Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Pobierz artykuł w PDF-ie

Maria Nitka
Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu

Streszczenie
Artykuł jest próbą przedstawienia semantyki marmuru w sakralnej rzeźbie polskiej doby romantyzmu. Wychodząc od nowożytnej teorii sztuki, podkreślono najpierw szczególną rolę białego marmuru w nowożytnej teorii i praktyce rzeźbiarskiej, a następnie zarysowano ugruntowanie tego sądu w sztuce doby klasycyzmu, zwłaszcza w teorii J.J. Winckelmanna. Wraz z promieniowaniem gustu klasycznego ukazano znaczenie tego poglądu dla polskiej rzeźby nowoczesnej, w której zgodnie z gustem Winckelmanna biały marmur był postrzegany jako najszlachetniejszy surowiec, godny wyobrażeń bogów. W dobie romantyzmu za G.W. Heglem uznano marmur za kamień „duchowy”, najodpowiedniejszy do przedstawień sacrum. Dali temu wyraz w teorii i praktyce rzeźbiarskiej tacy twórcy jak: Cyprian Norwid i Teofil Lenartowicz, którzy, by rzeźbić w tym materiale, przybyli do Rzymu – stolicy sztuki sakralnej. Ich śladem podążyli także inni polscy rzeźbiarze przyjeżdżający nad Tyber, by tworzyć w marmurze. W pracy ukazano ich zmagania, które zwieńczył sukcesem jedynie T.O. Sosnowski. W jego dziełach biały marmur z kamienia „żywego” stał się jednak materiałem odpowiednim do wykonania powtarzalnych kompozycji w duchu włoskiego puryzmu. Marmur z materiału adekwatnego dla przedstawień bogów stał się tworzywem, z którego wykonywane były przedmioty na sprzedaż, co doskonale ukazał Norwid w opowiadaniu Ad leones!

Słowa kluczowe: sztuka sakralna XIX wieku, rzeźba religijna, semantyka materiału, marmur

Bibliografia
Battisti E., Michelangelo: fortuna di un mito: cinquecento anni di critica letteraria e artistica, Firenze 2012.
Biliński Z., Norwid w Rzymie, w: Cyprian Norwid w 150-lecie urodzin. Materiały konferencji naukowej 23-25 września 1971, red. M. Żmigrodzka, Warszawa 1973, s. 151–195.
B.P. [Podczaszyński], Wyobrażenie Zbawiciela wykonane w Rzymie z marmuru przez T. O. Sosnowskiego, „Pamiętnik Sztuk Pięknych” 1855, t. II. cz.1, s. 21.
Bunarotti M., Non ha l ’ottimo artista alcun concetto…, w: idem, Poezje, przeł. L. Staff, oprac. M. Brahmer, Warszawa 1964, s. 52.
„Czas” 1855, nr 88, s. 2.
Geismeier W., Christian Daniel Rauch 1777–1857, Berlin 1981.
Giller A., Polska na Wystawie Powszechnej w Wiedniu. Listy Agatona Gillera, t. 2, Lwów 1873.
Grandesso S., Pietro Tenerani (1789–1869), Milano 2003, s. 17–22.
Haskell F., Penny N., Taste and the Antique. The Lure of Classical Sculpture 1500–1900, New Haven, London 1998.
Hegel G.W., Wykłady o estetyce, tłum. J. Grabowski, A. Landman, t. 2, Warszawa 1955.
https://rkd.nl [dostęp: 10.09.2020].
[Janczewska W.], Cena szczęścia, „Ognisko Domowe” 1876, nr 28 (13 lipca).
Kondratowicz Ł., Cyprian Norwid – rzeźbiarz. Szkic informacyjny, „Studia Norwidiana” 1989, nr 7, s. 63–82.
Kraszewski J.I., Kartki z podróży 1858–1864, Warszawa 1866.
Kremer J., Podróż do Włoch, w: idem, Dzieła, t. 8, oprac. H. Struve, Warszawa 1879.
Kremer J., Grecja starożytna i jej sztuka, zwłaszcza rzeźba, w: idem, Dzieła, t. 12: Pisma pomniejsze, oprac. H. Struve, Warszawa 1879.
Król A., Teofil Lenartowicz – rzeźbiarz. Katalog wystawy monograficznej Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1993.
Kwiatkowska M.I., Rzeźbiarze warszawscy XIX wieku, Warszawa 1995.
Lameński L., Tomasz Oskar Sosnowski 1810–1886. Rzeźbiarz polski w Rzymie, Lublin 1997.
Lenartowicz T., Listy T. L. z Florencji, „Gazeta Codzienna” 1861, nr 37, s. 1–2.
Lenartowicz T., Przesyłając przekład sonetu Michała Anioła Buonarotti, „Wiersz do…” fragm., „Tygodnik Ilustrowany” 3, 1861, nr 83, s. 158.
Lenartowicz T., Rzeźbiarz, „Biblioteka Warszawska” 2, 1844, s. 135.
Mattusch C.C., In Search of the Greek Bronze Original, „Memoirs of the American Academy in Rome. Supplementary Volumes” 1, 2002, s. 99–115 [JSTOR, www.jstor.org/stable/4238448: dostęp 10. 12. 2020].
Melbechowska-Luty A., „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem”. Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury, „Konteksty” LIX, 2005, nr 4, 97–108.
Mikocka-Rachubowa K., Marmur w rzeźbie epoki „Grand Tour”, w: Materiał rzeźby. Między techniką a semantyką /Material of Sculpture. Between technics and semantics, red. A. Lipińska, Wrocław 2009, s. 489–503.
Nitka M., Twórczość malarzy polskich w papieskim Rzymie w XIX wieku, Warszawa–Toruń 2014.
Norwid C., Ad leones!, s. 7, https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/norwid-ad-leones.pdf [dostęp 20.09.2020].
Norwid C., O rzeźbiarzach florenckich (dziś żyjących), „Biblioteka Warszawska” 1, 1846, s. 197–203.
Oleszczyński W., O rzeźbie L. Simonettiego, „Gazeta Codzienna” 1860, nr 194, s. 1; nr 204, s. 2.
Pniewski D., Ideal, matter and material. Classical Greek sculpture in the writings of Cyprian Norwid, Józef Kremer and Karol Libelt, w: Materiał rzeźby. Między techniką a semantyką, / Material of Sculpture. Between technics and semantics, red. A. Lipińska, Wrocław 2009, s. 93–103.
Posągi i ludzie, red. A. Melbechowska-Luty, P. Szubert, t. 1, cz. 1, Warszawa 1993.
Prus B., Lalka, t. 1, s. 65, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lalka-tom-pierwszy.html [dostęp 20.09.2020].
Il ratto di Polissena Pio Fedi scultore classico negli anni di Firenze Capitale, red. S. Condemi, E. Marconi, Milano 2018.
Trojanowicz Z., Rzecz o młodości Norwida, Poznań 1968.
„Tygodnik Ilustrowany” 1859, nr 1, s. 1–2.
„Tygodnik Ilustrowany” 1860, nr 16, s. 125–126.
„Tygodnik Ilustrowany” V, 1862, nr 133, s. 142–143.
„Tygodnik Ilustrowany” XIV, 1874, nr 346, s. 116.
„Tygodnik Romansów i Powieści” 28, 1882, nr 713, s. 262.
Vasari G., Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, tłum. K. Estreicher, t. 1, Warszawa–Kraków 1980.
Vasta D., La pittura sacra in Italia nell’Ottocento: Dal Neoclassicismo al Simbolismo, Roma 2012.
Vischer F.T., Das Material, w: idem, Aesthetik oder Wissenschaft des Schönen, Driter Teil: Die Kunstlehre, Stuttgart 1852, za: Materialästhetik: Quellentexte zu Kunst, Design und Architektur, red. D. Rubel, M. Wagner, V. Wolff, Berlin 2017, s. 47–51.
Wagner M., Reinheit und Gefährdung. Weißer Marmor als ästhetische und ethnische Norm, w: Materiał rzeźby. Między techniką a semantyką, / Material of Sculpture. Between technics and semantics, red. A. Lipińska, Wrocław 2009, s. 232–234.
[Walewska A.], Kilka chwil we Włoszech w latach 1847 i 1848 przez Wandę Odrowąż, Poznań 1850.
Winckelmann J.J., Dzieje sztuki starożytnej, tłum. T. Zatorski, Kraków 2012.
Żuchowski T.J., Poskromienie materii. Michał Anioł, Bernini, Canova, Poznań 2011.
Archiwalia
Bartnikowska-Biernat M., „Teka florencka” Teofila Lenartowicza. Twórczość́ literacka i rzeźbiarska, praca doktorska napisana pod opieką prof. dr hab. Olgi Płaszczewskiej, Uniwersytet Jagielloński, Wydział Polonistyki, Kraków 2019.
https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/87139 [dostęp 20.09.2020].

Skip to content