Maria Magdalena Łubieńska (1833–1920) – artystka wyemancypowana

Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska

Kraków, Ars Vitrea Polona, Corpus Vitrearum Polska

Abstrakt:

Maria Magdalena z hr. Łubieńskich Łubieńska (1833–1920) malarka amatorka, autorka obrazów olejnych, akwareli i rysunków; zmuszona przez okoliczności życiowe założyła w 1867 roku Szkołę Rysunku i Malarstwa, następnie, w 1878, „Malarnię”, którą trzy lata później przekształciła w Zakład św. Łukasza, czynny przynajmniej do 1910 roku. Zakład Łubieńskiej zasłynął przede wszystkim z wyrobu witraży (wykonywanych w technice mieszanej). Wiele z nich zachowało się do naszych czasów w kościołach, głównie neogotyckich, na obszarze ówczesnego Królestwa Polskiego. Prace witrażowe zakładu notuje się również w kościołach zaboru austriackiego i pruskiego oraz dawnych Kresów, także Rosji. Pierwszy witraż, do katedry warszawskiej, Łubieńska miała malować samodzielnie. Zaprezentowane w artykule witraże warszawskiej pracowni tylko w części są odbiciem jej działalności. Podziwiane przez współczesnych, wykpione w kolejnych epokach, stają się obecnie obiektem zainteresowania historyków sztuki.

Słowa kluczowe: Maria Łubieńska, Zakład św. Łukasza, Szkoła Rysunku i Malarstwa, witraż, XIX wiek, XX wiek

————————–

 

Maria Magdalena Łubieńska urodziła się w 1833 roku jako córka Henryka Łubieńskiego z Łubnej, właściciela ziemskiego, finansisty, przemysłowca, i Ireny z Potockich[1]. Stosownie do pochodzenia i czasu odebrała staranne domowe wykształcenie. W wieku dwudziestu dwóch lat została drugą żoną Pawła Łubieńskiego, swego stryjecznego brata, ziemianina, publicysty, propagatora nowoczesnej agrotechniki[2]. Była matką pięciorga dzieci[3].

Należała do sporej grupy dobrze urodzonych panien, które sprawnie rysowały i malowały, w większości dla własnej przyjemności, jednak często porzucały to zamiłowanie po zamążpójściu. Niektóre z nich rozwijały swe umiejętności w dziedzinie odradzającego się malarstwa witrażowego, jak jeszcze w 1 połowie XIX wieku wielkopolanka Matylda z Aksamitowskich Ziołecka tworząca w kręgu Edwarda Raczyńskiego, później generałowa Natalia z Bispingów Kicka[4] czy Róża z Zamoyskich Eugeniuszowa Lubomirska z Kruszyny[5]. Tylko nieliczne panie, zazwyczaj zmuszone okolicznościami życiowymi, czyniły ze swych zdolności źródło utrzymania bliższe lub dalsze artystycznym ideałom[6]. Maria Magdalena Łubieńska malowała akwarelą i olejno, rysowała. Niektóre z jej prac były zamieszczane na łamach warszawskiej prasy, jak na przykład widoki pawilonów na powszechnej wystawie w Paryżu w 1867 roku[7], którą mogła zwiedzać w towarzystwie swego brata, Juliana Łubieńskiego – oficjalnego przedstawiciela cesarstwa rosyjskiego i Królestwa Polskiego[8], a może także Juliusza Kossaka[9]. Nie była artystką nieznaną. Wystawiała w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, między innymi w 1869 roku pokazała cztery obrazy olejne (Święta Trójca, Głowa Chrystusa, Pan Jezus w cierniowej koronie, Św. Roch), w 1874 dwie akwarele (Św. Maria Magdalena pokutująca, Najświętsza Panna) i obraz malowany na szkle Krajobraz[10]. W roku 1880 pokazała w Zachęcie „malowane okno Geniusz Sztuki”, według projektu Wojciecha Gersona, zakupione przez Towarzystwo[11]. Był to jedyny witraż w jego zbiorach, a zakup można wiązać z faktem, że członkiem Zarządu (od 1875 roku), a następnie (w latach 1879–1880) wiceprezesem był spokrewniony z Łubieńską Feliks Sobański[12]. Prawdopodobnie na wykonanie właśnie tego witraża Łubieńska otrzymała wcześniej zapomogę. Bliżej nieokreślone prace prezentowała w 1883 roku w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych[13]. Nazwisko Marii Łubieńskiej pojawiło się na liście współczesnych malarzy polskich w kalendarzu wydanym przez warszawski „Przegląd Tygodniowy” w 1887 roku. Została w nim przedstawiona jako autorka obrazów religijnych (Serce Jezusa, Św. Rudolf, Św. Benignus, Anioł Stróż, Św. Katarzyna) i malowideł na oknach kościelnych[14].


[1] Łubieńska Maria Magdalena, w: Słownik artystów polskich (dalej: SAP), t. 5, Warszawa 1993, s. 189; R. Kołodziejczyk, Łubieński Henryk, w: Polski Słownik Biograficzny (dalej: PSB), t. XVIII, z. 4, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 483.

[2] Z. Grodecka, Łubieński Paweł, w: PSB, jak przyp. 1, s. 495–496. W biogramie omyłka w dacie ślubu: 1885, zamiast 1855. Pierwsza żona Pawła, Tekla z Łubieńskich, zmarła w 1853 roku. Pierwsze dziecko Pawła i Marii Łubieńskich przyszło na świat w roku 1858.

[3] Synowie: Tadeusz (1860–1918), Wacław Wincenty (1862–?), Tomasz (1865–1950), Konstanty Ireneusz (1871–1871); por. www.genealogiapolska.pl [dostęp: 16 III 2012], córka Tekla Barbara (1858–1886), por. nota w biogramie jej przyrodniej siostry: Łubieńska Maria Antonina, w: SAP, jak przyp. 1.

[4] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Rola kobiet w odrodzeniu polskiego witrażownictwa, referat wygłoszony w Krakowskim Oddziale Stowarzyszenia Historyków Sztuki 22 IV 2009 roku; eadem, Zapomniane. Rola kobiet w odrodzeniu i rozwoju nowoczesnego witrażownictwa (artykuł złożony do druku w materiałach z jubileuszowej sesji prof. Anny Sieradzkiej, która odbyła się 6 XII 2011).

[5] Kościół parafialny pw. św. Lamberta, www.radomsko.pl [dostęp: 27 IX 2012].

[6] Przykładem działalność Marii z Glogerów Rostworowskiej z Kowalewszczyzny, która po utracie majątku przybyła do Warszawy i w 1874 roku otworzyła zakład krawiecki ubiorów dziecięcych: Narcyza Żmichowska, Listy, t. IV: Rozmowy z Julią, z rękopisu wydała B. Winklowa, Warszawa 2009, s. 16.

[7] Z wystawy powszechnej w Paryżu, „Kłosy” 5, 1867, nr 105, s. 4.

[8] A.M. Drexlerowa, A.K. Olszewski, Polska i Polacy na powszechnych wystawach światowych 1851–2000, Warszawa 2005, s. 58.

[9] H. Kubaszewska, Kossak Juliusz, w: SAP, t. 4, Wrocław–Warszawa–Wrocław–Gdańsk 1986, s. 135.

[10] Łubieńska 1993, jak przyp. 1.

[11] Ibidem; Katalog zbiorów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, Warszawa 1925, s. 11, poz. 299; J. Frycz, Odrodzenie sztuki witrażowej w XIX i XX wieku, „Szkło i Ceramika” 6, 1974, s. 178.

[12] M. Kosieradzki, Tradycja miejsca – ludzie. Feliks Sobański: cbr.edu.pl/rme-archiwum/2005 [dostęp: 10 X 2012]. Sobański był wówczas właścicielem Guzowa, dawnego majątku Henryka Łubieńskiego, współtwórcą Muzeum Rolnictwa i Przemysłu w Warszawie.

[13] E. Świeykowski, Pamiętnik Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie 1854–1904, Kraków 1905, s. 163.

[14] Ruch. Kalendarz encyklopedyczny na rok zwyczajny 1887, Warszawa 1887, s. 109.

[15] Kołodziejczyk 1973, jak przyp. 1.

[16] T. Żuchlewska, Henryk Łubieński (1793–1883) i jego działalność gospodarczo-społeczna, „Rocznik Żyrardowski” 6, 2008, s. 537–570.

[17] R. Fański, W fabryce witrażów artystycznych. Słówko o starej sztuce – przyszłości, „Życie i Sztuka” 1904, nr 41 (8/21 X), s. 5. O ówczesnym systemie kształcenia kobiet zob. m.in. A. Morawińska, Artystki polskie, w: Artystki polskie. Katalog wystawy. Muzeum Narodowe 1991, red. A. Morawińska, Warszawa 1991, s. 11.

[18] W. Bartkiewicz, Szkoła żeńska rysunku i malarstwa, „Bluszcz” 3, 1868, t. 4 (27 II/10 III), s. 1. Adres szkoły podany w biogramie Pawłowicza: J. Polanowska, Pawłowicz Edward Bonifacy, w: SAP, t. 6, Warszawa 1998, s. 473 n.

[19] Bartkiewicz 1868, jak przyp. 18, s. 1–2.

[20] Kubaszewska 1986, jak przyp. 9.

[21] A. Ryszkiewicz, Wojciech Gerson, w: SAP, t. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 311.

[22] A. Melbechowska-Luty, Kostrzewski Franciszek, w: SAP, jak przyp. 9, s. 161.

[23] Artystki polskie, jak przyp. 17, s. 371.

[24] Ibidem; J. Derwojed, Buchbinder Szymon, w: SAP, t. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 266, nie wspomina o tej działalności artysty.

[25] Polanowska 1998, jak przyp. 18.

[26] Nagrody na wystawie Pracy Kobiet, „Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza” 6, 1877, nr 47 (12/24 XI), s. 1. W tym samym dziale nagrodę otrzymała także jej pasierbica (Maria) Antonina Łubieńska.

[27] Zakład św. Łukasza, „Rola” 21, 1903, nr 6 (25 I/7 II), s. 288.

[28] Fański 1904, jak przyp. 17, s. 5.

[29] (W przeciągu lat…), „Kronika Rodzinna” 6, 1878, nr 22 (3/15 XI), s. 703.

[30] (Odbieramy odezwę…), „Kronika Rodzinna” 9, 1881, nr 11 (1 VI), s. 352; (Otrzymaliśmy zawiadomienie…), „Biesiada Literacka” 11, 1881, nr 281 (8/20 V), s. 320.

[31] (Pani Maria Lubieńska zawiadamia…), „Tygodnik Ilustrowany”, 1881, nr 282 (21 V), s. 331. Zakład był rodzajem spółki kapitału z pracą.

[32] (Otrzymaliśmy zawiadomienie…) 1881, jak przyp. 30.

[33] (Odbieramy odezwę…) 1881, jak przyp. 30.

[34] Kronika kościelna, „Przegląd Katolicki” 20, 1882 (20 V), s. 459; por. T. Szybisty, Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX, cz. 4: Malarstwo witrażowe, Kraków 2012, s. 140.

[35] K. Matuszewski, Estetyczne znamiona czasów i ich odbicie się w wyrobach kunsztu i przemysłu od XVI-go wieku do chwili obecnej (Szkice o wystawie dzieł sztuki stosowanej do przemysłu w Pałacu Brühlowskim, od 14 czerwca do 17 lipca 1881 r.), „Biblioteka Warszawska” 3, 1881, s. 346.

[36] Ibidem, s. 333.

[37] (Odbieramy odezwę…) 1881, jak przyp. 30.

[38] Witraże kościelne, „Kurier Poznański” 33, 1904, nr 214 (18 IX), s. 3. Dziękuję p. Ryszardowi Piechowiakowi za wskazanie tego źródła.

[39] Ibidem; Fański 1904, jak przyp. 17, s. 5.

[40] Malarstwo na szkle, „Przegląd Katolicki” 13, 1875, nr 15 (3/15 IV), s. 233.

[41] Ibidem.

[42] Zakład św. Łukasza 1903, jak przyp. 27.

[43] Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim na rok 1906, oprac. L. Jeziorański, Warszawa 1905, poz. 1256.

[44] Ibidem.

[45] Ibidem.

[46] K. Sobkowicz, Architekci wielkopolscy. Biogramy – dzieła – stowarzyszenia, cz. 1: Lata 1886–1939, Poznań 1988, s. 9. Za wskazanie związku T. Pajzderskiego z Zakładem dziękuję p. Ryszardowi Piechowiakowi.

[47] Witraże w kościele goworowskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1900, nr 19 (12 V/29 IV), s. 377.

[48] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Działalność Franciszka Białkowskiego i Władysława Skibińskiego. Przyczynek do badań nad dziejami warszawskich pracowni witrażowniczych, „Sacrum et Decorum” 5, 2012, s. 63–86.

[49] Fański 1904, jak przyp. 17.

[50] (Nekrolog), „Kurier Warszawski” 100, 1920, nr 81 (20 III), s. 13.

[51] G. Rąkowski, Wołyń. Przewodnik po Ukrainie Zachodniej, cz. I, Pruszków 2005, s. 73; Poszukiwani spadkobiercy: centrum.jaroslawrokicki.pl [dostęp: 28 IX 2012].

[52] Cyt. wg: Szybisty 2012, jak przyp. 34, s. 141, przyp. 313.

[53] Szkice w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Za ich wskazanie dziękuję drowi Tomaszowi Szybistemu.

[54] F. M. S. [Sobieszczański], Okno malowane na szkle w kościele św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany”, 15, 1875, nr 388 (5 VI), s. 356.

[55] Ibidem.

[56] Malarstwo na szkle 1875, jak przyp. 40, s. 234.

[57] warszawamoimoczkiem.blogspot.com [dostęp: 20 VII 2010]. Żaden się nie zachował.

[58] Za informację dziękuję p. Andrzejowi Skalskiemu.

[59] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Seria nowa, t. 9, z. 2, Ciechanowiec, Zambrów, Wysokie Mazowieckie i okolice, oprac. M. Kałamajska-Saeed, Warszawa 1986, s. 48.

[60] Obecnie kościół rzymskokatolicki Najświętszego Serca Jezusa.

[61] J. Dominikowski, Łódzkie witraże przełomu stuleci, w: Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, red. K. Pawłowska, J. Budyn-Kamykowska, Kraków 2000, s. 70–71.

[62] Witraże kościelne 1904, jak przyp. 38.

[63] Warszawa.wikia.com/wiki/Kościół_Wniebowzięcia_Najświętszej_Maryi_Panny [dostęp: 9 III 2012]. W 1944 roku kościół został prawie całkowicie zniszczony.

[64] Malarstwo. Kaplica Seminaryjum łac. w Przemyślu, „Przyjaciel Sztuki Kościelnej” 1, 1883, nr 6, s. 111 (tu wspomniany także witraż do gotyckiego kościoła w Niepołomicach); J. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki dawnej w Polsce, Kraków–Warszawa 1888, s. 586; por. Szybisty 2012, jak przyp. 34, s. 140, przyp. 312; A. Laskowski, Z prac Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Rzeszowie nad rozpoznaniem zasobu witraży na terenie Polski południowo-wschodniej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 56, 2008, nr 1, s. 135, przyp. 18.

[65] Pracownia malarska, „Biesiada Literacka” 30, 1890, nr 31 (1 VIII), s. 74.

[66] Zakład malowania hr. Marii Łubieńskiej, „Bluszcz” 28, 1892, nr 28 (2/14 VII), s. 223.

[67] (W kościele św. Aleksandra …), „Bluszcz” 30, 1894, nr 48 (17/29 XI), s. 384.

[68] Za informacje dziękuję drowi Tomaszowi Szybistemu.

[69] (W kościele św. Aleksandra…) 1894, jak przyp. 67; Witraże w kościele goworowskim 1900, jak przyp. 47. Kościół uszkodzony w czasie I wojny światowej. Obecnie są w nim witraże wykonane przez Franciszka Białkowskiego.

[70] (W kościele św. Antoniego …), „Bluszcz” 30, 1894, nr 18 (21 IV/3 V), s. 144.

[71] (W kościele św. Aleksandra …) 1894, jak przyp. 67.

[72] Kwatera przechowywana na plebani. Pod portretem (w popiersiu) banderola z nazwiskiem fundatora, datą wykonania i nazwą wykonawcy.

[73] A. Tabaka, M. Błachowicz, O dziewiętnastowiecznym wystroju kościoła Wniebowzięcia NMP w Kaliszu: www.swietyjozef.kalisz.pl/?dzial=Osanktuarium&id=13 [dostęp: 20 VII 2011].

[74] Dominikowski 2000, jak przyp. 61, s. 70 błędnie przypisuje Zakładowi wykonanie witraży do prezbiterium i nawy, które w rzeczywistości powstały w pracowni Józefa Kosikiewicza w roku 1891. Dziękuję Recenzentowi niniejszego artykułu za wskazanie właściwej atrybucji.

[75] Za wskazanie witraży i użyczenie fotografii dziękuję p. Irenie Kontny. Obydwa sygnowane i datowane.

[76] Warto zauważyć, że w Kazimierzy Wielkiej od 1845 roku działała cukrownia „Łubna” założona przez Kazimierza Łubieńskiego, stryjecznego brata właścicielki Zakładu św. Łukasza.

[77] J. Żywicki, Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998, s. 335.

[78] P. Renacie Sarzyńskiej-Janczak dziękuję za użyczenie fotografii witraży.

[79] pl.wikipedia.org/wiki/Huszlew [dostęp: 20 V 2012].

[80] J. Kucharska, Ilustrowany przewodnik po zabytkach na Wileńszczyźnie i Żmudzi, Burchard Edition 2004, s. 228.

[81] Program konserwacji witraży w katedrze pw. Opieki Najświętszej Marii Panny w Radomiu. Wersja I, oprac. Pracownia Furdyna, mps, Kraków 2007: katedra.radom.opka.org.pl [dostęp: 2 X 2011]. Witraże do pozostałych okien powstały w następnych latach w warszawskich pracowniach Franciszka Białkowskiego i Michała Olszewskiego. Podczas niedawno przeprowadzonej restauracji zamieniono miejscami postaci św. Franciszka (wcześniej towarzyszył św. Rozalii) i św. Władysława (wcześniej ze św. Ludwikiem).

[82] Witraże kościelne 1904, jak przyp. 38.

[83] Dziękuję p. Joannie Kuciębie-Wojciechowskiej za wykonanie fotografii.

[84] Laskowski 2008, jak przyp. 64, s. 135; A. Szykuła-Żygawska, Zabytkowe witraże w kościołach diecezji zamojsko-lubaczowskiej, „Barwy Szkła” 2012, nr 3, s. 7–8. Dziękuję p. Marcie Nikiel za wykonanie fotografii.

[85] Za informację dziękuję p. Andrzejowi Skalskiemu.

[86] K. Hewner, Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Ciechocinku, Ciechocinek 2001, s. 29–30. P. Andrzejowi Bochaczowi dziękuję za wykonanie fotografii witraży.

[87] K. Mączewska, Kościół parafialny pw. Świętych Piotra i Pawła w Wasiliszkach Starych, w: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa wileńskiego, t. 3, red. M. Kałamajska-Saeed, Kraków 2010 (= Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. J. Ostrowski, cz. III), s. 81–82, il. 193–210.

[88] Ibidem, il. 193 i 202 oraz Hewner 2001, jak przyp. 86, il. 31.

[89] Mączewska 2010, jak przyp. 87, s. 82, il. 200.

[90] Ibidem, il. 199.

[91] Ibidem, il. 200, 201, 203, 204, 205, 207, 208.

[92] Edward Łubieński (1819–1867), pisarz, działacz katolicki i konserwatywny, pochowany w kościele św. Klaudiusza w Rzymie.

[93] Dziękuję p. Katarzynie Tur-Marciszuk za informację i fotografie witraży.

[94] Za informację dziękuję p. Andrzejowi Skalskiemu.

[95] Żywicki 1998, jak przyp. 77, s. 258.

[96] T.K., Kościół św. św. Piotra i Pawła – Kurowo, pow. Sierpecki, forum.tradytor.pl [dostęp: 21 VI 2011].

[97] Witraże kościelne 1904, jak przyp. 38.

[98] Szybisty 2012, jak przyp. 34.

[99] Zakład św. Łukasza 1903, jak przyp. 1906.

[100] (W kościele św. Aleksandra …) 1894, jak przyp. 67.

[101] J. Dziekoński, (Zbudowany podług …), „Architekt” 6, 1905, z. 7, szp. 110.

[102] Patrz: przyp. 70.

[103] Za informację dziękuję p. Katarzynie Tur-Marciszuk. Według obecnego proboszcza, ks. Bogdana Zagórskiego, były jeszcze dwa witraże w prezbiterium: Św. Mikołaj i Jezus Miłosierny.

[104] Sobieszczański 1875, jak przyp. 54.

[105] O oknach w kościele, „Przyjaciel Sztuki Kościelnej” 3, 1885, nr 4, s. 43.

[106] E. Niewiadomski, Malarstwo polskie XIX wieku, Warszawa 1926, s. 294.

[107] Frycz 1974, jak przyp. 11; D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Witraże w Krakowie. Dzieła i twórcy, „Krakowska Teka Konserwatorska” 5, 2000, s. 33–36.

[108] Artystki polskie… 1991, jak przyp. 17, s. 232. Na aukcjach sztuki pojawiają się rysunki, sygnowane przez Łubieńską.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .