Uniwersytet Rzeszowski
Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej
pl. Ofiar Getta 4-5/35, 35-002 Rzeszów
tel. +48 17 872 20 98

Pobierz artykuł w PDF-ie

Krystyna Czerni
Międzynarodowy Instytut Badań nad Sztuką IRSA

Streszczenie
Sztuka sakralna Jerzego Nowosielskiego, wybitnego malarza polskiego 2. połowy XX wieku, jest przykładem twórczej kontynuacji tradycji bizantyńskiej na ziemiach polskich, lecz także wyrazem dyskusji z malarską tradycją Wschodu i z doświadczeniem Kościoła. Tak w teorii, jak i w malarskiej praktyce artysta przewartościował pojęcie ikony, podejmując próbę rozszerzenia jej formuły, by nie tylko mówiła o Królestwie, lecz obejmowała także obraz ziemskiej, niedoskonałej rzeczywistości pielgrzymującego Kościoła. W projektach aranżacji wnętrz sakralnych dla świątyń różnych obrządków chrześcijańskich Nowosielski chciał złączyć trzy dyscypliny teologiczne i odpowiadające im sposoby obrazowania: chrystologię, sofiologię i angelologię. Prócz klasycznej ikony, zwanej przez malarza ikoną „chrystologiczno-chalcedońską”, Nowosielski upominał się o ikonę „sofiologiczną”, włączającą w przestrzeń świątyni ziemską, bolesną realność, ślady wewnętrznej walki i zwątpienia – stąd obecność wątków dolorystycznych w jego ikonach. Dopowiedzeniem świętych wizerunków stała się także „natchniona geometria”, w malarstwie abstrakcyjnym artysta dostrzegł ogromny duchowy potencjał, któremu przypisał w końcu rolę malarstwa ikonicznego. Poetycka koncepcja „bytów subtelnych” – abstrakcyjnych aniołów będących świadectwem realności świata duchowego – czerpała z wczesnochrześcijańskiej myśli teologicznej toczącej spór o cielesność bytów duchowych, z bizantyńskiej angelologii, tradycji teozofii i okultyzmu, ale także sztuki pierwszej awangardy, szczególnie tej z kręgu tradycji wschodniej, dziedziczącej prawosławny kult obrazu. Malarska dwujęzyczność Nowosielskiego – równoległe praktykowanie abstrakcji i figuracji, także w obrębie świątyni – miała swoje analogie w liturgicznej praktyce wielu wspólnot religijnych posługujących się różnymi językami do wyrażenia odmiennych poziomów rzeczywistości: spraw ludzkich i spraw boskich. Dla ukształtowania koncepcji Nowosielskiego ważna okazała się także tradycja teologii apofatycznej głosząca prawdę o „nieprzedstawialności” Boga.

Dla sztuki monumentalnej Nowosielskiego kluczowy okazał się problem wzajemnej relacji malarstwa i architektury. Artysta oparł swoją koncepcję na zdecydowanej dominacji malarstwa nad architekturą i samodzielności malarstwa monumentalnego. Jego celem była zasada stworzenia sakralnego wnętrza jako holistycznej, całościowej wizji, mistycznego environnement, przestrzeni „wyłączającej” uczestników liturgii z ziemskiej powszedniości i przenoszącej ich w inny, transcendentny wymiar, w czym malarz widział główne przeznaczenie sztuki sakralnej. Od pierwszych projektów z lat 50. do końca praktyki artystycznej Nowosielski próbował zrealizować własną, wymarzoną wersję „świątyni idealnej”. W wielu projektach wprowadzał do świątyni abstrakcję, pokrywając siecią trójkątnych „bytów subtelnych” ściany, sklepienia, prezbiteria, niekiedy nawet podłogi. Zmuszany do kompromisów, wprowadzał sakralną abstrakcję do polichromii, jako geometrię towarzyszącą, lub na witraże. Kompleksowo przemyślane wnętrza miały tworzyć efekt „przejścia”, „rozdarcia zasłony”, spoza której świta nowa, niebiańska rzeczywistość. W praktyce osiągnięcie zamierzenia nie zawsze było możliwe, jednak celem artysty było stworzenie wrażenia wizualnej jedności, sytuacji „wejścia w obraz”, zanurzenia w malarskim żywiole. Malarstwo w przestrzeni miało scalać rozbity świat, łączyć fizyczną i duchową rzeczywistość w integralną całość. Projektując sakralne wnętrza, Nowosielski wykorzystał świętość ikony, ale także czyste jakości malarstwa, mające spowodować „mistyczne odczuwanie realności Boga”. Celem tak rozumianej sztuki sakralnej okazywało się nie nauczanie, a wtajemniczenie. W tym przesunięciu akcentów Nowosielski widział jedyną szansę na odrodzenie sztuki sakralnej, postulując wręcz przeniesienie ciężaru ewangelizacji z nauczania słownego na działanie sztuki charyzmatycznej.

Słowa kluczowe: Jerzy Nowosielski, sztuka sakralna, ikona, polichromie, tradycja bizantyńska, abstrakcja, awangarda, byty subtelne

Bibliografia
Ałpatow M., Rublow, tłum. J. Guze, Warszawa 1975.
Bałus W., Czego chcą ornamenty?, w: Ornament i dekoracja dzieła sztuki. Studia z historii sztuki, red. J. Daranowska-Łukaszewska, A. Dworzak, A. Betlej, Warszawa 2015.
Bednarczuk E., Tvorčij individualizm Ûriâ Novoselskogo, „Naša Kultura” 1960, nr 10.
Białopiotrowicz W., Z problemów ikony karpackiej, w: Chrześcijański Wschód a kultura polska, red. R. Łużny, Lublin 1989.
Bułgakow S., Drabina Jakubowa. Rzecz o aniołach, tłum. T.P. Terlikowski, Warszawa 2005.
Czajkowski J., Grządziela R., Szczepkowski A., Ikona karpacka, Sanok 1998.
Czerni K., Nietoperz w świątyni. Biografia Jerzego Nowosielskiego, Kraków 2011.
Dionizy Areopagita, O hierarchii niebiańskiej, w: Dzieła Świętego Dionizyusza Areopagity, tłum., przedmowa i wstęp E. Bułhak, Kraków 1932.
Evdokimov P., Życie duchowe w mieście, tłum. M. Żurowska, Poznań 2011.
Gelitovič M., Ukraïnskì Ìkoni XIII – počatku XVI stolit’, Kiïv 2014.
Hammerstein R., Die Musik der Engel. Untersuchungen zur Musikanschaung des Mittelalters, Bern–München 1962.
Jamie J., Muzyka sfer: o muzyce, nauce i naturalnym porządku wszechświata, tłum. M. Godyń, Kraków 1996.
Juszczak W., Występny ornament, „Znak” 1993, nr 11.
Kiilerich B., Abstraction in Late Antique Art, w: Envisioning Worlds in Late Antique Art: New Perspectives on Abstraction and Symbolism in Late–Roman and Early–Byzantine Visual Culture (c. 300–600), ed. C. Olovsdotter, Berlin 2018.
Kłosińska J., Ikony karpackie, w: Malarstwo Jerzego Nowosielskiego. Karpackie obrazy kultowe, katalog wystawy, Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, 5 X – 9 XI 1985.
Kruk M.P., Ikony Jerzego Nowosielskiego w Kaplicy świętych Borysa i Gleba przy Fundacji św. Włodzimierza w Krakowie, w: Światło Wschodu w przestrzeni gotyku. Materiały pokonferencyjne, red. K. Pasławska-Iwanczewska, Górowo Iławeckie 2013.
Marion J-L., Bóg bez bycia, tłum. M. Frankiewicz, Kraków 1996.
Merton T., Szukanie Boga, tłum. P. Parlej i in., Kraków 1983.
Naumow A., Aniołowie w prawosławiu, w: Księga o Aniołach, red. H. Oleschko, Kraków 2002.
Nowosielski J., Listy i zapomniane wywiady, Kraków 2015.
Nowosielski J., Między Kaabą a Partenonem, „Znak” 1968, nr 7-8.
Nowosielski J., Sztuka po końcu świata. Rozmowy, Kraków 2012.
Nowosielski J., Zagubiona bazylika. Refleksje o sztuce i wierze, Kraków 2013.
Onians J., Abstraction and imagination in late antiquity, „Art Journal” 1980, vol. 3, no 1.
Otto R., Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, tłum. B. Kupis, Wrocław 1993.
Panas W., Rozmowa o Nowosielskim, w: Jerzy Nowosielski. Malarstwo, katalog wystawy, Galeria Sztuki Sceny Plastycznej KUL, luty 1988, Lublin 1988.
Paprocki H., Rosyjska sofiologia, w: Gnostycyzm antyczny i współczesna neognoza, red. W. Myszor, „Studia Antiquitatis Christianae”, t. 12, Warszawa 1996.
Paprocki H., Związki między ikoną, teologią i liturgią [publ. 16.10.2011], http://liturgia.cerkiew.pl/texty.php?id_n=142&id=114 [dostęp 16 IV 2016].
Podgórzec Z., Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, Kraków 2014.
Popiel J., Zagadnienie sakralnego wyrazu sztuki chrześcijańskiej, „Znak” 1964, nr 12.
Poprzęcka M., Między koniecznym a niemożliwym. O próbach nowej ikonografii religijnej, „W Drodze” 1989, nr 3.
Potkaj T., Modlitwa w malowanej desce, „Tygodnik Powszechny” 2002, nr 20.
Press G., Subtle Bodies. Representing Angels in Byzantium, Berkeley–Los Angeles–London 2001.
Puskás B., Między Wschodem a Zachodem. Ikony z regionu Karpat z XV–XVIII wieku, w: Łemkowie w historii i kulturze Karpat, red. J. Czajkowski, Sanok 1994.
Różycka-Bryzek A., Wyobrażenia aniołów w bizantyńsko-ruskich malowidłach kaplicy Św. Trójcy na zamku w Lublinie (1418), „Folia Historiae Artium” XIII, 1977.
Rudenko O., Jerzy Nowosielski – malarz świecki czy religijny?, „Kresy” 2000, nr 4.
Stróżewski W., O możliwości sacrum w sztuce, w: Sacrum i sztuka, red. N. Cieślińska, Kraków 1989.
Waniek H., Jak to było z Nowosielskim?, „Twórczość” 2011, nr 10.
Waniek H., Sztuka jako świętość i grzeszność, „Konteksty” 1996, nr 3-4.
Warland R., Defining Space: Abstraction, Symbolism and Allegory on Display in Early Byzantine Art, w: Envisioning Worlds in Late Antique Art: New Perspectives on Abstraction and Symbolism in Late–Roman and Early–Byzantine Visual Culture (c. 300–600), ed. C. Olovsdotter, Berlin 2018.
Wodziński C., Trans, Dostojewski, Rosja, czyli o filozofowaniu siekierą, Gdańsk 2005.

Skip to content