Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Katarzyna Chrudzimska-Uhera

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Abstrakt:

Ogólnopolskie uroczystości milenijne w bazylice archikatedralnej pw. św. Jana w Warszawie odbyły się w dniach 23–24 czerwca 1966 roku. W celu ich sprawnej organizacji już 15 sierpnia 1965 roku kardynał Stefan Wyszyński, prymas Polski, ogłosił dekret powołujący Komitet Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej, którego zadaniem było opracowanie programu obchodów milenijnych i czuwanie nad jego realizacją. Dla usprawnienia pracy Komitetu wyłoniono siedmioosobową Komisję Wykonawczą z przewodniczącym biskupem Jerzym Modzelewskim oraz pięć sekcji, w tym sekcję plastyczną, której zadanie polegało na projektowaniu i nadzorowaniu wykonania form plastycznych oraz ekspozycji stanowiących oprawę obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski. Przewodniczącym sekcji został ks. prałat Jan Penkała, a w jej skład weszli artyści plastycy, architekci i rzemieślnicy wywodzący się ze środowiska Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy. Stworzone przez nich elementy oprawy millenijnych obchodów we wnętrzu katedry warszawskiej miały charakter stałego i dość jednolitego (umiarkowanie nowoczesnego) wyposażenia, projektowanego zarówno w związku ze zbliżającym się Milenium, jak i ze względu na konieczność rekonstrukcji wyposażenia świątyni, doszczętnie zniszczonego w czasie II wojny światowej. Wystrój prezbiterium katedry (tron arcypasterza, ołtarz główny z obrazem Nawiedzenia Matki Boskiej) przetrwał w niezmienionej, milenijnej formie do końca lat 80. XX wieku.

Słowa kluczowe: Milenium Chrztu Polski w Warszawie, 1966, bazylika archikatedralna pw. św. Jana Chrzciciela w Warszawie, „aresztowanie Matki Boskiej”, prymas Stefan Wyszyński, Rada Prymasowska Odbudowy Kościołów Warszawy, Komitet Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej

———————————–

[1]

 Ogólnopolskie uroczystości milenijne w bazylice archikatedralnej pw. św. Jana Chrzciciela w Warszawie zaplanowane zostały na 23–24 czerwca 1966 roku w ramach ogólnopolskich obchodów „Na szlaku Tysiąclecia” przy udziale całego Episkopatu Polski. Uroczystość rozpocząć miało – 22 czerwca o godz. 18.30 – sprowadzenie kopii obrazu jasnogórskiego peregrynującej po Polsce. Obraz przez następne dwa dni miał być wystawiony i adorowany przez wiernych[2]. Obok obrzędów liturgicznych w bazylice w programie obchodów znalazły się też sesja naukowa oraz otwarcie wystawy poświęconej dziejom chrześcijaństwa w archidiecezji[3], z uwzględnieniem wkładu Kościoła w życie społeczne[4].

W celu sprawnej organizacji uroczystości 15 sierpnia 1965 roku prymas Polski i arcybiskup metropolita warszawski kardynał Stefan Wyszyński ogłosił dekret powołujący Komitet Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej, którego zadaniem było opracowanie programu obchodów milenijnych i czuwanie nad jego realizacją[5]. Prace podjęte przez Komitet miały objąć, obok koordynacji udziału wiernych w nabożeństwach, także „specjalne akcje duszpasterskie”, przez które rozumiano m.in.: przygotowanie „wystaw obrazujących różnorodną działalność Kościoła, opracowań monograficznych poszczególnych parafii i archidiecezji, koncertów religijnych, osobistych i kościelnych pamiątek Tysiąclecia […], wykładów i sesji naukowych”[6]. W skład Komitetu weszli biskupi sufragani warszawscy, przedstawiciele kapituł, dziekanów i proboszczów, zakonnicy oraz osoby świeckie. Wśród tych ostatnich przeważali plastycy i architekci[7]. Dla usprawnienia pracy Komitetu z jego grona wyłoniono siedmioosobową Komisję Wykonawczą z przewodniczącym biskupem Jerzym Modzelewskim[8] oraz pięć sekcji: kultową, duszpasterską, plastyczną, historyczną i homiletyczną. Sekcje miały działać w porozumieniu z nadrzędną wobec nich Komisją Wykonawczą, określającą ramowy program ich prac[9]. W skład sekcji plastycznej powołani zostali m.in. ksiądz prałat Jan Penkała (przewodniczący), Adam Jabłoński i Władysław Pieńkowski[10]. Zgodnie z wytycznymi Komisji do zadań sekcji plastycznej należało „projektowanie i czuwanie nad wykonaniem ekspozycji wystawowych z dziejów Kościoła i różnych form plastycznych Tysiąclecia Chrześcijaństwa”. W szczególności sekcja zająć się miała: „1. – urządzeniem […] wystawy obrazującej dzieje archidiecezji warszawskiej, pod tytułem Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski. […] Projekt scenariusza wystawy został opracowany przez Radę Prymasowską Odbudowy Kościołów Warszawy. 2. – skuteczną pomocą w urządzaniu wystaw parafialnych ilustrujących historię lub jej fragmenty miejscowych kościołów lub parafii. 3. – opracowaniem i troską wyprodukowania plastycznych pamiątek millenijnych w postaci medalików, krzyżyków, obrączek, domowych kropielnic. 4 – zaprojektowaniem i umieszczeniem w kościołach pamiątkowych tablic, kropielnic, krzyży, relikwiarzy, chrzcielnic i innych form plastycznych, które przypominać będą następnym pokoleniom o przeżyciach Tysiąclecia. 5. – staraniem u Władz Rządowych w sprawie uzyskania pozwolenia na wybudowanie w archidiecezji Świątyni Tysiąclecia”[11].

[member]

Przewodniczący sekcji plastycznej – prałat Jan Penkala (1912–1973) – reprezentował środowisko, które ówcześnie stanowiło zaplecze dla plastycznych i architektonicznych działań Kościoła. Środowiskiem tym była Rada Prymasowska Odbudowy Kościołów Warszawy, w której Penkala pełnił funkcję dyrektora biura. Członkiem Rady Prymasowskiej był także wchodzący w skład sekcji plastycznej Komitetu Adam Jabłoński, wieloletni kierownik artystyczny Spółdzielni Rękodzieła Artystycznego ORNO. W Komitecie znalazł się też wiceprezes tejże rady – architekt Stanisław Marzyński (1904–1992). Rada Prymasowska została powołana w roku 1947 przez prymasa kardynała Augusta Hlonda[12]. Głównym celem jej działań miała być rekonstrukcja architektury i wyposażenia stołecznych świątyń zniszczonych w czasie wojny. 24 czerwca 1947 roku, podczas uroczystości wmurowania aktu odbudowy w fundamenty katedry św. Jana[13], prymas Hlond ogłosił orędzie, w którym przypomniał o pięćdziesięciu pięciu utraconych kościołach i kaplicach warszawskich[14]. Mówił: „Przyśpieszona odbudowa kościołów Warszawy staje się […] jednym z najpilniejszych zadań mojego pasterzowania w powojennej stolicy. Nie może pozostać bez świątyni Warszawa, która za Boże jutro narodu skrwawiła się jak żadne inne miasto polskie. Nie może zabraknąć miejsca w kościołach pokoleniu, które tu za wolność ojczyzny i wiary konało. Stolica, złożywszy z siebie ofiarę całopalną, nie chce być martwą popielnicą swych bohaterów. Z Bożych mocy chce się odrodzić dla przyszłych posłannictw. Aby swemu życiu religijnemu nadać rytm nowoczesny, domaga się swych kościołów, w których by każdy mieszkaniec miał możność wspólnej i prywatnej modlitwy”[15]. W dążeniu do tego celu Hlond wspierał się na Radzie Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy, a jej zadania określił jako „ogólne planowanie rekonstrukcji kościołów i badanie zagadnień z tym związanych”. Do grona specjalistów skupionych w radzie Hlond powołał m.in. Jana Zachwatowicza (1900–1983), autora projektu odbudowy katedry w jej obecnej, regotyzowanej formie, Zdzisława Mączyńskiego i Konstantego Jakimowicza[16]. W roku 1948 na czele Rady stanął nowy arcybiskup metropolita warszawski i prymas Polski – kardynał Stefan Wyszyński. W roku 1969, po pierwszym okresie działalności (skoncentrowanym na odbudowie stołecznych świątyń) Rada została przemianowana na Radę Prymasowską Budowy Kościołów[17]. Istotny aspekt jej działalności stanowiło opracowywanie i publikowanie monografii i przewodników poświęconych warszawskim świątyniom oraz wydawnictw zbiorowych podsumowujących dzieło odbudowy[18].

W pierwszych latach działalności Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy najbardziej prestiżowym zadaniem była rekonstrukcja katedry św. Jana. Konsekracja świątyni w stanie surowym nastąpiła 9 czerwca 1960 roku. Kolejne lata zajęło wyposażanie i ozdabianie jej wnętrza. Całkowite zniszczenie podczas wojny elementów wyposażenia (w tym ołtarza wielkiego i stalli w prezbiterium) postawiło przed artystami potężne wyzwanie, zarazem jednak dało im unikatową możliwość realizacji projektu kompletnego wystroju wnętrza. Projektując wyposażenie katedry na początku lat 60., oprócz bieżących potrzeb liturgicznych musiano brać również pod uwagę, że wnętrze to służyć miało za oprawę centralnych uroczystości milenijnych, przez co bazylika stanie się miejscem szczególnym: znakiem Kościoła, narodu i państwa podźwigniętych z ruin ofiarnością i entuzjazmem swoich wiernych i obywateli.

Na uroczystości milenijne w czerwcu 1966 roku wnętrze katedry przystrojono 22 chorągwiami nawiązującymi do historii zrywów narodowowyzwoleńczych: powstania kościuszkowskiego, listopadowego i styczniowego; do epoki Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, na znakach powstania warszawskiego i Polski Walczącej kończąc. Specjalnego znaczenia nabierał – zrekonstruowany na tę okazję – grobowiec książąt mazowieckich Stanisława i Janusza. W dokumentach milenijnych podkreślano, że prochy książąt stanęły „na straży tych wydarzeń historycznych, które będą się […] dziać w katedrze”[19]. Rekonstrukcji nagrobka podjął się rzeźbiarz Leon Machowski (1916–1988), dokonał jej w oparciu o przedwojenny gipsowy odlew, zachowany w Muzeum Historycznym miasta Warszawy[20].

W prezbiterium katedry przygotowano miejsce dla peregrynującej kopii obrazu jasnogórskiego [il. 1]. Była to skromna, srebrna rama umieszczona na specjalnej konstrukcji, na tle okna witrażowego, powyżej ołtarza głównego, którego nastawa i antepedium również wykonane były ze srebra przez Adama Jabłońskiego, który wcześniej, jesienią 1955 roku, dostarczył drzwi główne katedry, przedstawiające sceny z dziejów świątyni[21]. Następnie, uwzględniając istniejące już przeszklenia witrażowe w oknach prezbiterium, zaprojektował nastawę ołtarza głównego. Była to horyzontalna kompozycja złożona z ustawionych obok siebie sześciu prostokątnych plakiet, przedstawiających tajemnice Różańca Świętego, rozdzielonych centralnie umieszczonym tabernakulum. W tej samej technice wykonane zostało antepedium, na którym znalazły się herby: prymasa (pośrodku) oraz parafii i kapituły. Po zakończeniu obchodów milenijnych, dla upamiętnienia głośnych wydarzeń związanych z „aresztowaniem Matki Boskiej”, peregrynujący obraz na stałe włączono w kompozycję ołtarza, umieszczając go w miejscu centralnym, wcześniej zajmowanym przez tabernakulum[22].

Kopia obrazu Matki Boskiej była niezwykle ważnym znakiem millenijnych uroczystości. Wykonana w 1957 roku na zamówienie prymasa i Episkopatu Polski przez Leonarda Torwirtha, została przez papieża Piusa XII poświęcona i obdarzona błogosławieństwem na peregrynację po parafiach w latach kończącej się Wielkiej Nowenny [il. 2]. Władza świecka szybko przekonała się o randze tego symbolu i jego sile integrującej wspólnotę wiernych poprzez angażowanie ich w praktyki religijne. W sprawozdaniu z przebiegu uroczystości milenijnych sporządzonym dla Urzędu ds. Wyznań informator zanotował: „Dominującym punktem programu milenijnych uroczystości nie był wcale akcent milenijny, lecz imprezy związane z peregrynacją obrazu Matki Bożej, jego adoracją, licznymi powitaniami na trasach przejazdu itp. Imprezy te zostały zorganizowane głównie w celu zgromadzenia jak największej liczby ludności na trasach przejazdu […], by zamanifestować siłę kościoła oraz poparcie dla polityki hierarchii kościelnej”[23]. W innym materiale operacyjnym tajny współpracownik jednoznacznie pisał o politycznym zagrożeniu, jakie władza ludowa dostrzegała w procesie religijnego odrodzenia: „Przyczyną tej nowej formuły kultu były wyraźne cele polityczne, mianowicie dążenie do rozbicia narodu polskiego i doprowadzenie do »samorzutnego upadku komunizmu w Polsce« przez »uchrześcijanienie« [sic!] społeczeństwa”[24].

Władze podjęły zdecydowane działania utrudniające transport i adorację obrazu. Używając argumentu, że kultu religijny jest rzekomo wykorzystywany do demonstracji o charakterze politycznym, zakłócano przejazdy i odmawiano zgody na peregrynację obrazu, by wreszcie dokonać jego słynnego aresztowania. Doszło do niego już po ogólnopolskich uroczystościach milenijnych „Na szlaku historycznym Tysiąclecia”, który przebiegał przez Gniezno, Poznań, Kraków, Włocławek, Piekary, Gdańsk, Lublin i Frombork. Władze zażądały wówczas „przewiezienia kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej bezpośrednio do Bazyliki Archikatedralnej [z pominięciem, zaplanowanego w programie obchodów na 21 i 22 czerwca pobytu obrazu w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu] zakrytym samochodem i takiego samego przewiezienia obrazu, po zakończeniu uroczystości, do Częstochowy najkrótszą trasą”[25], uzgodnioną wówczas z Wydziałem ds. Wyznań Prezydium Stołecznej Rady Narodowej. Zaniepokojenie władz było jednak tak duże, że ostatecznie już w drodze do stolicy, w okolicy Pasłęka, doszło do zatrzymania obrazu[26]. Po dostarczeniu go przez funkcjonariuszy do Warszawy obraz został – jak się uważa na polecenie Wyszyńskiego – wystawiony na widok publiczny w zakratowanym oknie zakrystii katedry (wychodzącym na ul. Kanonia) [il. 3] jako symbol ograniczeń swobód wyznaniowych w Polsce, ale też jednoznaczny znak akcji „uwięzienia Matki Bożej”, o czym w homilii w katedrze 22 i 23 czerwca mówili otwarcie biskupi Bronisław Dąbrowski, sufragan warszawski, i Zygmunt Choromański[27]. Fotografie obrazu częstochowskiego były sprzedawane po 10 zł jako „pamiątkowe zdjęcia ze smutnego ale prawdziwego faktu – Matki Boskiej za kratami”[28].

Kiedy ostatecznie władze odmówiły zgody na obecność obrazu na późniejszych uroczystościach, w ich plastycznej oprawie pojawiał się w zamian znak równie silny, a nawet dobitniejszy – pusta rama obrazu, czasem z wiązanką kwiatów. Ten wymowny brak był znakiem opresyjnej, cenzorskiej działalności władzy[29]. Obraz zaś urósł do rangi symbolu polskiego Milenium. Pisali o nim biskupi w Liście pasterskim na zakończenie Roku Jubileuszowego: „Czym był Jej Obraz na Millenijnym Szlaku Nawiedzenia – nie potrzeba […] przypominać. […] To Ona, Matka, przywoływała nas tak tłumnie do jedności z Jezusem, przez Spowiedź i Eucharystię. […] A kiedy została przerwana tak drastycznie Jej święta wędrówka, a Obraz uwięziono na Jasnej Górze, Królowa Polski nadal w pustej ramie […] prowadziła Szlak Millenijny, tym więcej obecna duchowo, tym bliższa i bardziej wyczuwalna”[30].

Obok kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej znaczącym elementem wyposażenia prezbiterium katedry warszawskiej w okresie jubileuszu był – przygotowany dla prymasa Wyszyńskiego – tron arcypasterza [il. 4, 5]. Ustawiono go po lewej stronie, przy ścianie, obok niszy sakramentarium, na niewysokim prostokątnym podeście. Mebel miał oszczędną, modernistyczną formę[31]. Po obu stronach tronu, na niższych podestach, ustawione były fotele, różniące się jedynie wielkością oparcia, sięgającego zaledwie wysokości podłokietników. Meble pozbawione były ornamentów i jakichkolwiek dekoracji. Ich estetyka opierała się na czystości konstrukcji, funkcjonalności formy i naturalnym walorze materiału. Projektantem tronu był Jan Bogusławski (1910–1982), architekt o uznanym, przedwojennym dorobku i międzynarodowych sukcesach, doceniany również po wojnie – członek Prymasowskiej Rady Odbudowy Kościołów Warszawy, współpracujący z Biurem Odbudowy Stolicy[32].

Tłem dla tronu był dekoracyjny baldachim, wykonany w technice kurdybanu, z orłem piastowskim i datą „1414” [il. 5], od której – jak wówczas przyjmowano – arcybiskupom gnieźnieńskim przysługiwał tytuł prymasa Polski. Projektantką baldachimu była Aniela Bogusławska (1918–2000), małżonka Jana Bogusławskiego. Według relacji Jerzego Bogusławskiego (syna Jana i Anieli) pomysł artystki zrealizował konserwator kurdybanów wawelskich. Skóra została udekorowana siatką barwnych pól w tonacji złota i czerwieni (odpowiadającej kolorystyce tronu), rozdzielonych srebrzonymi, puncowanymi pasami. Na tym tle wyraźnie rysowała się sylwetka orła – oddzielona czarnym konturem, srebrzona i wytłaczana.

Należy podkreślić, że oprawa obchodów milenijnych we wnętrzu katedry warszawskiej miała charakter stałego i dość jednolitego (umiarkowanie nowoczesnego) wyposażenia, projektowanego w latach Wielkiej Nowenny w związku z rekonstrukcją budowli, ale i zbliżającym się jubileuszem. Wystrój prezbiterium katedry (tron, ołtarz) przetrwał w niezmienionej, milenijnej formie do końca lat 80., kiedy został zmodyfikowany (kurdyban i tron przekazano do zbiorów Muzeum Archidiecezji Warszawskiej). Skromne, okolicznościowe dekoracje znajdowały się w czerwcu 1966 roku również poza wnętrzem świątyni. Nad głównym wejściem do katedry umieszczony był napis: Te Deum Laudamus [il. 6], w oknach domu Dziekanii – znak milenijny Warszawy (litera M z krzyżem) [il. 7], a nad drzwiami tejże budowli – flagi narodowe i kościelne z wizerunkiem Marii i papieża Pawła VI. Dekoracje znajdowały się też na domu parafialnym na Kanonii i domu Arcybiskupów przy Miodowej. Na balkonie domu Prymasowskiego oraz seminarium wisiały flagi kościelne z milenijnym znakiem Warszawy[33].

W Programie Wielkiego Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski zastrzeżono potrzebę trwałego upamiętnienia Milenium dla kolejnych generacji wiernych. Wskazano, że „obok pamiątek o charakterze osobistym (medalik millenijny, […] emblematy do domów […]), ważną rolę odegrają pamiątki o charakterze publicznym w formie prac związanych z trwałym przyozdobieniem świątyni, odpowiednim jej wyposażeniem (chrzcielnica, relikwiarz, kielich, monstrancja, szaty liturgiczne) czy wreszcie w formie pamiątkowej tablicy wmurowanej w ściany świątyni”[34]. Wsparciem i radą dla duchownych przy tego typu inwestycjach miała służyć sekcja plastyczna Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej. Pomoc w realizacji form plastycznych zadeklarowało też Biuro Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy, które w specjalnym Projekcie przedstawiającym różne formy plastyczne uczczenia Millenium oferowało wsparcie w zakresie projektowania, a w przypadku niektórych obiektów także ich wykonania przez spółdzielnię ORNO[35]. Wśród wyszczególnionego w Projekcie asortymentu znalazła się biżuteria (zapewne produkowana siłami ORNO): medaliki metalowe – symbole Milenium – dla dzieci ochrzczonych w roku 1966; obrączki milenijne dla nowożeńców; broszki-symbole milenijne. Uwzględniono też drobne obiekty wyposażenia prywatnych domów i mieszkań: kropielnice, krzyże, świeczniki, statuetki Madonny, dzwonki loretańskie, kropidła, obrazy dewocyjne. Elementy te możliwe były do wykonania w: metalu, ceramice, drewnie, tkaninie, emalii lub w formie reprodukcji na papierze. Deklarowano także chęć i możliwość realizacji form bardziej monumentalnych, przeznaczonych do wnętrz sakralnych, domów zakonnych i parafialnych (w ofercie znalazły się m.in. krzyże i dzwony milenijne, tablice pamiątkowe, chrzcielnice, witraże, ołtarze i antepedia, świeczniki, kielichy, monstrancje, mszały, drzwi kościelne, relikwiarze). Postulowano nawet wznoszenie pomników, świątyń i kaplic milenijnych[36]. Oferta zawarta w Projekcie skierowana została do mieszkańców kraju oraz środowisk polonijnych. Miała merkantylny charakter, a dobór asortymentu odpowiadał kompetencjom i możliwościom technicznym architektów, rzeźbiarzy i plastyków należących lub współpracujących z Radą Prymasowską. Jak można przypuszczać, dokument powstał przed rokiem 1966, w okresie Wielkiej Nowenny (maszynopis nie jest opatrzony datą). Przykładem projektu formy plastycznej związanej z obchodami milenijnymi jest rysunek plakiety upamiętniającej nawiedzenie kościoła i parafii w Kazimierzu 30 czerwca 1958 roku przez obraz jasnogórski [il. 9]. Projekt sygnowany jest nazwiskiem Zygmunta Kamińskiego (1888–1969), kierownika Katedry Zespołowej Rysunku, Malarstwa i Rzeźby Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Plakietę wykonał on wraz z żoną – rzeźbiarką Zofią Trzcińską-Kamińską (1890–1977). Projekt wykorzystywany był w szerokim zakresie – dzięki modyfikowaniu treści inskrypcji służył jako uniwersalny znak upamiętniający peregrynację obrazu w poszczególnych parafiach i świątyniach[37].

Warszawskim obchodom Wielkiego Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski towarzyszyła wystawa Millenium „Gniezno–Warszawa”, otwarta 23 czerwca 1966 roku w kościele św. Krzyża. Jej celem było „pokazanie społeczeństwu polskiemu […] działalności politycznej, społecznej i kulturalnej Kościoła pod przewodnictwem Prymasów Polski”[38]. Przemawiając podczas otwarcia ekspozycji, kardynał Wyszyński podkreślił niewspółmierność zachowanego dziedzictwa historyczno-kulturowego Warszawy w stosunku do innych ośrodków polskich, a szczególnie Gniezna i Łowicza, z których pochodziła znaczna część prezentowanych eksponatów[39]. Zauważył, że stolica „straciła wszystkie wartości kulturalne, stała się […] miastem niemalże młodym”[40]. Tym samym docenił wagę tych śladów i zabytków stołecznych, które zdołano na wystawie pokazać, podkreślając zasługi Kościoła dla kultury narodowej – „religijnej, twórczej, społecznej i artystycznej”[41]. Wyszyński odniósł się następnie do aktualnej sytuacji – przejęcia przez państwo dóbr kościelnych, w tym zabytków, które zamiast w świątyniach znajdowały się wówczas w zbiorach muzealnych. Upomniał się o ich zwrot, przekonując, że „zachowanie ich dla przyszłości” wymaga „atmosfery niemalże religijnej”, niezbędnej dla przeżycia narodu, „który ze czcią religijną podchodzi do swej przeszłości. Im zaś większe straty poniósł w czasie wojen, tym większą cześć żywi dla zabytków, które pozostały”[42].

Kończąc swe wystąpienie, prymas Wyszyński nawiązał do sytuacji kultury współczesnej, którą oceniał negatywnie. Jak stwierdził: „uratowanie współczesnej sztuki twórczej i kultury narodowej będzie zależało od powrotu do natchnień religijnych”[43]. Te krytyczne słowa nie mogły jednak odnosić się do środowiska twórców skupionych wokół Wyszyńskiego i Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy, których aktywność i dorobek wiązały się bezpośrednio z mecenatem kościelnym i tematyką sakralną. Wyszyński najwyraźniej miał na myśli twórców sztuki nowoczesnej, rozwijającej się w latach 60. w orbicie protektoratu państwowego. W tym kontekście trzeba zwłaszcza przypomnieć – tak znaczące w tamtej dekadzie – sympozja i plenery prezentujące dorobek polskich i zagranicznych twórców awangardowych, finansowane przez władzę ludową. Imprezy te, wpisane w obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego jako konkurencyjne wobec wydarzeń kościelnych, miały pomniejszyć znaczenie uroczystości milenijnych, przeciwstawiając tradycji, symbolizowanej przez Kościół, socjalistyczną propagandę modernizacji.

Mecenat władzy ludowej przyciągał twórców możliwościami realizacji ambicji nie tylko artystycznych, ale także socjalno-bytowych. Nawiązując do tej kwestii, Wyszyński przekonywał: „jedna rzecz jest bardzo niepopularna we współczesnym świecie twórców, to zrozumienie antynomii, jaka zachodzi między twórczością a poziomem bytowania […]. Ciągle słyszy się zdanie: nie mamy warunków ekonomicznych, nie możemy tworzyć. […] Nie chcę apoteozować nędzy, ale wydaje mi się, że stany duchowe, psychiczne ludzi tworzących wiążą się ściśle ze stanami ekonomicznymi, niekiedy nawet z ich nędzą materialną i gorzkimi boleściami. […] Natomiast dosytne warunki bytowania doprowadzają naszych twórców do tego, że duch ich zapada beznadziejnie w materię, w dosyt i kończy się wszystko, cała twórczość”[44]. Z perspektywy lat słowa te brzmią gorzko i odsłaniają, trudną do zrozumienia, wiarę prymasa w to, że religijne doświadczenie ascezy mogło stać się dla świeckich twórców perspektywą wystarczająco atrakcyjną, by zrekompensować niedostatki materialne. Tymczasem brak pewności zaplecza finansowego powodował, że na współpracę z Kościołem z reguły decydowali się artyści i architekci o ustabilizowanej pozycji zawodowej, w większości pedagodzy uczelni artystycznych i politechnicznych. Oferta strony kościelnej była dla nich atrakcyjna poprzez swoją długofalowość – początkowo obejmowała pracę nad odbudową, a następnie wznoszeniem nowych świątyń; gwarantowała stałość zleceń i realizację projektów w przestrzeni publicznej[45]. Trzeba zaznaczyć, ze tacy twórcy – dojrzali, o uznanym dorobku – byli też łatwiej akceptowani przez stronę zamawiającą.

Motywacje artystów podejmujących współpracę z Kościołem były wielorakie – obok prywatnych przekonań światopoglądowych i politycznych, z pewnością jakąś rolę odgrywały też względy ekonomiczne i zawodowe. Kościół zdołał w tamtym czasie pozyskać twórców o potwierdzonej randze, którzy i dziś zachowują znaczącą pozycję w historii polskiej kultury. Twórczość sakralna jest jednak – z reguły – niżej ceniona bądź zupełnie pomijana w ocenie ich dorobku. Trzeba stwierdzić, że część odpowiedzialności za taki stan rzeczy ponosi mecenas – administracja kościelna, która – może przeceniając znaczenie aspektu ascetyczno-duchowego jako składowej imperatywu twórczego – przyzwoliła na zapomnienie działań i dorobku zasługujących przecież – zgodnie ze słowami Wyszyńskiego – na „zachowanie ich dla przyszłości”. W tym kontekście aktualnie brzmi także dalsza część wypowiedzi prymasa z czerwca 1966 roku, w której przypominał, że „studia nad naszą przeszłością kulturalną, w związku z pracą Kościoła i z natchnieniem religijnym, które Kościół daje sztuce […], są ciągle otwarte i bardzo pożądane”[46].


[1] Podziękowanie za pomoc w pozyskaniu materiałów i za rozmowy na temat uroczystości obchodów Milenium w roku 1966, zechcą przyjąć: Jerzy Bogusławski, Małgorzata Skrzypczak, Maria Wójcik, ks. prof. dr hab. Dominik Zamiatała i ks. prof. dr hab. Janusz Zbudniewek.

[2] Archiwum Instytutu Prymasa Wyszyńskiego w Częstochowie (dalej jako: AIPW), inw. 757, Sacrum Poloniae Millenium w Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 1966, t. II, załącznik 6: Program Wielkiego Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski w Archidiecezji Warszawskiej 1966 r., s. 34.

[3] Sesja zaplanowana została na piątek 24 VI 1966. Program obejmował: wykład ks. prał. J. Wieteski Dzieje Kościoła Chrystusowego w Archidiecezji Warszawskiej, prelekcję ks. bpa J. Modzelewskiego Święty Kościół Warszawski w Roku Millenijnym, słowo pasterskie arcybpa A. Baraniaka, Millenijne pozdrowienie Macierzy Poznańskiej, przemówienie końcowe ks. prymasa kard. S. Wyszyńskiego; za: AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 9: Program Sacrum Poloniae Millenium Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 21–26 czerwca 1966 roku, s. 55–56.

[4] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 6, s. 34.

[5] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Dekret 5226/D/65 z 15 VIII 1956, s. 17–19.

[6] Ibidem, s. 18.

[7] W dekrecie powołującym Komitet wymienieni zostali: rzemieślnik jubiler Adam Jabłoński, dwoje rzeźbiarzy –Józef Trenarowski (1907–1965) i Zofia Trzcińska-Kamińska (1890–1977), architekci – Stanisław Marzyński (1904–1992) i Władysław Pieńkowski (1907–1991), ponadto rzemieślnik Kazimierz Wrzesiński oraz literat Jerzy Zawieyski, prezes Klubu Inteligencji Katolickiej (ibidem, s. 17–18)

[8] Ibidem, s. 19. W skład komisji wykonawczej wchodzili też: sekretarz ks. Stanisław Wierzejski i członkowie: ks. prał. Teofil Bogucki, ks. prał. Mieczysław Jabłonka, ks. kan. Władysław Miziołek, ks. prał. Józef Wieteska.

[9] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Ramowe Wytyczne Komisji Wykonawczej Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej dla poszczególnych Sekcji Komitetu z 25 VIII 1965, s. 22–28.

[10] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Dekret 5347/D/65 z 20 VIII 1965, s. 20. Pozostali członkowie: ks. Tomasz Bojasiński, Leszek Dunin, Zbigniew Jezierski, ks. prof. Andrzej Luft, s. Michaela – sakramentka, o. Tadeusz Paluszkiewicz TJ.

[11] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Ramowe Wytyczne Komisji Wykonawczej Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej dla poszczególnych Sekcji Komitetu z 25 VIII 1965, s. 25–26.

[12] Bp August Hlond 4 III 1946 stanął na czele metropolii warszawsko-gnieźnieńskiej, zatrzymując godność prymasa Polski; zob.: E.G. Wiązowski, Kardynał August Hlond jako twórca podstaw administracji kościelnej na Pomorzu Środkowym po II wojnie światowej, „Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie”, 2013, nr 20/1–2, s. 149.

[13] „Dokument po poświęceniu przez Ks. Kardynała, zamknięty do metalowej puszki, został przez Niego zamurowany w cokole ściany Prezbiterialnej od strony Kaplicy Loretańskiej, na wprost wejścia do Zakrystii”; Kościoły Warszawy, Warszawa 1982, s. 53. Wydarzenie to opisuje też: A. Grabowski, Pamiętnik redaktora, http://www.pinezka.pl/byl-sobie-czlowiek-arch/2993-pamietnik-redaktora [dostęp: 6 II 2017].

[14] Kronika, „Nasza Przeszłość” 2, 1948, s. 370.

[15] Dział urzędowy, Odezwa Jego Eminencji Ks. Kard. Prymasa Hlonda do Polaków w kraju i zagranicą w sprawie odbudowy kościołów warszawskich, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie” 31, 1947, nr 6–7, s. 129–130; cyt. za: ks. H. Małecki, Kardynał August Hlond (1881–1948), „Warszawskie Studia Teologiczne” XI, 1998, s. 83 [dostępny również on-line: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/11/Ma%C5%82ecki2.pdf].

[16] W skład zarządu pierwszej Rady Prymasowskiej weszli: prezes – bp Wacław Majewski, wiceprezesi – abp Antoni Szlagowski i bp Zygmunt Choromański, sekretarz – Stanisław Leśniowski, skarbnik – Adam Grabowski, członkowie – ks. Feliks de Ville, ks. Zygmunt Kaczyński, ks. Wacław Murawski, ks. Jan Szmigielski, ks. Jan Sztuka i ks. Stefan Ugniewski, prof. Antoni Ponikowski, prof. Zdzisław Mączyński, prof. Jan Zachwatowicz, prof. Tadeusz Butkiewicz, arch. Stanisław Marzyński, adw. Stanisław Janczewski, Władysław Jan Grabski, Jerzy Zawieyski, red. Bogdan Skąpski, Władysław Wrześniewski, arch. Konstanty Jakimowicz, Tadeusz Sadowski. Skład Rady, zgodnie ze statutem, był co pięć lat odnawiany, spośród jej kolejnych, nowych członków wymienić trzeba Jana Bogusławskiego (1910–1982), Zbigniewa Wasiutyńskiego (1902–1974), Witolda Kamlera (1906–1983), Władysława Danileckiego i wspomnianego już Adama Jabłońskiego. Pod egidą Rady działały cztery sekcje: propagandowa (prasowa), budowlana (w której aktywnie uczestniczył architekt Stanisław Marzyński), finansowa i gospodarcza; zob. Grabowski, jak przyp. 13.

[17] W latach 50., w okresie internowania prymasa Wyszyńskiego, nazwa Rady została odgórnie zmieniona na: Rada Archidiecezjalna Odbudowy Kościołów Warszawy.

[18] Były to m.in. następujące publikacje: W.J. Grabski, Kościoły Warszawy w odbudowie, Warszawa 1956 i wydane ćwierć wieku później: Kościoły Warszawy, Warszawa 1982; liczne publikacje autorstwa Lecha Dunina: Podziemia kościołów starej Warszawy: archikatedra św. Jana, kościół N. M. P. Łaskawej, Warszawa 1957; Skarby spod gruzów: niektóre zabytki ocalałe w kościołach warszawskich, Warszawa 1958; Przewodnik po kościołach Starego i Nowego Miasta Warszawy, Warszawa 1979; Przewodnik po Bazylice św. Jana Chrzciciela w Warszawie, Warszawa 1981.

[19] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, s. 10.

[20] Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 62.

[21] Wg proj. Stanisława Marzyńskiego (?). Drzwi wykute w blasze miedzianej, w kwaterach przedstawione są m.in. sceny: przeniesienie kolegiaty z Czerska; kazanie Piotra Skargi; zaprzysiężenie Konstytucji 3 maja; sakra biskupia udzielana przez kardynała Aleksandra Kakowskiego arcybiskupowi Achillesowi Ratti, późniejszemu Piusowi XI. Górne kwatery poświęcone są życiu św. Jana Chrzciciela (patrona archikatedry). W obramowaniu kwater umieszczone zostały orły polskie i syreny (w różnych redakcjach historycznych), a powyżej, w ostrołukowym zwieńczeniu – krzyż, herby kapituły i herb prymasa Wyszyńskiego; zob. L. Dunin, ks. J. Wysocki, Przewodnik po bazylice św. Jana Chrzciciela w Warszawie, Warszawa 1981, s. 12; Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 61, 72.

[22] Tak reprodukowany jest w: Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 73, 74.

[23] Archiwum Akt Nowych (dalej jako: AAN), sygn. 1587, 78/71, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie [Przebieg i ocena uroczystości millenijnych], Peregrynacja obrazu, k. 107.

[24] AAN, sygn. 1587, 78/70, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie [Przygotowania kościoła do uroczystości milenijnych], Peregrynacja obrazu N.M.P. Częstochowskiej, oprac. TW, 22 VI 1966, k. 125.

[25] AAN, sygn. 1587, 78/89a, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” w Warszawie], Pismo kierownika Wydziału do Spraw Wyznań do Kurii Metropolitalnej Warszawskiej, Warszawa, 22 VI 1966, k. 35.

[26] Kardynał Wyszyński relacjonował to zdarzenie podczas homilii wygłoszonej w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu: „Panowie w białych rękawiczkach trzymali nas 3 godziny. Dzieci płakały. Obraz zabrano i dostarczono do katedry. […] Podeptano prawa narodu, moje osobiste. Protestuję przeciwko temu. Wzięcie obrazu to nie tylko profanacja, ale i świętokradztwo”; AAN, sygn. 1587, 78/89a, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” w Warszawie], Uroczystości Millenijne w Warszawie [Meldunek], k. 44.

[27] Ibidem, k. 45–46.

[28] Ibidem, k. 46.

[29] Tak było m.in. w prokatedrze białostockiej 21 XI, gdzie po raz ostatni w roku milenijnym zabrzmiało dziękczynne Te Deum. W związku z „aresztowaniem Maryi” nad wejściem głównym świątyni zawisła pusta rama obrazu z niebieskim tłem o wymiarach 100 × 70 cm, o czym milczano w oficjalnych relacjach prasowych; por. AAN, sygn. 1587, 78/77, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” uroczystości kościelne na terenie województwa białostockiego].

[30] AAN, sygn. 1587, 78/74, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Kościoła Rzymsko-katolickiego. Millenium – recenzje wstępne], List pasterski Episkopatu Polski na zakończenie Roku Jubileuszowego Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Polsce, Olsztyn 6 XII 1966, k. 233.

[31] Podstawę drewnianego stelażu fotela stanowiła duża, kwadratowa fornirowana płyta, na której spoczywały, znacznie od niej węższe, kwadratowe siedzisko i oparcie, tapicerowane czerwoną skórą. Cztery nogi ustawione w narożach płyty otrzymały lekką, ażurową formę zbudowaną z trzech listew (o kwadratowym przekroju), zbiegających się diagonalnie ku podstawie; środkowa listwa znajdowała optyczną kontynuację w podporach tapicerowanych podłokietników.

[32] Jan Bogusławski był zaangażowany m.in. przy odbudowie Zamku Królewskiego, realizował prestiżowe zamówienia (m.in. wnętrza Urzędu Rady Ministrów i statku Batory), był też cenionym pedagogiem na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej i poznańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych.

[33] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. I, s. 11.

[34] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae…1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 6, s. 37. Innym rodzajem upamiętnienia Milenium miały być opracowania historyczne (publikacje) przygotowane przez sekcję historyczną Komitetu.

[35] Przypomnijmy, że kierownik artystyczny Spółdzielni – Adam Jabłoński wchodził w skład Rady; AIPW, inw. (757) 1898, Projekt przedstawiający różne formy plastyczne uczczenia Millenium, k. 1–3.

[36] Ibidem, k. 1–2.

[37] Por. reprodukcja w: Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 82.

[38] AIWP, inw. (757) 1192, Scenariusz Wystawy Millenium „Gniezno – Warszawa”, k. 1–4.

[39] Wystawa miała charakter dydaktyczno-problemowy. Składała się w większości z plansz z fotografiami. Z kolegiaty łowickiej pochodziły tkaniny (fotografie ornatów, w tym ornatów prymasów Polski), dzieła malarskie (portrety prymasów i prace świadczące o ich mecenacie), druki i pisma; z Gniezna – wykopaliskowe elementy architektury drewnianej, fragmenty detali architektury romańskiej (odlewy lub oryginały), dzieła malarskie (portrety prymasów), rzeźba świadcząca o ich mecenacie, druki, faksymile rękopisów; Warszawa – oprócz architektury bazyliki archikatedralnej i jej wystroju, w który wkomponowana była wystawa, pokazane zostały tkaniny (m.in. z grobowca książąt mazowieckich, strój Parzniewskiego), eksponaty ocalałe z dawnego Muzeum Diecezjalnego, dzieła malarstwa wypożyczone z muzeów warszawskich; zob. ibidem, k. 1.

[40] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 15: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, Otwarcie Wystawy Millenijnej pt. „Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski”, Warszawa, kościół św. Krzyża 23.VI. Roku Millenijnego 1966 (godz. 16.30), s. 109.

[41] Ibidem.

[42] Ibidem, s. 110.

[43] Ibidem.

[44] Ibidem, s. 110–111.

[45] „W dniu 18 kwietnia 1969 roku nastąpiło przemianowanie Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów na Radę Prymasowską Budowy Kościołów i z tej okazji ksiądz Prymas powiedział: »Potrzeba budowy świątyń jest oczywista i ze strony władz Kościoła czyni się wszystko, by tę sprawę ruszyć z miejsca. Potrzeba ta wymaga z naszej strony przede wszystkim szturmu do nieba, bo Bóg jeden może znaleźć sposoby otwarcia drzwi dla tej palącej sprawy, sprawy społecznej – zapewnienia wiernym miejsca na wspólną modlitwę«. Wreszcie w początkach lat siedemdziesiątych jakby przycichła propaganda wojującego ateizmu. […] Wydane zostały pierwsze zezwolenia na budowę nowych kościołów i od razu ożywiło się ich projektowanie”; Grabowski, jak przyp. 13.

[46] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 15: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, Otwarcie Wystawy Millenijnej pt. „Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski”, Warszawa, kościół św. Krzyża 23.VI. Roku Millenijnego 1966 (godz. 16.30), s. 110.

[/member]


[1] Archiwum Instytutu Prymasa Wyszyńskiego w Częstochowie (dalej jako: AIPW), inw. 757, Sacrum Poloniae Millenium w Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 1966, t. II, załącznik 6: Program Wielkiego Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski w Archidiecezji Warszawskiej 1966 r., s. 34.

[2] Sesja zaplanowana została na piątek 24 VI 1966. Program obejmował: wykład ks. prał. J. Wieteski Dzieje Kościoła Chrystusowego w Archidiecezji Warszawskiej, prelekcję ks. bpa J. Modzelewskiego Święty Kościół Warszawski w Roku Millenijnym, słowo pasterskie arcybpa A. Baraniaka, Millenijne pozdrowienie Macierzy Poznańskiej, przemówienie końcowe ks. prymasa kard. S. Wyszyńskiego; za: AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 9: Program Sacrum Poloniae Millenium Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 21–26 czerwca 1966 roku, s. 55–56.

[3] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 6, s. 34.

[4] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Dekret 5226/D/65 z 15 VIII 1956, s. 17–19.

[5] Ibidem, s. 18.

[6] W dekrecie powołującym Komitet wymienieni zostali: rzemieślnik jubiler Adam Jabłoński, dwoje rzeźbiarzy –Józef Trenarowski (1907–1965) i Zofia Trzcińska-Kamińska (1890–1977), architekci – Stanisław Marzyński (1904–1992) i Władysław Pieńkowski (1907–1991), ponadto rzemieślnik Kazimierz Wrzesiński oraz literat Jerzy Zawieyski, prezes Klubu Inteligencji Katolickiej (ibidem, s. 17–18)

[7] Ibidem, s. 19. W skład komisji wykonawczej wchodzili też: sekretarz ks. Stanisław Wierzejski i członkowie: ks. prał. Teofil Bogucki, ks. prał. Mieczysław Jabłonka, ks. kan. Władysław Miziołek, ks. prał. Józef Wieteska.

[8] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Ramowe Wytyczne Komisji Wykonawczej Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej dla poszczególnych Sekcji Komitetu z 25 VIII 1965, s. 22–28.

[9] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Dekret 5347/D/65 z 20 VIII 1965, s. 20. Pozostali członkowie: ks. Tomasz Bojasiński, Leszek Dunin, Zbigniew Jezierski, ks. prof. Andrzej Luft, s. Michaela – sakramentka, o. Tadeusz Paluszkiewicz TJ.

[10] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Ramowe Wytyczne Komisji Wykonawczej Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej dla poszczególnych Sekcji Komitetu z 25 VIII 1965, s. 25–26.

[11] Bp August Hlond 4 III 1946 stanął na czele metropolii warszawsko-gnieźnieńskiej, zatrzymując godność prymasa Polski; zob.: E.G. Wiązowski, Kardynał August Hlond jako twórca podstaw administracji kościelnej na Pomorzu Środkowym po II wojnie światowej, „Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie”, 2013, nr 20/1–2, s. 149.

[12] „Dokument po poświęceniu przez Ks. Kardynała, zamknięty do metalowej puszki, został przez Niego zamurowany w cokole ściany Prezbiterialnej od strony Kaplicy Loretańskiej, na wprost wejścia do Zakrystii”; Kościoły Warszawy, Warszawa 1982, s. 53. Wydarzenie to opisuje też: A. Grabowski, Pamiętnik redaktora, http://www.pinezka.pl/byl-sobie-czlowiek-arch/2993-pamietnik-redaktora [dostęp: 6 II 2017].

[13] Kronika, „Nasza Przeszłość” 2, 1948, s. 370.

[14] Dział urzędowy, Odezwa Jego Eminencji Ks. Kard. Prymasa Hlonda do Polaków w kraju i zagranicą w sprawie odbudowy kościołów warszawskich, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie” 31, 1947, nr 6–7, s. 129–130; cyt. za: ks. H. Małecki, Kardynał August Hlond (1881–1948), „Warszawskie Studia Teologiczne” XI, 1998, s. 83 [dostępny również on-line: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/11/Ma%C5%82ecki2.pdf].

[15] W skład zarządu pierwszej Rady Prymasowskiej weszli: prezes – bp Wacław Majewski, wiceprezesi – abp Antoni Szlagowski i bp Zygmunt Choromański, sekretarz – Stanisław Leśniowski, skarbnik – Adam Grabowski, członkowie – ks. Feliks de Ville, ks. Zygmunt Kaczyński, ks. Wacław Murawski, ks. Jan Szmigielski, ks. Jan Sztuka i ks. Stefan Ugniewski, prof. Antoni Ponikowski, prof. Zdzisław Mączyński, prof. Jan Zachwatowicz, prof. Tadeusz Butkiewicz, arch. Stanisław Marzyński, adw. Stanisław Janczewski, Władysław Jan Grabski, Jerzy Zawieyski, red. Bogdan Skąpski, Władysław Wrześniewski, arch. Konstanty Jakimowicz, Tadeusz Sadowski. Skład Rady, zgodnie ze statutem, był co pięć lat odnawiany, spośród jej kolejnych, nowych członków wymienić trzeba Jana Bogusławskiego (1910–1982), Zbigniewa Wasiutyńskiego (1902–1974), Witolda Kamlera (1906–1983), Władysława Danileckiego i wspomnianego już Adama Jabłońskiego. Pod egidą Rady działały cztery sekcje: propagandowa (prasowa), budowlana (w której aktywnie uczestniczył architekt Stanisław Marzyński), finansowa i gospodarcza; zob. Grabowski, jak przyp. 13.

[16] W latach 50., w okresie internowania prymasa Wyszyńskiego, nazwa Rady została odgórnie zmieniona na: Rada Archidiecezjalna Odbudowy Kościołów Warszawy.

[17] Były to m.in. następujące publikacje: W.J. Grabski, Kościoły Warszawy w odbudowie, Warszawa 1956 i wydane ćwierć wieku później: Kościoły Warszawy, Warszawa 1982; liczne publikacje autorstwa Lecha Dunina: Podziemia kościołów starej Warszawy: archikatedra św. Jana, kościół N. M. P. Łaskawej, Warszawa 1957; Skarby spod gruzów: niektóre zabytki ocalałe w kościołach warszawskich, Warszawa 1958; Przewodnik po kościołach Starego i Nowego Miasta Warszawy, Warszawa 1979; Przewodnik po Bazylice św. Jana Chrzciciela w Warszawie, Warszawa 1981.

[18] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, s. 10.

[19] Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 62.

[20] Wg proj. Stanisława Marzyńskiego (?). Drzwi wykute w blasze miedzianej, w kwaterach przedstawione są m.in. sceny: przeniesienie kolegiaty z Czerska; kazanie Piotra Skargi; zaprzysiężenie Konstytucji 3 maja; sakra biskupia udzielana przez kardynała Aleksandra Kakowskiego arcybiskupowi Achillesowi Ratti, późniejszemu Piusowi XI. Górne kwatery poświęcone są życiu św. Jana Chrzciciela (patrona archikatedry). W obramowaniu kwater umieszczone zostały orły polskie i syreny (w różnych redakcjach historycznych), a powyżej, w ostrołukowym zwieńczeniu – krzyż, herby kapituły i herb prymasa Wyszyńskiego; zob. L. Dunin, ks. J. Wysocki, Przewodnik po bazylice św. Jana Chrzciciela w Warszawie, Warszawa 1981, s. 12; Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 61, 72.

[21] Tak reprodukowany jest w: Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 73, 74.

[22] Archiwum Akt Nowych (dalej jako: AAN), sygn. 1587, 78/71, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie [Przebieg i ocena uroczystości millenijnych], Peregrynacja obrazu, k. 107.

[23] AAN, sygn. 1587, 78/70, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie [Przygotowania kościoła do uroczystości milenijnych], Peregrynacja obrazu N.M.P. Częstochowskiej, oprac. TW, 22 VI 1966, k. 125.

[24] AAN, sygn. 1587, 78/89a, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” w Warszawie], Pismo kierownika Wydziału do Spraw Wyznań do Kurii Metropolitalnej Warszawskiej, Warszawa, 22 VI 1966, k. 35.

[25] Kardynał Wyszyński relacjonował to zdarzenie podczas homilii wygłoszonej w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu: „Panowie w białych rękawiczkach trzymali nas 3 godziny. Dzieci płakały. Obraz zabrano i dostarczono do katedry. […] Podeptano prawa narodu, moje osobiste. Protestuję przeciwko temu. Wzięcie obrazu to nie tylko profanacja, ale i świętokradztwo”; AAN, sygn. 1587, 78/89a, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” w Warszawie], Uroczystości Millenijne w Warszawie [Meldunek], k. 44.

[26] Ibidem, k. 45–46.

[27] Ibidem, k. 46.

[28] Tak było m.in. w prokatedrze białostockiej 21 XI, gdzie po raz ostatni w roku milenijnym zabrzmiało dziękczynne Te Deum. W związku z „aresztowaniem Maryi” nad wejściem głównym świątyni zawisła pusta rama obrazu z niebieskim tłem o wymiarach 100 × 70 cm, o czym milczano w oficjalnych relacjach prasowych; por. AAN, sygn. 1587, 78/77, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” uroczystości kościelne na terenie województwa białostockiego].

[29] AAN, sygn. 1587, 78/74, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Kościoła Rzymsko-katolickiego. Millenium – recenzje wstępne], List pasterski Episkopatu Polski na zakończenie Roku Jubileuszowego Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Polsce, Olsztyn 6 XII 1966, k. 233.

[30] Podstawę drewnianego stelażu fotela stanowiła duża, kwadratowa fornirowana płyta, na której spoczywały, znacznie od niej węższe, kwadratowe siedzisko i oparcie, tapicerowane czerwoną skórą. Cztery nogi ustawione w narożach płyty otrzymały lekką, ażurową formę zbudowaną z trzech listew (o kwadratowym przekroju), zbiegających się diagonalnie ku podstawie; środkowa listwa znajdowała optyczną kontynuację w podporach tapicerowanych podłokietników.

[31] Jan Bogusławski był zaangażowany m.in. przy odbudowie Zamku Królewskiego, realizował prestiżowe zamówienia (m.in. wnętrza Urzędu Rady Ministrów i statku Batory), był też cenionym pedagogiem na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej i poznańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych.

[32] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. I, s. 11.

[33] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae…1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 6, s. 37. Innym rodzajem upamiętnienia Milenium miały być opracowania historyczne (publikacje) przygotowane przez sekcję historyczną Komitetu.

[34] Przypomnijmy, że kierownik artystyczny Spółdzielni – Adam Jabłoński wchodził w skład Rady; AIPW, inw. (757) 1898, Projekt przedstawiający różne formy plastyczne uczczenia Millenium, k. 1–3.

[35] Ibidem, k. 1–2.

[36] Por. reprodukcja w: Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 82.

[37] AIWP, inw. (757) 1192, Scenariusz Wystawy Millenium „Gniezno – Warszawa”, k. 1–4.

[38] Wystawa miała charakter dydaktyczno-problemowy. Składała się w większości z plansz z fotografiami. Z kolegiaty łowickiej pochodziły tkaniny (fotografie ornatów, w tym ornatów prymasów Polski), dzieła malarskie (portrety prymasów i prace świadczące o ich mecenacie), druki i pisma; z Gniezna – wykopaliskowe elementy architektury drewnianej, fragmenty detali architektury romańskiej (odlewy lub oryginały), dzieła malarskie (portrety prymasów), rzeźba świadcząca o ich mecenacie, druki, faksymile rękopisów; Warszawa – oprócz architektury bazyliki archikatedralnej i jej wystroju, w który wkomponowana była wystawa, pokazane zostały tkaniny (m.in. z grobowca książąt mazowieckich, strój Parzniewskiego), eksponaty ocalałe z dawnego Muzeum Diecezjalnego, dzieła malarstwa wypożyczone z muzeów warszawskich; zob. ibidem, k. 1.

[39] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 15: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, Otwarcie Wystawy Millenijnej pt. „Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski”, Warszawa, kościół św. Krzyża 23.VI. Roku Millenijnego 1966 (godz. 16.30), s. 109.

[40] Ibidem.

[41] Ibidem, s. 110.

[42] Ibidem.

[43] Ibidem, s. 110–111.

[44] „W dniu 18 kwietnia 1969 roku nastąpiło przemianowanie Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów na Radę Prymasowską Budowy Kościołów i z tej okazji ksiądz Prymas powiedział: »Potrzeba budowy świątyń jest oczywista i ze strony władz Kościoła czyni się wszystko, by tę sprawę ruszyć z miejsca. Potrzeba ta wymaga z naszej strony przede wszystkim szturmu do nieba, bo Bóg jeden może znaleźć sposoby otwarcia drzwi dla tej palącej sprawy, sprawy społecznej – zapewnienia wiernym miejsca na wspólną modlitwę«. Wreszcie w początkach lat siedemdziesiątych jakby przycichła propaganda wojującego ateizmu. […] Wydane zostały pierwsze zezwolenia na budowę nowych kościołów i od razu ożywiło się ich projektowanie”; Grabowski, jak przyp. 13.

[45] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 15: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, Otwarcie Wystawy Millenijnej pt. „Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski”, Warszawa, kościół św. Krzyża 23.VI. Roku Millenijnego 1966 (godz. 16.30), s. 110.

Skip to content