Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Andrzej Laskowski

Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Abstrakt:

Neogotycki kościół Franciszkanów w Jaśle wzniesiony został w latach 1903–1904 według projektu lwowskiego architekta Michała Łużeckiego, który jest też projektantem kilku neogotyckich elementów wyposażenia wnętrza tejże świątyni. Jest to jedyny obiekt sakralny poza Lwowem zrealizowany według projektu wspomnianego twórcy. Kościół ten, zniszczony niemal doszczętnie u schyłku II wojny światowej, reprezentował typ skromnej świątyni neogotyckiej, składającej się zasadniczo z wieży, korpusu nawowego i zamkniętego trójbocznie prezbiterium, pozbawionej transeptu. Kościoły tego typu popularne były w owym czasie na ziemiach niemieckich, a i w Polsce nie brak podobnych przykładów.

W świetle przeprowadzonych badań Michał Łużecki był typowym architektem epoki przełomu historyzmu i modernizmu. Wiedza i pomysłowość pozwalały mu na zgrabne poruszanie się wśród form neostylowych, stąd w jego dorobku znajdziemy koncepcje, w których pojawiają się zarówno inspiracje średniowieczem (neogotycki kościół w Jaśle), jak i architekturą nowożytną (neobarokowa fontanna z Matką Boską we Lwowie) czy realizacje będące indywidualną interpretacją form historycznych, gdzie kostium stylowy zostaje zastosowany we współczesnej funkcji (wieża wodna na Wystawie Krajowej we Lwowie). Równie śmiało operował też różnymi materiałami, nie stroniąc ani od kamienia, ani od cegły, ani od drewna (by wymienić w tym przypadku cieszący się dużym uznaniem publiczności Pawilon Łowiectwa na wspomnianej wystawie). Nie unikał też prac konserwatorskich. W istocie jednak drzemał w nim człowiek świadomy przełomu, twórca odczuwający potrzebę poszukiwania nowych środków wyrazu, czego dowodem są jego projekty i działania prowadzone już w XX wieku, utrzymane w duchu secesji. Jako pracownik, a następnie wieloletni kierownik Urzędu Budownictwa Miejskiego we Lwowie oraz juror w wielu konkursach architektonicznych cieszył się dużym uznaniem i autorytetem.

słowa kluczowe: architektura, Galicja, Jasło, Lwów, Michał Łużecki

——————-

Przełom XIX i XX wieku przyniósł w Galicji w zakresie budownictwa sakralnego radykalną zmianę, jeśli chodzi o liczebność świątyń Kościoła rzymskokatolickiego i stosowane w nich rozwiązania funkcjonalne. Lawinowo – zwłaszcza na prowincji – znikały stare, drewniane kościoły[2], a ich miejsce zajmowały nowe, wznoszone z cegły i kamienia, często o niespotykanej do tej pory skali[3]. Powszechne zapotrzebowanie na owe „wiejskie katedry”, jak je wówczas nazywano, znacząco pomogło w wykreowaniu nowych bądź podbudowaniu autorytetu uznanych już projektantów, by wymienić jedynie Jana Sas Zubrzyckiego, Teodora Talowskiego czy Stanisława Majerskiego, którzy w zakresie budownictwa sakralnego zaprojektowali w Galicji najwięcej, nie stroniąc przy tym bynajmniej także od zleceń otrzymywanych od inwestorów świeckich.

Ów boom budowlany przyniósł też, zwłaszcza na wsi, radykalną zmianę krajobrazu kulturowego, w którym jako obiekty architektoniczne dominowały odtąd nie dwór i folwark, będące dotychczas również głównymi ośrodkami myśli patriotycznej i życia gospodarczego, ale monumentalna świątynia, najczęściej wyeksponowana w terenie, zwieńczona na ogół strzelistą wieżą, nierzadko w otoczeniu dodatkowych elementów o znaczącej bryle (ogrodzenie, kaplice, wolno stojąca dzwonnica, plebania z zapleczem gospodarczym itp.). Nie jest zatem dziełem przypadku, iż przybywając dzisiaj do nieznanej sobie galicyjskiej miejscowości, kościół odnajdziemy bez trudu, z określeniem zaś położenia zespołu dworskiego możemy mieć problem, zwłaszcza jeśli zostało ono pozbawione wyróżniającego go z oddali kompleksu parkowego.

Nie inaczej było w miastach i miasteczkach[4], w panoramach których traciły na znaczeniu historyczne kościoły parafialne i wieże ratuszowe, zmuszone uznać dominację brył nowo powstających świątyń (dodajmy: różnych wyznań) i klasztorów, a w przypadku znaczniejszych ośrodków życia gospodarczego dodatkowo także smukłych, ceglanych kominów fabrycznych, będących swoistym znakiem nowych czasów.

Wśród licznych świątyń wzniesionych w Galicji pod koniec XIX i na początku XX wieku jasielski kościół franciszkanów nie wyróżnia się ani skalą ani szczególną klasą form architektonicznych. Zasługuje jednak na baczną uwagę jako jedyny zidentyfikowany do tej pory pełnowartościowy (nie tymczasowy), zrealizowany obiekt sakralny zaprojektowany przez lwowskiego architekta Michała Łużeckiego. Do tego obiekt wzniesiony dość daleko od stolicy Galicji[5], dla mających swoje specyficzne wymagania franciszkanów, dzisiaj już nieistniejący – ani w pierwotnej formie ani w pierwotnym miejscu. Zaangażowanie w Jaśle Michała Łużeckiego było istotnym elementem równoważącym ścierające się w mieście w okresie autonomii galicyjskiej wpływy krakowskiego i lwowskiego środowiska architektonicznego. Dla samego architekta praca dla jasielskich franciszkanów oznaczała możliwość zrealizowania pokaźnego i mającego duże znaczenie dla lokalnej społeczności obiektu sakralnego, o co – z wielu względów – było Łużeckiemu trudno w niezwykle hermetycznym i przesyconym specjalistami branży architektonicznej Lwowie.

[member]

Sylwetka twórcy jasielskiego kościoła Franciszkanów, Michała Łużeckiego, w świetle dotychczasowych badań

Zachowane materiały archiwalne nie pozostawiają wątpliwości, iż twórcą jasielskiego kościoła franciszkanów był Michał Łużecki, postać tyleż zasłużona, co niedoceniana. Jego nazwisko pojawia się wprawdzie w niemal każdym ogólnym opracowaniu poświęconym architekturze Lwowa końca XIX i 1. połowy XX wieku, jednak jego twórczość nie doczekała się, jak dotąd, szerszego omówienia[6], a dotyczące go uwagi mają na ogół charakter marginalnych wzmianek. Spróbujmy zatem, na podstawie rozproszonych w literaturze przedmiotu informacji, zarysować choćby ramy jego twórczości[7].

Michał Łużecki przyszedł na świat w 1868 roku w Sławucie[8]. Po ukończeniu szkoły realnej studiował w latach 1888–1896 na Wydziale Budownictwa Lądowego Politechniki Lwowskiej, a w latach 1893–1895 był asystentem budownictwa tejże uczelni. Kariera akademicka Łużeckiego miała ścisły związek z postacią prof. Juliana Zachariewcza, stojącego – po reformie uczelni i zatwierdzeniu jej nowego statut w roku 1894 – na czele jednej z dwóch katedr architektury na Politechnice Lwowskiej (drugą kierował prof. Gustaw Bisanz).  W katedrze Zachariewicza, którego Łużecki był w owym czasie jedynym asystentem, uczono estetyki, projektowania ogólnego, kolejowego i nauki o formach.

Punktem przełomowym w karierze Łużeckiego było zaangażowanie w przygotowania do Wystawy Krajowej, która miała odbyć się we Lwowie w roku 1894. Łużecki przyczynił się wówczas – na różne sposoby – do powstania licznych obiektów na terenach wystawowych,  niewątpliwie dzięki swemu protektorowi i nestorowi lwowskich architektów, Julianowi Zachariewiczowi. Były to przede wszystkim: wieża wodna (projekt na podstawie szkicu Zachariewicza), Pawilon Leśnictwa (projekt), brama od ul. Stryjskiej (projekt), pawilon dla orkiestry (projekt) i najbardziej z nich prestiżowy Pałac Sztuki (projekt szczegółowy wspólnie z Grzegorzem Peżańskim, według koncepcji Franciszka Skowrona).

Aktywność Łużyckiego podczas cieszącej się ogromnym uznaniem Wystawy Krajowej nie mogła pozostać niezauważona. Architekt otrzymywał odtąd na trudnym, bardzo hermetycznym rynku lwowskim pierwsze indywidualne zlecenia. Jeszcze w roku 1894 nawiązał współpracę z Jakubem Kurasiem, której efektem był wzniesiony w roku następnym według ich wspólnego projektu tzw. I Domu Techników przy ul. Issakowicza (ob. Herbaczewskiego) 18 – siedziby związanego z Politechniką Lwowską towarzystwa „Bratnia Pomoc” we Lwowie. Tego samego roku (1895) Łużecki wykonał projekt odnowienia zabytkowej lwowskiej baszty prochowej. W latach 1895–1897 przy jego współudziale powstał drugi z trzech lwowskich gmachów Dyrekcji Kolei, usytuowany przy ul. Krasickich (obecnie Ohijenki) 5, dla którego dekoracje na fasadzie opracował sam Leonard Marconi[9].

Znamienne, iż sporządzony przez Jakuba Lewickiego bardzo obszerny spis wybranych budynków powstałych lub przebudowanych w latach 1893–1918 we Lwowie, opracowany na podstawie Archiwum Budowlanego Miasta Lwowa, nie zawiera ani jednej wzmianki o aktywności projektowej Michała Łużeckiego. Najpewniej wynika to z faktu, iż już pod koniec XIX wieku architekt zatrudniony był w lwowskim urzędzie budownictwa miejskiego, a wykonywanie projektów prywatnych kłóciło się z charakterem podjętej pracy (ci, którzy nie potrafili odmówić sobie projektowania poza urzędem, prosili o sygnowanie swych prac kolegów spoza tej instytucji).

Już w roku 1896 Łużecki jest tu notowany jako adiunkt, a kilka, kilkanaście lat później (być może około roku 1910)[10] sprawuje prawdopodobnie funkcję szefa urzędu. Piastując tę posadę stał się rzecznikiem kształtowania architektonicznego i urbanistycznego oblicza miasta w duchu secesji, wywierając wpływ na wielu tworzących wówczas architektów. Dość wspomnieć, iż Jakub Lewicki widzi właśnie w Łużeckim pomysłodawcę lub jednego z inicjatorów rewolucyjnego na gruncie lwowskim rozwiązania urbanistycznego – zrealizowanego w latach 1904–1908 w rejonie ul. Asnyka (obecnie Bohomolca) we Lwowie kompleksu 15 kamienic, usytuowanych nie tylko wzdłuż ulicy, po obu jej stronach, ale i wokół ślepej uliczki (rodzaju placu z rondem), jaką zaplanowano w jednej z pierzei[11].

Na początku XX wieku spotykamy Łużeckiego jako uczestnika (i nierzadko laureata) kilku galicyjskich konkursów architektonicznych, m.in.: na projekt wielkiego ołtarza do kościoła parafialnego w Zakopanem (II nagroda), na hotel przy Morskim Oku (III nagroda) i na kościół św. Elżbiety we Lwowie (nienagrodzony, ale zauważony przez jury). Zwycięstwo przyniósł mu jednak dopiero rozpisany w 1904 roku konkurs na architektoniczną obudowę studni zwieńczonej figurą Matki Boskiej [il. 1], która miała zostać przesunięta z placu Mariackiego w związku z planami postawienia tam pomnika Mickiewicza[12].

Większość z łączonych z Łużeckim realizacji powstała po roku 1905 we Lwowie. Z lat 1905–1906 pochodzi dom Stoffa przy ul. Jabłonowskich 8–8a (wspólne dzieło z Edmundem Żychowiczem) [il. 2], około roku 1907 powstała Szkoła Miejska im. H. Sienkiewicza z dekoracją rzeźbiarską Franciszka Biernata, w latach 1909–1910 wzniesiono zaprojektowane przezeń domy: przy ul. Badenich (Rylejewa) 8 oraz Elsterów przy ul. Sapiehy (Bandery) 3, róg Łąckiego (Briulowa) – oba wzniesione przez Żychowicza. Z roku 1912 pochodzi gmach Banku Austro-Węgierskiego przy ul. Mickiewicza (Czynu Listopadowego) 5 z dekoracją rzeźbiarską autorstwa Juliusza Bełtowskiego, który Łużecki zaprojektował wraz z Żychowiczem[13], a z lat 1913–1914 fasada Hotelu Krakowskiego przy pl. Bernardyńskim (Sobornym) 7, zrealizowana według zmienionego projektu Rudolfa Macury. W większości w roku 1913 ukończone zostały zaprojektowane przezeń kamienice przy ul. Romanowicza 3, 5 i 7 oraz kamienica Zipperów przy Rynku nr 32 (z udziałem Żychowicza) [il. 3][14].

W tym czasie Łużecki zajmował się nie tylko pracą projektową, ale i działalnością społeczną. W roku 1907 został odnotowany jako członek zwyczajny lwowskiego Towarzystwa Politechnicznego[15], a kiedy w roku 1911 zawiązano we Lwowie Towarzystwo Upiększania Miasta Lwowa, Łużecki znalazł się w jego zarządzie.

Angażował się też w dosyć oryginalne, jak na architekta, inicjatywy biznesowe. W roku 1908, jesienią, prasa poinformowała o zawiązaniu trzyosobowej spółki z jego udziałem, która zamierzała otworzyć w Galicji fabrykę cukru. W styczniu 1909 roku informowano już o planach wybudowania dwóch fabryk (w Tarnowie i Stanisławowie) i rozpoczęcia dostaw cukru od 1 października tegoż roku (spółka posiadała wówczas ponad 100 członków z udziałami powyżej 2 mln koron). Zgłoszenia kolejnych członków i zamówienia na cukier przyjmował wówczas właśnie Łużecki (podając adres lwowski, przy pl. Bernardyńskim)[16].

Pracując w biurze miejskim, aktywnie projektując, udzielając się społecznie i uczestnicząc w licznych konkursach, Łużecki nabierał doświadczenia i zdobywał renomę, co zaowocowało m.in. tym, iż z czasem powoływano go w skład konkursowych jury oceniających przeróżne lwowskie realizacje: w roku 1909 pełnił funkcję sekretarza jury w konkursie na projekt domu Bromilskich, rok później uczestniczył w obradach jury konkursu na gmach Kasyna Miejskiego i konkursu Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego na szkice domów czynszowych przy ul. Kopernika i przy ul. Szajnochy (obecnie Bankiwskiej), w roku 1911 współdecydował o wyborze projektu trzeciej już siedziby c. k. Dyrekcji Kolei Państwowych (zasiadając w jury w zastępstwie) i o wyborze projektu pomnika Franciszka Smolki (z ramienia Koła Architektów Polskich, które konkurs rozpisało), w roku 1912 znalazł się natomiast w doborowym gronie oceniającym prace na konkurs dotyczący odnowienia i upiększenia Cerkwi Wołoskiej oraz w jury konkursów na siedzibę Izby Stowarzyszeń Rękodzielniczych i kościół Św. Anny. Oprócz konkursów lwowskich dane mu było rozstrzygać również konkursy dotyczące budowli planowanych w innych miejscowościach: Przemyślu (budowa domu trzypiętrowego, 1910) i Drohobyczu (ratusz, 1913). Ponadto brał udział w pracach komisji, którą powołano celem oceny zewnętrznych form nowo zaprojektowanej hali przedpogrzebowej na nowym cmentarzu żydowskim we Lwowie; odpowiedział też na specjalną ankietę sformułowaną w tej sprawie przez ową komisję.

W czasie I wojny światowej Łużecki najpewniej pozostał w mieście. W zimie 1916 roku zaangażował się tu w przygotowanie projektu nowej ustawy budowniczej; spośród kilku sporządzonych projektów ten autorstwa Łużeckiego, Tadeusza Obmińskiego, Tadeusza Michalczewskiego, Ignacego Drexlera i Artura Kühnela (wszyscy zatrudnieni byli wówczas w urzędzie budownictwa miejskiego we Lwowie) uznano za najlepszy, aczkolwiek nie został on wcielony w życie. W roku następnym wraz z Ignacym Drexlerem opracował plan miasta, na który naniesione zostały lwowskie założenia urbanistyczne inspirowane miastami-ogrodami, zrealizowane tuż przed wojną.

Swoją karierę Łużecki kontynuował w okresie międzywojennym, będąc cały czas związanym ze Lwowem i najpewniej z tamtejszym miejskim urzędem budowlanym. W roku 1919 objął przewodnictwo specjalnej komisji budowlano-artystycznej powołanej do przeprowadzenia prac przy budowie mauzoleum obrońców Lwowa. Co najmniej w latach 1919–1920 Łużecki był mocno zaangażowany w powstanie lwowskiego kościoła Misjonarzy: uczestniczył w pracach komitetu budowy kościoła, wykonał szkicowy projekt kościoła i domu zgromadzenia potrzebny do uzyskania od władz miasta działki pod budowę (zaprezentowany publicznie pod koniec października 1919 roku), brał czynny udział w dyskusjach nad docelowym projektem opracowanym przez Adolfa Szyszko-Bohusza (w drugiej połowie 1920 roku). W roku 1930 zasiadał, jako naczelnik Urzędu Budownictwa Miejskiego, w jury konkursu na „projekt szkicowy” kościoła p.w. Matki Boskiej Ostrobramskiej oraz zakładu wychowawczego salezjanów na Łyczakowie. W roku 1936 wykonał projekt tymczasowego klasztoru franciszkanów (wraz z kaplicą publiczną) w Kozielnikach, przyłączonych w roku 1930 do Lwowa, zmodyfikowany później – już w trakcie prac budowlanych, którymi kierował (zakończyły się one jeszcze w 1936 roku) – przez Wawrzyńca Dayczaka i samego Łużeckiego.

Łużecki projektował również elementy wyposażenia świątyń i małą architekturę. Poza zwycięstwem w konkursie na aranżację figury Matki Boskiej z placu Mariackiego, który ostatecznie zakończył się realizacją projektu (studnię wykonał w roku 1904 Julian Góra), do I wojny światowej architekt opracował koncepcję: organów (prospektu organowego?) dla kościoła Św. Mikołaja we Lwowie, które w roku 1905 zrealizował znany snycerz lwowski Tadeusz Sokulski, oraz tablicy jubileuszowej na 500-lecie bitwy pod Grunwaldem (wykonanej w 1910 roku przez uznany zakład Henryka Periera). W okresie międzywojennym, w roku 1928, Łużecki zaprojektował jeszcze tablicę pamiątkową w stylu art déco z medalionem portretowym Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, wykonaną przez Janinę Reichert-Toth i Tadeusza Iwanowicza, a umieszczoną na elewacji lwowskiego Ossolineum.

Michał Łużecki zmarł, w nieustalonym przez badaczy miejscu, po roku 1939.

Dzieje budowy, przekształceń  i zniszczenia kościoła

Historia budowy jasielskiej świątyni franciszkańskiej została już dość dobrze opracowana[17], stąd ograniczę się jedynie do podania najistotniejszych faktów.

Kluczowy dla osiedlenia się franciszkanów konwentualnych w Jaśle był zapis ks. dra Jana Mazurkiewicza, który w swoim testamencie spisanym 27 grudnia 1893 roku we Lwowie przeznaczył dla nich 15 000 złotych reńskich na założenie w Jaśle klasztoru. Ofiarodawca zmarł 21 kwietnia 1895 roku, jednak przełomowy okazał się dopiero rok 1899, kiedy to na przybycie franciszkanów do Jasła wyraziła zgodę miejscowa Rada Miejska (31 sierpnia), a zaraz po niej (12 września) ówczesny biskup przemyski ks. Łukasz Solecki. W następstwie tych decyzji 1 października tegoż roku do miasta przybyli pierwsi zakonnicy. Rozpoczęto zbiórkę pieniędzy na budowę kościoła i klasztoru oraz starania o odpowiednią działkę. Spośród różnych propozycji wsparcia (przekazanie placu pokarmelitańskiego, placu Dulębowskich lub wypłacanej systematycznie przez kilka lat subwencji), często niejednomyślnych i okupionych protestami, franciszkanie najpierw wybrali plac pokarmelitański, a po niesłabnącym oporze przeciwników tej lokalizacji zdecydowali się na przyjęcie subwencji na budowę. Wcześniej, we wrześniu 1900 roku, do udziału w zbiórce udało się namówić przebywającego w Jaśle na manewrach wojskowych cesarza Franciszka Józefa I, który przekazał na cel planowanej budowy 1000 koron. Po dość długich poszukiwaniach zakonnicy zdecydowali się nabyć tzw. Heitzmannówkę, tj. dom z ogrodem usytuowany przy ul. Długiej (obecnie Jagiełły), do którego wprowadzili się 11 lutego 1902 roku. W tym samym roku w budynku przeprowadzono generalny remont, który wykonał miejscowy przedsiębiorca budowlany Jan Rybak[18].

Pod koniec sierpnia 1902 roku od Franciszka i Klotyldy Polaków zakupiono sąsiadującą z Heitzmannówką od południa działkę, co umożliwiło przystąpienie do prac projektowych. Rezydujący we Lwowie prowincjał o. Benigny Chmura przysłał do Jasła związanego z lwowskim magistratem Michała Łużeckiego, aby ten wykonał pomiary parcel i sporządził plan kościoła. Być może na wybór lwowskiego architekta miało wpływ i to, że ówczesnym przełożonym konwentu w Jaśle był o. Feliks Bogaczyk, duchowny związany wcześniej z konwentem lwowskim i – w roli wikarego – z tamtejszym kościołem parafialnym p.w. św. Mikołaja.

W pierwotnej koncepcji Łużecki zaproponował usytuowanie kościoła na Heitzmannówce, frontem ku ulicy Długiej. Ostatecznie jednak zmienił zamiary i budowę kościoła podjął na parceli zakupionej od Polaków[19]. Czekając na pozwolenie na budowę rozpoczęto prace ziemne przy wykopie fundamentów pod prezbiterium, a 30 października 1902 roku prowincjał dokonał poświęcenia placu budowy, przekazując prowadzenie  robót Janowi Rybakowi. Podejmując te prace liczono się z dwoma wariantami budowy: kościołem z wieżą od frontu lub bez niej, w zależności od wyniku starań o nabycie od miasta działki pod jej budowę. Przed zimą zdołano wykonać część fundamentów, po czym wobec skarg ze strony sąsiadów, zarzucających zakonnikom rozpoczęcie budowy kościoła bez uzyskania stosowanego pozwolenia, władze miejskie na kilka miesięcy wstrzymały wszelkie prace. W kwietniu podjęto decyzję o kontynuowaniu budowy i wyborze wariantu kościoła z wieżą [il. 4], która miała stanąć na gruncie miejskim (franciszkanie zakupili go dopiero w styczniu 1909 roku). W związku z tym konieczne stało się ponowne zbudowanie fundamentów pod prezbiterium. Ukończono je 16 maja 1903 roku, a już następnego dnia biskup przemyski ks. Józef Pelczar poświęcił kamień węgielny pod budowę kościoła. Z treści aktu fundacyjnego wynikało, że oprócz Łużeckiego i Rybaka w proces powstawania gmachu zaangażowany był ówczesny budowniczy miejski w Jaśle Emanunel Jarymowicz[20], określony mianem kierownika budowy.

Z uwagi na panującą słotę prace budowlane w 1903 roku nie posuwały się zbyt szybko, mimo to w połowie maja kolejnego roku mury kościoła były już wyciągnięte do poziomu gzymsów w obrębie całej budowli[21]. Niezwłocznie przystąpiono do zasklepienia kościoła, wykonania więźby i pokrycia całości dachówką (prace te wykonał Józef Stejner[22]). W lipcu wykonano wieżyczkę na sygnaturkę, a 29 listopada nad wejściem w fasadzie umieszczona została figura Matki Boskiej, wykonana z piaskowca przez znanego lwowskiego rzeźbiarza Antoniego Popiela[23]. Przed poświęceniem kościoła, którego dokonano 31 grudnia 1904 roku, snycerz lwowski Sokulski rozpoczął ustawianie wielkiego ołtarza, w centrum którego umieszczona została drewniana figura św. Antoniego (również autorstwa Popiela), uzupełniona później kolejnymi figurami (św. Alfonsa Liguori i św. Franciszka Salezego) tegoż artysty.

W kolejnych latach świątynię stopniowo wyposażano. Zapewne również dzięki Łużeckiemu neogotycki kościół franciszkanów otrzymał utrzymany konsekwentnie w tym duchu wystrój. Architekt osobiście (prawdopodobnie w roku 1906) opracował projekt balasów do głównego ołtarza[24], w roku 1907 – ambony (oba te elementy wykonał stolarz klasztorny w konwencie lwowskim), a w roku 1909 – dwa ołtarze boczne (wykonał je brat zakonny konwentu lwowskiego Rogier Sowiak)[25].

Budując i wyposażając świątynię dokonywano też istotnych zmian w jej otoczeniu. W sierpniu 1904 roku zakupiono od miasta realność zwaną kantyną, położoną na południowy zachód od kościoła i stanowiącą jedną z nielicznych w mieście pozostałości po dość długim okresie stacjonowania w nim wojska[26]. W marcu 1906 roku prowincjał zakonu zakupił od Kazimiery Minnickiej parcelę z budynkiem mieszkalnym przylegającym bezpośrednio do ściany bocznej świątyni. W budynku tym, po przeprowadzeniu prac adaptacyjnych, zakonnicy zamieszkali od października tegoż roku, a stary budynek mieszkalny (Heitzmannówkę) rozebrano wiosną 1907 roku. W kolejnym dziesięcioleciu, poczynając od 1912 roku, realność klasztorną otoczono ceglanym ogrodzeniem z żelaznymi sztachetami i bramami, a wzdłuż ogrodzenia ułożono chodnik [il. 5]. W 1923 roku w obejściu klasztoru powstał budynek gospodarczy, a w roku 1925 w głębi ogrodu – oranżeria. W roku 1928 przeprowadzono gruntowny remont elewacji budynku klasztornego, a w roku 1929 pokryto go blachą cynkowaną. Cztery lata później na placu po zachodniej stronie kościoła ustawiono kamienną figurę św. Franciszka.

Troski wymagał też sam kościół. W roku 1919 przeprowadzono remont wieżyczki na sygnaturkę; posiadała ona wadę konstrukcyjną, która powodowała jej stopniowe przechylanie się. W roku 1929, w związku z planowanym malowaniem wnętrza świątyni, wykonano ocieplenie nad sklepieniami, a przede wszystkim wymianę pokrycia dachu z dachówki na blachę miedzianą. Na mocy decyzji z 1938 roku urządzono jeszcze chór zakonny w pomieszczeniu nad zakrystią, przylegającym bezpośrednio do kościoła.

W okresie okupacji hitlerowskiej klasztor zajęli Niemcy, działała tam również szkoła handlowa, a zakonników stłoczono w kilku pomieszczeniach. W kościele odbywały się organizowane przez Niemców nabożeństwa (zarówno rzymskokatolickie, jak i ewangelickie) oraz koncerty organowe. We wrześniu 1944 roku dwie radzickie bomby uszkodziły dach kościoła. 5 lub 6 grudnia żołnierze niemieccy spalili kościół i klasztor, a kilka dni później wysadzili w powietrze wieżę i nawę główną, poważnie uszkadzając przy okazji pozostałe części świątyni oraz fragment budynku klasztornego. Jasielski kościół franciszkanów przestał de facto istnieć [il. 6]. Wiele lat później odbudowano go w innym miejscu (u zbiegu ulic Szopena i 3 Maja) i w zmienionej formie (wedle projektu Zbigniewa Kupca). Ta niezwykła budowla, w interesujący sposób łącząca elementy i materiały tradycyjne z nowoczesnymi, niewątpliwie zasługuje na baczną uwagę badaczy powojennej architektury sakralnej. Miejsce zajmowane dawniej przez kościół na przełomie XX i XXI wieku uległo niestety  degradacji.

Opis rekonstrukcyjny kościoła

Kościół OO. Franciszkanów w Jaśle usytuowano stosunkowo blisko historycznego centrum miasta, u zbiegu ulic Mickiewicza i Długiej, na skraju płaskowyżu opadającego łagodnym zboczem ku ulicy Długiej[27]. Od wschodu z kościołem sąsiadował istniejący już wcześniej budynek mieszkalny (od 1906 roku klasztor), za którym dalej na wschód znajdował się zespół obiektów szkolnych jasielskiego gimnazjum. Po stronie zachodniej znajdowała się kantyna oraz tzw. Heitzmannówka – dom pełniący w latach 1902-1906 funkcję klasztoru [il. 7].

Trzon świątyni stanowił trójnawowy korpus na planie wydłużonego prostokąta z dostawioną doń od południa czworoboczną (zapewne kwadratową) u podstawy wieżą, a od północy z węższym od korpusu, zakończonym trójbocznie prezbiterium. W narożu południowo-wschodnim kościoła, blisko styku wieży i nawy, znajdował się aneks, dobudowany do wschodniej ściany wieży i zakończony od wschodu wielobocznie. Mieścił on klatkę schodową umożliwiającą dostęp do górnych kondygnacji wieży. Z kolei po obu stronach prezbiterium, u styku z korpusem nawowym, dostawione były prostokątne aneksy mające długość dwóch przęseł prezbiterium: zakrystia (od wschodu) i skład kościelny (od zachodu) [il. 8][28]. Kościół liczył 40 m długości i 15 m szerokości. Wysokość prezbiterium wynosiła 12 m, naw bocznych – 13 m, nawy głównej – 14 m, a wieży – 40 m.

Świątynia zbudowana została na fundamentach betonowych (wieża) i betonowo-kamiennych (ściany magistralne), przy czym filary kościoła i ściany boczne naw wzniesiono na wspólnych ławach fundamentowych [il. 9]. Ściany kościoła zbudowane zostały z cegły z wykorzystaniem kamienia (użyto go w niewielkim zakresie, głównie do celów dekoracyjnych). Pozostawiono je nieotynkowane (Rohbau). Korpus nawowy był zwieńczony dwuspadowym dachem, ze smukłą wieżyczką na sygnaturkę usytuowaną nieopodal styku korpusu z prezbiterium. Podobny dach, zakończony wielobocznie, posiadało prezbiterium, zaś dostawione doń dobudówki kryte były daszkami pulpitowymi. Na wieży znajdował się smukły, namiotowy hełm, powtórzony w mniejszej skali na wieżyczce mieszczącej klatkę schodową. Wszystkie dachy kryte były dachówką, a hełmy wież były wykonane najprawdopodobniej z blachy. Dodatkowo dach nad korpusem nawowym (na zachowanym projekcie i niektórych przekazach ikonograficznych) i nad prezbiterium (na zachowanym projekcie) oraz hełm wieży posiadały niewielkie okienka kryte blachą.

Front kościoła znajdował się od strony południowej, z wejściem głównym (poprzedzonym szerokimi, kamiennymi schodami) umieszczonym w przyziemiu wieży. Nad wiodącym do kościoła skromnym, prostokątnym portalem o łukowato ściętych narożnikach, ujętym głęboką, ostrołukową arkadą, znajdowało się ostrołukowe okno wypełnione dekoracją maswerkową, a wyżej schodkowy szczyt z ostrołukową wnęką, w której umieszczono figurę Matki Boskiej. Górne partie wieży rozwiązano z każdej ze stron podobnie: nad wielkimi, ostrołukowymi oknami, ujętymi po bokach ozdobnymi, metalowymi kotwami, znajdowały się schodkowe szczyty wypełnione grupą trzech, ostrołukowych płycin; szczyty te przerywały przebieg kostkowego gzymsu, który znajdował się u nasady hełmu.

Na zewnątrz kościół opięty był uskokowymi, smukłymi, dość płaskimi przyporami, pełniącymi raczej funkcję dekoracyjną i porządkującą niż konstrukcyjną. Ściany boczne korpusu dekorowane były (tuż pod gzymsem) arkadowym fryzem. Nad wejściem głównym, w zwieńczeniu wieży i aneksu mieszczącego klatkę schodową oraz w szczytach korpusu nawowego umieszczone zostały smukłe, ostrołukowo zakończone płyciny.

Wewnątrz kościół był tynkowany, z betonową posadzką. Nawę główną od bocznych oddzielały smukłe filary[29] połączone ze sobą ostrołukowymi arkadami. Korpus nawowy, o układzie pseudohalowym, w którym nawa główna była nieznacznie (o 1 m) wyższa od naw bocznych, składał się z trzech szerokich przęseł, prezbiterium zaś (poszerzone w dwóch pierwszych od południa przęsłach bocznymi aneksami) – z trzech przęseł węższych od nawowych i trójbocznego zamknięcia. Korpus nawowy oddzielała od prezbiterium duża, ostrołukowa arkada. Sklepienia w kościele, najpewniej krzyżowe, pozbawione były żeber. Korpus i zamknięcie prezbiterium oświetlone były wysmukłymi, ostrołukowymi oknami wypełnionymi dekoracją maswerkową, natomiast znajdujące się pomiędzy nimi długie prezbiterium stanowiło strefę najsłabiej oświetloną (za pomocą niewielkich, prostokątnych okien wpisanych w ostrołukowe płyciny, które opięte były płaskimi lizenami połączonymi ze sobą ostrołukowymi arkadami).

Charakterystyka architektury kościoła

Jasielski kościół franciszkanów – jedyne, jak wynika z dotychczasowego stanu badań, zrealizowane dzieło Michała Łużeckiego poza Lwowem i jego jedyna znana poważna realizacja w zakresie architektury sakralnej – uznać należy za przykład skromnej architektury doby późnego historyzmu. Świadectwem tego jest m.in. regularny, ściśle symetryczny rzut budowli, w którym jednakże pojawia się zaskakujące, lecz charakterystyczne dla tego okresu rozbicie symetrii poprzez wprowadzenie przy tylko jednym z boków frontowej wieży wielobocznego aneksu. Można się domyślać, iż zabieg taki wynikał nie tylko z potrzeb funkcjonalnych (w aneksie mieściła się klatka schodowa wiodąca na wieżę), ale też ze względów kompozycyjnych całego kompleksu klasztornego, bowiem aneks, dostawiony od wschodu, kierował uwagę widza w tę właśnie stronę, gdzie znajdował się wolnostojący budynek klasztorny poprzedzony obszernym skwerem. W ten sposób udało się uzyskać większą integralność zespołu i niejako „domknąć” od zachodu zgrupowaniem brył poszczególnych części kościoła [il. 10]. W tym prostym, a zręcznym rozwiązaniu chyba najlepiej przejawił się talent zdolnego urbanisty, za jakiego uchodził Łużecki.

Można też uznać, że jasielski kościół pozostaje w zgodzie z rozwiązaniami typowymi dla zakonu mendykanckiego, do których zaliczają się m.in.: lokalizacja w centrum miasta, długie prezbiterium przeznaczone dla zakonników oraz obszerny korpus nawowy dla wiernych. Specyficzne uwarunkowania własnościowe i topograficzne sprawiły natomiast, iż w Jaśle odstąpiono od orientowania kościoła i stworzenia zwartego założenia kościelno-klasztornego, w którym klasztor jest organicznie powiązany ze świątynią, a jego centrum stanowi kwadratowy wirydarz otoczony krużgankami.

Najbardziej charakterystyczną cechą architektury kościoła było konsekwentne zastosowanie form gotyckich, zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz świątyni, oraz operowanie typowym dla tej epoki budulcem, tj. nietynkowaną cegłą, uzupełnioną miejscami kamiennym detalem[30]. Ta swoista „czystość stylowa” miała zapewne dwojakie przyczyny. Po pierwsze mogła wynikać z historii samej wspólnoty –  to bowiem w dobie gotyku żył i działał założyciel zgromadzenia,  które wówczas też dotarło na ziemie polskie (w tym na obszar prowincji, do której należało Jasło) i wzniosło na tym terenie swe pierwsze realizacje pozostające w zgodzie z regułą zakonną. Po drugie mogła być ona również nawiązaniem do epoki, w której założono miasto i jego parafię[31], wybudowano kościół farny (będący w owym czasie przedmiotem wzmożonego zainteresowania galicyjskich konserwatorów[32]) i przybyła do Jasła pierwsza wspólnota zakonna (karmelici)[33]. Przy tak znaczącym nagromadzeniu przesłanek historycznych (nie wiadomo czy rozważanych) wybór gotyku jako wzorca wydaje się oczywisty i naturalny, nawet jeśli nie brać pod uwagę ogólnych trendów w architekturze sakralnej Galicji.

Budowa kościoła przypadła na okres, który w literaturze przedmiotu określony został jako epoka szczytowego rozwoju eklektycznej architektury sakralnej[34]. Formy historyczne, które już wkrótce stać się miały celem ataków nowego pokolenia architektów, cieszyły się wówczas ogromną popularnością. Wśród nich miejsce szczególne zajmowały kreacje inspirowane gotykiem, na których ciążyło mocno zakorzenione w powszechnej świadomości przeświadczenie o ich typowo polskim charakterze. Źródłem takiego przeświadczenia były ówczesne dyskusje o  polskim stylu narodowym i cechach polskiej architektury gotyckiej, którą określano mianem „stylu wiślano-bałtyckiego” lub „nadwiślańskiego”[35]. Propagatorem tego ostatniego określenia był Jan Sas Zubrzycki, który w roku 1895 wygłosił na ten temat na Politechnice Lwowskiej (nie używając jednak samego terminu) swój wykład habilitacyjny[36]. Wydaje się wielce prawdopodobne, iż słuchaczem tego wykładu byłprojektant jasielskiej świątyni, wówczas pracownik naukowy Politechniki Lwowskiej. Trudno orzec, czy tezy Zubrzyckiego przekonały młodego architekta, faktem jest jednak, że zaprojektowany przez niego kilka lat później kościół franciszkański w Jaśle wpisuje się w ten właśnie nurt architektury sakralnej[37], stanowiąc jeden z niezwykle licznych przykładów architektury sakralnej opartej na formach średniowiecznych, dominujących w niej – przynajmniej na obszarze Galicji – do ok. 1910 roku[38].

Zbliżone w wyrazie architektonicznym kościoły wznoszone były na galicyjskiej prowincji już od schyłku XIX wieku. Podobne w charakterze były chociażby niektóre świątynie autorstwa Teodora Talowskiego (kościół w Dobrzechowie zaprojektowany w roku 1888 i kościół w Kaczyce z 1903 roku), w których nota bene pojawia się występujący też w Jaśle motyw dostawionego u styku korpusu i wieży wielobocznego, smukłego aneksu służącego komunikacji. Być może pomysły te stanowiły dla Łużeckiego jakieś źródło inspiracji, choćby ze względu na ich rozpowszechnienie w literaturze fachowej oraz w specjalnym wydawnictwie[39]. Warto jednak pamiętać, że w świetle badań Wojciecha Bałusa schemat zastosowany w kościele w Dobrzechowie, pierwszej realizacji sakralnej Talowskiego, stanowił w latach 80. XIX wieku „standardowy wzorzec świątyni przeznaczonej dla potrzeb mniejszych, głównie przedmiejskich i wiejskich parafii. Wypracowany krótko po połowie wieku XIX w środowiskach nadreńskim i austriackim, przyjął się przede wszystkim w formie bazylikowej”[40]. Istotną różnicą kościoła w Jaśle w stosunku do popularnych wówczas układów świątyń (w tym do układu kościoła dobrzechowskiego) była rezygnacja z transeptu i zastosowanie długiego prezbiterium. Taki układ przestrzenny oraz trójnawową dyspozycją korpusu, mają natomiast m.in. średniowieczne świątynie franciszkańskie i to najpewniej ich rozplanowanie stanowiło wzór, do którego nawiązał architekt[41].

W tym nurcie sytuuje się także niezrealizowany projekt przebudowy katedry w Tarnowie, wykonany około roku 1889 przez Feliksa Księżarskiego,[42], a szczególnie kościół parafialny w Trzcianie, wzniesiony w latach 1897–1898[43]. Budowla ta składała się z tych samych podstawowych elementów co jasielski kościół Franciszkanów: smukłej, usytuowanej od frontu wieży na planie prostokąta, szerszej od prezbiterium nawy (w tym wypadku czteroprzęsłowej), krótszego i węższego od nawy, zamkniętego wielobocznie prezbiterium, do tego dochodziły smukłe, uskokowe przypory oraz strzelista, lekka wieżyczka na sygnaturkę. Podobna była też stylistyka budowli – neogotyk, którego charakter podkreślony został smukłymi, ostrołukowymi oknami, przyporami, ceglaną fakturą murów, fryzem biegnącym poniżej gzymsu koronującego i strzelistymi hełmami wieży i wieżyczki na sygnaturkę. W tym kontekście wymienić też warto zaprojektowany przez Zygmunta Hendla i wybudowany w roku 1900 kościół w Staromieściu (obecnie w granicach Rzeszowa)[44], wykazujący – przy całym szeregu cech różniących go od wymienionych – zadziwiającą zbieżność w ukształtowaniu bryły, charakterze stylowym, a nawet sposobie opracowania szczegółów wieży frontowej. Z drugiej strony wskazać też można zbliżony stylowo, choć wybudowany znacznie później kościół w podrzeszowskiej Słocinie (budowę rozpoczęto w r. 1913), zaprojektowany przez związanego ze Lwowem Tadeusza Obmińskiego[45].

Przykłady te wskazują, iż jasielski kościół franciszkanów mieści się w bardzo szerokim nurcie galicyjskiej architektury sakralnej późnego historyzmu, charakteryzującej się operowaniem starannie opracowaną, ceglaną fakturą ścian z nielicznymi kamiennymi aplikacjami, nawiązaniami do stylów średniowiecznych (zwłaszcza gotyku), wydobywaniem ornamentalnych walorów samego budulca, a wreszcie klarowną bryłą zdradzającą układ wewnętrzny świątyni, składającą się z trzech zasadniczych członów: wysokiej wieży od frontu, korpusu nawowego i prezbiterium, niekiedy wzbogaconą o dodatkowe elementy, jak: transept, boczne kaplice czy – najbardziej popularne – dostawione do boku wieży smukłe aneksy mieszczące klatkę schodową. Wydaje się, że związek jasielskiego kościoła z dyskusją na temat form architektury narodowej, jeśli w ogóle istniał, był zupełnie powierzchowny i polegał na operowaniu niezwykle popularną wówczas manierą, której „polskość” była niejako wtórna i wynikała raczej z nasycenia galicyjskiej prowincji tego typu świątyniami.

Chociaż projektanta jasielskiej świątyni nie sposób nie łączyć z lwowskim środowiskiem architektonicznym, to trudno dopatrzyć się w jego dziele cech, które przemawiałyby za postawieniem tezy, iż mamy do czynienia z realizacją noszącą na sobie piętno architektury Lwowa. Wydaje się wprawdzie, że pewien wpływ na formę jasielskiej świątyni mógł mieć lwowski kościół Karmelitanek przy obecnej ul. Czuprynki, zbudowany w latach 1894–1895 przez Jana Lewińskiego na podstawie projektu kolońskiego architekta Statza juniora [il. 11][46], trudno jednak widzieć w nim efekt lwowskiej myśli architektonicznej.

Interesująco w kontekście odkrywanej stopniowo przez badaczy działalności Michała Łużeckiego i jego jasielskich prac rysują się osobiste kontakty architekta z fachowcami działającymi w branży budowlanej i artystycznej. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż kierujący pracami budowlanymi przy jasielskim kościele Emanuel Jarymowicz, ówczesny budowniczy miejski w Jaśle, samodzielnie lub w spółce wybudował sporą liczbę obiektów zaprojektowanych na Wystawę Krajową w roku 1894, w tym większość spośród budowli stworzonych przez Juliana Zachariewicza oraz bramę od strony ul. Stryjskiej zaprojektowaną przez samego Łużeckiego[47]. Trudno w takich warunkach sądzić, aby obaj twórcy nie poznali się jeszcze we Lwowie (w trakcie przygotowań do wystawy lub nawet wcześniej). Tam również lub w Jaśle Łużecki mógł też poznać Tadeusza Sokulskiego, lwowskiego snycerza, czynnego u jasielskich franciszkanów w 1904 roku, wykonującego później (1905), wedle projektu Łużeckiego, organy w lwowskim kościele Św. Mikołaja (w którym, przypomnijmy, przed objęciem funkcji gwardiana w Jaśle, pracował jako wikary o. Feliks Bogaczyk).

Podsumowanie

Działalność projektanta jasielskiego kościoła franciszkanów, Michała Łużeckiego, z pewnością zasługuje na wyczerpujące opracowanie monograficzne. Dokonana tu rekapitulacja notowanych dotąd w literaturze przedmiotu danych uprawnia do stwierdzenia, iż w przypadku tego twórcy mamy do czynienia z jedną z najbardziej ciekawych i wpływowych postaci lwowskiego środowiska architektonicznego 1. połowy XX wieku, niesłusznie zapomnianą, aczkolwiek stopniowo odkrywaną ostatnio przez historyków sztuki. Bliższe badania powinny dać odpowiedź na kilka spornych lub niejasnych kwestii, dotyczących: okresu studiów Łużeckiego, pracy dydaktycznej na Politechnice Lwowskiej i powodów jej zakończenia, działalności w lwowskim Magistracie i zakresu związanych z nią obowiązków oraz skali wynikających z niej ograniczeń czy w końcu rozstrzygnięcia kwestii autorstwa kilku lwowskich gmachów.

Z zebranych w niniejszym artykule informacji wynika, iż Michał Łużecki był typowym architektem epoki, w której twórcy przechodzili drogę od późnego historyzmu do modernizmu. Wiedza i pomysłowość pozwalały mu na zręczne operowanie neostylami, stosowanymi przezeń – jak się wydaje – nie według panującej w danym momencie mody czy wedle osobistych zainteresowań, lecz w zależności od charakteru zlecenia i – zapewne – woli zleceniodawcy. Stąd w jego dorobku znajdziemy projekty, w których pojawiają się zarówno inspiracje średniowieczem (neogotycki kościół w Jaśle), jak i architekturą nowożytną (neobarokowa aranżacja fontanny z Matką Boską we Lwowie) czy realizacje będące indywidualną interpretacją form historycznych, dostosowanych do współczesnej funkcji (wieża wodna na Wystawie Krajowej we Lwowie, w której „dopowiedział” koncepcję naszkicowaną przez Juliana Zachariewicza). Rzecz znamienna, stosowanie owych historycznych form nie było dla niego pretekstem do zaprezentowania postawy eklektycznej, tak jakby architekt nie wierzył, by była to droga do rozwiązań, które mogłyby zmienić oblicze ówczesnej architektury. Łużecki równie śmiało co stylami operował też zróżnicowanymi materiałami, nie stroniąc ani od kamienia, cegły czy drewna (by wymienić w tym przypadku cieszący się dużym uznaniem publiczności Pawilon Łowiectwa na wielokrotnie wspominanej wystawie). Jak przystało na wzorcowego reprezentanta swej epoki Łużecki nie stronił też od tematyki konserwatorskiej (projekt adaptacji baszty prochowej, uczestnictwo w pracach jury konkursu na ozdobienie Cerkwi Wołoskiej). Tak naprawdę jednak był to człowiek świadomy przełomu, twórca odczuwający potrzebę poszukiwania nowych środków wyrazu, czego dowodem stało się chętne posługiwanie się przezeń stylistyką secesyjną (na czele z ikonicznym niemal dla Art Nouveau we Lwowie domem Stoffa), odważne kreowanie przestrzeni w nowym duchu (przypisywana mu awangardowa koncepcja aranżacji zabudowy ul. Asnyka) i doskonałe wyczucie nowych trendów i form, znamienne dla architektów młodego polkolenia. Były to umiejętności, które chętnie wykorzystywano, często powołując Łużeckiego do szacownych gremiów oceniających prace konkursowe. Z perspektywy dzisiejszego stanu badań można przypuszczać, iż to nadmierne czerpanie przez środowisko z rady i oceny udzielanej przez tego architekta mogło być jedną z przyczyn, dlaczego jego osobisty dorobek twórczy (w sensie pracy stricte projektowej) nie przedstawia się na tyle imponująco, by w pełni odzwierciedlać rolę i znaczenie tego architekta w środowisku architektonicznym Lwowa końca XIX, a zwłaszcza 1. połowy XX wieku. Wydaje się jednak, iż uważne studia nad jego działalnością, w oparciu o wiarygodny i wielostronny materiał źródłowy oraz jego krytyczną ocenę, uwzględniającą szereg ważnych w kontekście miejsca pracy Łużeckiego uwarunkowań, pozwolą na sformułowanie głębszych i bardziej trafnych ocen.

W Jaśle Łużecki konsekwentnie zdefiniował formy stylowe tak architektury, jak i zapewne wyposażenia kościoła. Jego jasielską realizację podsumować można tymi samymi słowy, jakimi jury konkursowe podsumowało projekt Łużeckiego na kościół św. Elżbiety we Lwowie, opatrzony znamiennym godłem Bez przesady: „w szczegółach skromny, lecz w ogólnym układzie i charakterze umiejętny i sympatyczny”[48].

[/member]

[nomember]

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” IV,2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .

[/nomember]


[1] Niniejszy tekst stanowi znacznie zmienioną i rozszerzoną wersję referatu Jasielski epizod w twórczości architektonicznej Michała Łużeckiego. Przyczynek do biografii, prezentowanego w grudniu 1998 roku we Lwowie na sesji Julian Zachariewicz i znaczenie jego działalności w przededniu XXI stulecia. Sesję zorganizowała Politechnika Lwowska wraz z Österreichisch-Ukrainisches Kooperationsbüro für Wissenschaft, Bildung und Kultur oraz Institut für Baukunst, Bauaufnahmen und Architekurtheorie der Technischen Universität Wien, a prezentowane na niej referaty nie ukazały się drukiem. O sesji zob.: A. Laskowski, Międzynarodowa konferencja „Julian Zachariewicz i znaczenie jego działalności w XXI stuleciu”, „Biuletyn Historii Sztuki” 61, 1999, nr 3–4, s. 510–512.

[2] Skalę zjawiska na wybranym terenie dobrze dokumentuje chociażby tekst: M. Kornecki, Dawne drewniane kościoły i dzwonnice Diecezji Tarnowskiej, „Currenda” [Tarnów], 1986, nr 4–6, s. 185–210, zawierający niezwykle bogaty materiał ilustracyjny, w większości odnoszący się do obiektów już nieistniejących. Oczywiście burzenie starych, drewnianych świątyń wywoływało żywą, ale zasadniczo mało skuteczną reakcję ówczesnych środowisk konserwatorskich – por.: W. Kozicki, W obronie kościołów i cerkwi drewnianych, Lwów 1913 oraz jej reprint wzbogacony o współczesne teksty kilku autorów: W obronie kościołów i cerkwi drewnianych, Rzeszów 2000.

[3] Na ten temat zob. m.in.: M. Kornecki, Tendencje artystyczne architektury kościelnej w pierwszym stuleciu Diecezji Tarnowskiej, „Currenda” [Tarnów], 1985, nr 1–3, s. 81–97; K. Stefański, Zmagania o nowy kształt architektoniczny polskiego kościoła 1905–1914, w: Przed Wielkim Jutrem. Sztuka 19051918, Warszawa 1993, s. 79–97; idem, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2000.

[4] Na zjawisko to zwrócił w swych badaniach uwagę A. Siwek, Architektura sakralna późnego historyzmu w krajobrazie miasteczek Galicji, w: Rozwój przestrzenny miast galicyjskich położonych między Dunajcem a Sanem w okresie autonomii galicyjskiej, red. Z. Beiersdorf i A. Laskowski, Jasło 2001, s. 469–476.

[5] Więcej na temat geografii wpływów architektów lwowskich w omawianym okresie zob.: A. Laskowski, Ekspansja lwowskiego środowiska architektonicznego na zachód w okresie autonomii galicyjskiej, „Przegląd Wschodni” 7, 2001, z. 4 (28), s. 1257–1284.

[6] Jedyną taką próbą jest biogram opublikowany w: A. Laskowski, Kadra techniczno-budowlana związana z Jasłem w okresie autonomii galicyjskiej. Słownik biograficzny, Kraków 2003, s. 92–94. Publikacja ta miała jednak charakter intendowany i już z samego założenia zawarta w niej nota nie mogła wyczerpać tematu.

[7] Przedstawioną tutaj faktografię oparto na następujących publikacjach (w układzie chronologicznym): W. Zajączkowski, C. K. Szkoła Politechniczna we Lwowie. Rys historyczny jej założenia i rozwoju, tudzież stan jej obecny, Lwów 1894, s. 141 i 154; Księga pamiątkowa Towarzystwa „Bratniej Pomocy” słuchaczów Politechniki we Lwowie, Lwów 1897, s. 172 i 239; S.S. Nicieja, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 17861986, Wrocław 1989; Politechnika Lwowska 18441945, Wrocław 1993, s. 199; J. Biriulow, Secesja we Lwowie, Warszawa [1996]; O. Czerner, Lwów na dawnej rycinie i planie, Wrocław 1997; Architektura Lwowa XIX wieku, red. J. Purchla, Kraków 1997, s. 58 oraz il. 93 i 103; R. Cielątkowska, Architektura i urbanistyka Lwowa II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998, s. 23, 57 i 79; A. Betlej, M. Biernat, K. Brzezina, P. Krasny, J.K. Ostrowski, J. Skrabski, Kościoły i klasztory Lwowa z wieków XIX i XX, Kraków 2004 (=„Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej”, red. J.K. Ostrowski, cz. I, t. 12), passim; J. Lewicki, Między tradycją a nowoczesnością. Architektura Lwowa lat 18931918, Warszawa 2005, passim; J. Biriulow, Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy, Warszawa 2007, passim; J. Lewicki, Roman Feliński – architekt i urbanista. Pionier nowoczesnej architektury, Warszawa 2007, s. 67–68. Inne niż wymienione tutaj źródła informacji podano każdorazowo w odrębnych przypisach; w ten sam sposób zwrócono też uwagę na część kwestii spornych w biografii.

[8] W: Laskowski 2003, jak przyp. 6, s. 92 błędnie podana nazwa miejscowości.

[9] O udziale Marconiego wspomina Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 49. Zdaniem J. Biriulowa 2007, jak przyp. 7, s. 150, w pracach tych uczestniczyli: Zygmunt Otto (fasada), Piotr Harasimowicz oraz uczniowie lwowskiej Szkoły Przemysłowej pod kierownictwem Tadeusza Rybkowskiego (wnętrza – dekoracje rzeźbiarskie i malarskie).

[10] Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 87, zwrócił uwagę, iż jeszcze w roku 1908, trzy lata po śmierci wieloletniego dyrektora tego urzędu, Juliusza Hochbergera, stanowisko to pozostawało nieobsadzone. Hochberger zmarł 5 kwietnia 1905 roku, po 33 latach pracy na tym stanowisku (ibidem, s. 373). Równocześnie, odnosząc się do realizacji w mieście z lat 1904–1908, ten sam autor określa Łużeckiego mianem naczelnika Wydziału Budowlanego Magistratu we Lwowie (ibidem, s. 289). Z kolei w odniesieniu do roku 1913, przy okazji omówienia obrad jury konkursu na ratusz w Drohobyczu, pisze, iż Łużeckiego określono mianem starszego radcy departamentu technicznego (ibidem, s. 169), co zdaje się sugerować, że zajmował on wówczas jakąś posadę rządową (państwową). Kwestie te wymagają w przyszłości precyzyjnego wyjaśnienia.

[11] Ibidem, s. 289.

[12] Drugą, równorzędną I nagrodę w tym konkursie otrzymał rzeźbiarz Stanisław Ostrowski za projekt Korona jagiellońska – por.: ibidem, s. 154–155. Członkiem jury był m.in. przełożony Łużeckiego z urzędu budowlanego, Juliusz Hochberger.

[13] Tak według: Architektura Lwowa, jak przyp. 7, s. 70. Por.: Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 35, gdzie data: 1913, autor projektu: Łużecki, adres: Mickiewicza 8. Biriułow 2007, jak przyp. 7, s. 136, podaje z kolei rok 1912 i również samego Łużeckiego jako projektanta. Tego typu rozbieżności, nie tylko w relacjach z Żychowiczem, pojawiają się w literaturze w odniesieniu do Łużeckiego bardzo często, co wynikać może z różnej interpretacji źródeł.

[14] Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 299 i 302 podaje jako wyłącznego autora Żychowicza.

[15] Archiwum Główne Akt Dawnych, zespół: Ministerstwo Robót Publicznych, jedn. nr 1, XXXI Sprawozdanie Wydziału Głównego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie za rok administracyjny 1907, Lwów 1908, s. 25.

[16] „Pogoń” 28, 1908, nr 40 (4 X), s. 3 i 29, 1909, nr 4 (24 I), s. 5.

[17] Podstawowe opracowanie to: Z. Świstak, Franciszkanie w Jaśle, Jasło 1995, s. 7–41. Charakter uzupełniający mają natomiast opracowania: A. Zwiercan, Franciszkanie konwentualni, w: Diecezja przemyska w latach 19391945, t. III: Zakony, red. J. Draus i J. Musiał, Przemyśl 1990, s. 212–249 (Jasło na s. 213–218); A. Laskowski, Przybycie i pierwsze lata pobytu w Jaśle OO. Franciszkanów i SS. Wizytek w świetle akt miejskich (do roku 1918), „Prace Historyczno-Archiwalne” 7, 1999, s. 113–127; idem, Jasło w dobie autonomii galicyjskiej. Miasto i jego przestrzeń, Kraków 2007, passim.

[18] Zob.: Laskowski 2003, jak. przyp. 7, s. 124–128.

[19] Zachowane w krakowskim archiwum franciszkańskim niesygnowane rysunki, przedstawiające widok ogólny kościoła od południowego wschodu i rzut betonowych ław fundamentowych, nie są datowane i mają sygnatury autora, por.: Archiwum Prowincji św. Antoniego Padewskiego i bł. Jakuba Strzemię oo. Franciszkanów w Krakowie (dalej: APF), sygn. D-II-55, teczka Jasło 12.

[20] Laskowski 2003, jak przyp. 6, s. 57–65.

[21] Jak świadczą zapisy archiwalne, do stycznia 1904 roku Łużeckiemu przekazano należność za wykonanie projektów, obliczenie ilości potrzebnego do budowy drewna, sporządzenie kosztorysu i podróż do Jasła w sprawie budowy (por.: APF, sygn. D-II-54, teczka Jasło 11).

[22] Laskowski 2003, jak przyp. 6, s. 138–139.

[23] Zob.: P. Błoński, Popiel (Sulima Popiel) Antoni (18651910), w: Polski słownik biograficzny, t. 27, Kraków 1983, s. 553.

[24] Chodziło zapewne o balustradę odgradzającą ołtarz od reszty prezbiterium.

[25] Spośród nich jedynie ambona, znana z ogólnego zdjęcia archiwalnego wnętrza świątyni, możliwa jest dzisiaj do bliższego opisania, natomiast o ołtarzach bocznych powiedzieć można tylko, że były prawdopodobnie strukturami kilkuosiowymi, ściśle symetrycznymi, ażurowymi, z niszami na figury (jak zdradza widoczny częściowo na tej samej fotografii ołtarz na zakończeniu nawy zachodniej), por.: Świstak 1995, jak przyp. 17, il. na s. 186.

[26] Więcej na ten temat: A. Laskowski, Infrastruktura wojskowa w dziewiętnastowiecznym Jaśle, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych Polskiej Akademii Nauk Oddział w Krakowie”, t. 45/1 (styczeń-czerwiec 2001), s. 146–147.

[27] Opis niniejszy sporządzono na podstawie publikowanych opisów, przekazów ikonograficznych i opowiadań osób pamiętających dawny kościół franciszkański.

[28] Zapewne już po nabyciu sąsiadującej z kościołem kamienicy Minnickiej (z przeznaczeniem jej na klasztor) aneks wschodni został przedłużony i – być może – także nadbudowany tak, aby połączyć ze sobą oba te budynki i usprawnić komunikację pomiędzy klasztorem a kościołem. Jak sugeruje pocztówka z reprodukcją akwareli autorstwa Apolinarego Kotowicza, ukazującą cały kompleks franciszkański od strony północnej, przedłużenie to dotyczyło tylko pierwszego od południa przęsła aneksu.

[29] Najprawdopodobniej miały one przekrój krzyża greckiego o nieznacznie wysuniętych ramionach, o czym zdają się przekonywać nieliczne zachowane fotografie archiwalne ukazujące ten element, pochodzące głównie z okresu bezpośrednio po zburzeniu świątyni.

[30] W obliczu niesłychanie szybkiego tempa budowy kościoła (nieco ponad półtora roku) niebagatelny wydaje się aspekt finansowy całego przedsięwzięcia. Dlatego w ceglanej fakturze ścian świątyni (Rohbau) można dopatrywać się również odzwierciedlenia opinii egzystującej w ówczesnych kręgach intelektualnych (nie tylko kościelnych) o ekonomicznych zaletach wątku ceglanego, który zapewniał oszczędność w cenie. Por.: A. Majdowski, O poglądach na styl wiślano-bałtycki w polskiej architekturze sakralnej XIX wieku, w: idem, Studia z historii architektury sakralnej w Królestwie Polskim, Warszawa 1993, s. 57–59.

[31] Z. Leszczyńska-Skrętowa, Jasło, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, red. A. Gąsiorowski, cz. II, z. 2: Iwanowice-Kaczorowy, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 253–264.

[32] Por.: A. Laskowski, Kościół farny w Jaśle w latach 17721939, w: „Na świadectwo ducha religijnego…”. Z dziejów powstania, odbudowy i konserwacji kościoła farnego w Jaśle, red. A. Laskowski, Jasło 2004, s. 135–196.

[33] S. Cynarski, Ze studiów nad dziejami Karmelitów Trzewiczkowych. Klasztor w Jaśle, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, t. 1049, z. 101, 1993, s. 67–85.

[34] Por.: Stefański 1993, jak przyp. 3, s. 79.

[35] Zob.: Majdowski 1993, jak przyp. 41, s. 39–66.

[36] Jego pokłosiem była publikacja: J. Sas Zubrzycki, Rozwój gotycyzmu w Polsce pod względem konstrukcyjnym i estetycznym, Kraków 1895.

[37] Rzecz znamienna, że jeden ze starszych jaślan, pytany o przedwojenny kościół Franciszkanów, bez chwili wahania odparł, iż „był to piękny kościół w stylu gotyku nadwiślańskiego”. Z pewnością nie była to wyuczona czy przeczytana gdzieś w literaturze formułka, a panujące powszechnie przekonanie.

[38] Por.: K. Stefański, Główne nurty w architekturze sakralnej Galicji przełomu XIX i XX wieku, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej”, 1996, nr 751, seria: „Budownictwo (Architektura)”, z. 47, s. 80.

[39] Zob.: T. Talowski, Projekta kościołów, litografował M. Zadrazil, Kraków 1897.

[40] W. Bałus, Architektura sakralna Teodora Talowskiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki”, t. 1040, 1992, z. 20, s. 54.

[41] Zob.: P. Pencakowski, Architektura zakonu Św. Franciszka w Małopolsce w epoce średniowiecza – wybrane zagadnienia badawcze, w: Kościół i klasztor franciszkański w Krośnie – przeszłość oraz dziedzictwo kulturowe, Krosno 1998, s. 21–41. Typ taki reprezentowały kościoły franciszkańskie we Lwowie i w Krośnie, a zatem w miejscowościach, z którymi jasielscy franciszkanie – poprzez związki formalne i personalne – byli na przełomie XIX i XX wieku związani najsilniej.

[42] Zob.: S. Potępa, Złota era Tarnowa. Architektura i budownictwo w Tarnowie na przełomie XIX i XX w., Tarnów 1998, s. 107.

[43] Por.: S. Dziedzic, Parafia na pograniczu, „Teki Krakowskie” 3, 1996, s. 215 i il. na s. 224.

[44] Zob.: A. Laskowski, Architektura galicyjska w okresie autonomii. Uwagi na marginesie książki o architekturze Rzeszowa, „Modus. Prace z Historii Sztuki” 2, 2001, s. 159–163, a także: „Architekt” 3, 1902, z. 9, szp. 99 i 101–102 oraz tabl. 49.

[45] Zob.: J. Świeboda, Stosunki wyznaniowe [w czasach autonomii galicyjskiej], w: Dzieje Rzeszowa, t. II, red. F. Kiryk, Rzeszów 1998, s. 561–563 (w tym il. 203).

[46] Zob.: Architektura Lwowa, jak przyp. 7, il. 45. Taka prosta, surowa w wyrazie neogotycka architektura sakralna, sprowadzona do najprostszej bryły z wyrazistym gotyckim detalem, ma w architekturze niemieckiej znacznie dłuższą tradycję, by przywołać chociażby kaplicę Św. Macieja w Berlinie z 1866 roku, projektu C. Niermanna, por.: E. Börsch-Supan, Berliner Baukunst nach Schinkel 18401870, München [1977] (=„Studien zur Kunst des neunzehnten Jahrhunderts“, t. 25), il. 566.

[47] Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 483–485.

[48] Cytat za: ibidem, s. 183.

Skip to content