca i katedry na Wawelu, Kraków 1993.
Spencer Ronald D., Ekspert kontra dzieło sztuki: rozpoznawanie falsyfikatów oraz fałszywych atrybucji w sztukach plastycznych, przeł. Magda Iwińska, Warszawa 2009.
Stołyhwo Kazimierz, Sikora P. (?), Goldstein Edward, „Polski Słownik Biograficzny”, t. 8, Kraków 1959, s. 213.
Ślesiński Władysław, Fałszerstwa rzemiosła artystycznego, Wrocław 1994.
Ślesiński Władysław, Fałszerze, fałszerstwa i ich zwalczanie, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2009, 3(60), s. 5–9 – 3(60), 2009.
Westermann-Angerhausen Hiltrud, Bronzewerke des Mittelaltres, Handwerk, Kunst und Kunstgeschichte, „Hammaburg” (Neue Folge12. Festschrift für Hans Drescher), Neumünster 1998, s. 19–25.
Westermann-Angerhausen Hiltrud, Mittelalterliche Weihrauchfässer von 800 bis 1500 (“Bronzengeräte des Mittelaltres”. Band 7), Köln 2014.
Wolters Jochem, Goldschmiedetechnische Beobachtungen am sogenannten „Giselaschmuck”. Ein Überblick, „Das Mittelalter” 21(2), 2016, s. 295-331.
Truman Charles, Reinhold Vasters – „the last of the goldsmiths”?, „The Connoisseur” 200, 1979, nr 805, s. 154-161.

Skip to content