Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Andrzej K. Olszewski

Współczesna sztuka sakralna, poza bardzo nielicznymi wyjątkami, przez wiele lat nie budziła zainteresowania polskich historyków sztuki i architektury. Dotyczyło to zarówno wieku XIX, jak i XX. Dopiero ostatnie 30-lecie przyniosło kilka opracowań o charakterze szerszych przeglądów rodzimej architektury sakralnej w zakresie szczególnie nas interesującego wieku XX. Wystarczy tu wymienić: K. Kuczyńskiego i A. Mroczka, Nowe kościoły polskie (1991); ks. H. Nadrowskiego, Kościoły naszych czasów, dziedzictwo i perspektywy (2000); M.E. Rosier-Siedleckiej, Posoborowa architektura sakralna. Aktualne problemy projektowania architektury kościelnej (1979); R. Wróbla, Nowe kościoły w diecezji łódzkiej 1945–1989 (2005); Julii Sowińskiej, Forma i sacrum. Współczesne kościoły Górnego Śląska (2006) [1]. Niektóre prace obejmowały wiek XIX i pierwszą połowę XX. Dla przykładu wymieniam K. Jabłońskiego Budownictwo kościelne 1795–1939 na terenie Archidiecezji Białostockiej (2002) [2]. Oprócz publikacji książkowych powstawały również artykuły, rozprawy itp.
Badania nad najnowszą sztuką sakralną prowadzone w Akademii Teologii Katolickiej (od 1999 Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego) były ukierunkowane na sztukę XIX i XX wieku, ze szczególnym jednak uwzględnieniem sztuki najnowszej. Liczba wznoszonych kościołów, dokonujący się przełom w poszukiwaniu ich nowych form, świetny rozwój sztuki witrażowniczej a jednocześnie brak obszerniejszych informacji i opracowań, wszystko to wymagało bardziej systematycznego zajęcia się tym problemem. Fakt, że historia sztuki afiliowana była wówczas przy Wydziale Teologicznym, a prace o tematyce sakralnej były wręcz wymagane statutowo, jednak obecnie takich ograniczeń nie ma. Od momentu utworzenia z dniem 1. października 1977 roku Katedry Historii Sztuki Współczesnej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego powstały na temat współczesnej sztuki sakralnej 102 prace magisterskie i 3 doktorskie.
W roku 1980 zrodziła się idea założenia na uczelni Archiwum Współczesnej Sztuki Sakralnej. Archiwum miałoby gromadzić wiadomości na temat współczesnych kościołów i ich wyposażenia, zaś efektem miało być wydanie obszernego katalogu, wzorowanego na francuskim wydawnictwie Les Eglises Modernes en France. Pracę rozpoczęto od zbierania podstawowych informacji. Została opracowana ankieta (pierwsze próby były podjęte z końcem lat 60-tych), którą wraz z patronującym całemu przedsięwzięciu kierownikiem Sekcji Historii Sztuki ks. prof. Januszem St. Pasierbem zawieźliśmy do Kurii na Miodową. Odzew nie był wprawdzie duży, lecz mimo to udało się zgromadzić część wiadomości o nowych kościołach w różnych diecezjach. Następnie należało przejść do opracowania katalogu według wzorowych, obowiązujących w całym kraju kart dla obiektów nieruchomych (architektura) i ruchomych (wyposażenie). Wymagało to funduszów i fachowych wykonawców. Dzięki programowi zwanemu „Problem węzłowy” grupa historyków sztuki opracowała 175 kościołów w różnych diecezjach i 2 zespoły witrażownicze. Brak pieniędzy i – niestety – jakiegokolwiek zainteresowania spowodowały zaniechanie tej akcji.
Ostatnio (wydawnictwo nie podaje daty) Zarząd Główny Towarzystwa Przyjaciół Warszawy wydał w kilku tomach-albumach Kościoły Archidiecezji Warszawskiej. Efektowna pod względem edytorskim publikacja nie spełnia jednak wymagań rzetelnego dokumentu w odniesieniu do architektury i sztuki. Np. w tomie I Dekanaty pozawarszawskie w bardzo wielu przypadkach nie podano autora projektu architektonicznego, czy witraży, chociaż liczne z opracowanych obiektów to prace nowe, a zgromadzenie podstawowych informacji o nich nie powinno nastręczać wielkich trudności. W przypadku Niepokalanowa zostały podane wiadomości wręcz błędne, które, niestety, będą służyć jako autorytatywne źródło. Z tekstu nie dowiadujemy się, że kościół w Niepokalanowie projektował architekt Zygmunt Gawlik (autor katedry w Katowicach). Obszerna praca na temat Niepokalanowa autorstwa Jarosława Zawadzkiego była czterokrotnie publikowana drukiem, w tym w periodyku poświęconym dziejom kościoła „Nasza Przeszłość”. Ponadto sam architekt doczekał się monografii [3]. Nie podano też nazwisk autorów pomnika św. Maksymiliana Kolbego i Jana Pawła II [4]. Tego rodzaju praktyki są nagminne i nie służą przekazywaniu prawdy o dziedzictwie narodowym.
Wnioski nasuwają się same. Należy zorganizować komórkę badawczą, która zajmowałaby się współczesną sztuką sakralną, prowadziła rzetelną dokumentację obiektów (na tych samych kartach), sukcesywnie publikowaną bibliografię itp.
W przeciwieństwie do innych krajów europejskich w Polsce brak było pisma poświęconego sztuce sakralnej. Dzięki staraniom ks. prof. Janusza St. Pasierba udało się uzyskać pewne fundusze ze strony Kościoła. Pismo pod zaproponowanym przez ks. Pasierba tytułem „Lumen Artis” miało podejmować problematykę sztuki sakralnej tak współczesnej, jak i dawnej. Planowano je początkowo jako półrocznik. Redaktorem miał być niżej podpisany, do współpracy zaproszono też gości z zagranicy. Pismo miało być wydawane przez wydawnictwo uczelni. W roku 1990 był już gotowy pierwszy numer. Niestety, z nieznanych nam przyczyn sprawa została utrącona. List w tej sprawie skierowany przez niżej podpisanego do biskupa Władysława Ziółka pozostał bez odpowiedzi [5].
W roku 2002 środowisko krakowskich architektów i historyków sztuki podjęło inicjatywę wydawania pisma „Sztuka Sakralna”. Ukazało się 6 numerów i pismo zostało zawieszone.
W świetle powyższych faktów inicjatywę powołania przy Uniwersytecie Rzeszowskim poważnego ośrodka badania współczesnej sztuki sakralnej oraz pisma problemom tym poświęconym należy przyjąć z najwyższym uznaniem. Ośrodek winien kontynuować już kiedyś rozpoczęte badania, gromadzić informacje, publikować wyniki. Jest to sprawa nader istotna dla historii Kościoła i kultury narodowej.

[1] K. Kucza-Kuczyński, A. Mroczek, Nowe kościoły polskie, Warszawa 1991; H. Nadrowski, Kościoły naszych czasów. Dziedzictwo i perspektywy, Kraków 2000; M. E. Rosier-Siedlecka, Posoborowa architektura sakralna. Aktualne problemy projektowania architektury kościelnej, Lublin 1979; R. Wróbel, Nowe kościoły w Diecezji łódzkiej1945–1989. Uwarunkowania i klasyfikacja rzymskokatolickiej architektury sakralnej, Łódź 2005; J. Sowińska, Forma i sacrum. Współczesne kościoły Górnego Śląska, Warszawa 2006.
[2] K.A. Jabłoński, Budownictwo kościelne 1795–1939 na terenie Archidiecezji Białostockiej, Białystok 2002.
[3] J. Zawadzki, Kościół OO Franciszkanów w Niepokalanowie, „Nasza Przeszłość”, 1994, t. 82, s. 229–280; F. Burno, Zygmunt Gawlik (1895–1961) Architekt Katedry Katowickiej, Katowice 2003.
[4] Kościoły Archidiecezji Warszawskiej. Nasze dziedzictwo. Dekanaty pozawarszawskie, t. 1, Warszawa, s. 26–31.
[5] List z dn. 26 XI 1990 w posiadaniu autora.

Pełny tekst artykułu został wydrukowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” II, 2009. Zamówienia proszę kierować do Wydawnictwa UR.

Skip to content