wydanie drukowane/printed edition – ISSN 1689-5010
wydanie online/online/edition – eISSN 2720-524X

Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej
Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Download article in pdf

Renata Rogozińska

Poznań, Akademia Sztuk Pięknych

Abstrakt:

Wobec rozległego zainteresowania ikoną w wieku XX – walorami jej formy, głębią i bogactwem treści religijnych oraz aurą duchową, nie dziwi fakt, że stała się ona ważnym źródłem inspiracji artystycznych, czego liczne przykłady spotkać można również w sztuce polskiej, zwłaszcza w ostatnim półwieczu. Obok artystów takich jak: Kazimierz Głaz, Józef Hałas, Henryk Musiałowicz, Jerzy Nowosielski, Wojciech Sadley, Jan Berdyszak Witold Damasiewicz, inicjujących w latach 60. kolejny, różny od przedwojennego, etap inspiracji sztuką cerkiewną, w następnych dekadach rozmaite jej wątki, przekształcane na wiele sposobów, podejmują w swej twórczości: Zbigniew Bajek, Ewa Kuryluk, Tadeusz Brzozowski, Magdalena Dmitruk, Eugeniusz Mucha, Alina Szapocznikow, Aldona Mickiewicz, Zbigniew Treppa, Romuald Oramus, Anna Myca, Marek Sobczyk, Christos Mandzios, Krzysztof Klimek, Magdalena Daniec, Leon Tarasewicz, Andrzej Bednarczyk, Ignacy Czwartos, Andrzej Desperak, Jacek Dłużewski, Tadeusz G. Wiktor, Marian W. Kuczma, Adam Molenda czy Władysław Podrazik. Twórczość wymienionych artystów prezentowana jest w różnych kontekstach problemowych, w tym także stanu wojennego w Polsce i związanego z nim nurtu kultury niezależnej. Gdy chodzi o popularyzację ikony, zwłaszcza wśród artystów młodszego pokolenia, na osobną uwagę zasługuje rola Jerzego Nowosielskiego, jego malarstwa oraz podejmowanej przezeń refleksji teologicznej i estetycznej. Istotny jest tu również szerszy, europejski kontekst twórczych zainteresowań ikoną, a w szczególności sztuka awangardy rosyjskiej.

Podjęte rozważania dowodzą, że inspiracje ikoną nie mają nic wspólnego z powierzchowną archaizacją, lecz prowokują artystów do rozlicznych transpozycji, przynoszących w efekcie rozwiązania nowatorskie, wizualnie odległe od pierwowzoru i naznaczone piętnem indywidualizmu. Stosowane zapożyczenia – chociażby frontalność postaci, dwuwymiarową przestrzeń, odwróconą perspektywę, która przedstawia bardziej boski niż ludzki punkt widzenia, luminiscencję, kompozycję kolorystyczną i geometryczną, bogactwo materialne  czy wreszcie technikę malarską – artyści traktują jako swoisty „zastrzyk sacrum”, tłoczony w krwioobieg dzieła. Wobec postępującej laicyzacji nawiązania do ikony są zazwyczaj formą niezgody na „pustynnienie kultury”, odrzucanie perspektywy nadprzyrodzonej.

słowa kluczowe: sztuka współczesna, artyści polscy, ikona, inspiracje

———————-

Jak namalować niewidzialne? W dziejach chrześcijaństwa na ziemiach Rzeczypospolitej doszło do spotkania dwóch wielkich tradycji religijno-kulturowych: wschodniej (bizantyjsko-ruskiej) i zachodniej (łacińskiej). Prawosławie było stałym elementem struktury wyznaniowej kraju, w niektórych jego regionach wręcz wyznaniem dominującym. Dla wielu narodów dawnej Rzeczypospolitej stanowiło ono fundamentalny element świadomości, kształtujący rodzimą kulturę i tożsamość. Kościół prawosławny nie jest więc w Polce pierwiastkiem obcym, ale wiąże się integralnie z jej dziejami; jego tradycja wniosła ogromny wkład w kształtowanie tak dawnego, jak i współczesnego oblicza Rzeczypospolitej. Poprzez Kościół prawosławny upowszechniły się na ziemiach ruskich, leżących historycznie w granicach państwa polskiego, kultura i sztuka bizantyjska. Wpływał on w istotny sposób również na religijność i obyczaje mieszkańców całej Rzeczypospolitej, czego najlepszym wyrazem jest kult cudownych ikon, na czele z ikoną Matki Boskiej Częstochowskiej [1].

Ikona nadal jest w Polsce obecna – w zbiorach muzealnych, sklepach z antykami, galeriach sztuki, pchlich targach, kościołach, mieszkaniach. Czynne są trzy szkoły pisania ikon [2]. Organizuje się również, szczególnie przy okazji tak zwanych „spotkań kultur”, warsztaty i pokazy malowania ikon, firmowane często przez działających indywidualnie bądź grupowo ikonopisów. Trudno ustalić, ile osób zajmuje się dziś w Polsce ikonopisarstwem. Obok adeptów wymienionych szkół i autentycznych ikonografów, łączących znajomość warsztatu malarskiego i wiekowej tradycji z głęboką wiarą własną, dziesiątki malarzy tworzy ikony, a są wśród nich zarówno wykształceni artyści-plastycy, jak i rzesze samouków zaspakajających potrzeby ciągle chłonnego rynku. „Ikony” maluje okazjonalnie również wielu studentów uczelni artystycznych, łatających w ten sposób swój budżet.

Wobec niesłabnącej popularności ikony jest naturalne, że stanowi ona w sztuce polskiej ważkie źródło inspiracji, budząc szczery zachwyt licznych artystów. Dla niejednego z nich zetknięcie się z malarstwem ikonowym oznaczało wręcz swoistą iluminację i zaważyło na charakterze całej późniejszej twórczości.

Początek artystycznych zainteresowań ikoną przypada na lata dwudzieste ubiegłego stulecia.

[1] A. Mironowicz, Kościół prawosławny w dawnej Rzeczypospolitej, http://www.kik.waw.pl/ma/am3.htm.

[2] Pierwsza szkoła pisania ikon, o największej renomie, istnieje oficjalnie od 1991 roku. Jest to czteroletnie policealne Studium Ikonograficzne w Bielsku Podlaskim, firmowane przez Cerkiew prawosławną. Wykształciło ono około 40 ikonografów. Dyrektor Studium o. Leoncjusz Tofiluk organizuje też co roku warsztaty ikonograficzne, cieszące się sporym powodzeniem, w których bierze udział nie tylko młodzież prawosławna. Dwie pozostałe szkoły powstały pod auspicjami strony katolickiej. Są to: Pracownia Ikonopisania św. Łukasza, działająca przy klasztorze jezuitów w Krakowie, oraz utworzone w 2004 roku dwuletnie Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze Dominikanów na warszawskim Służewiu. Uczestnicy kursów ikonopisania prowadzonych przez o. Zygfryda Kota w Krakowie oraz pleneru ikonicznego w Starej Wsi w 2003 roku utworzyli ugrupowanie katolickich malarzy ikon Agathos, którego aktywność artystyczna koncentruje się na organizowaniu wystaw, plenerów, warsztatów.

Pełny tekst artykułu został wydrukowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” II, 2009. Zamówienia proszę kierować do Wydawnictwa UR.

Skip to content