Działalność Franciszka Białkowskiego i Władysława Skibińskiego. Przyczynek do badań nad działalnością warszawskich pracowni witrażowniczych

Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska

Corpus Vitrearum Polska

Stowarzyszenie Miłośników Witraży „Ars Vitrea Polona”

Abstrakt:

W 1902 roku w Warszawie rozpoczęła działalność pracownia witraży założona przez Franciszka Białkowskiego i Władysława Skibińskiego. Ich współpraca zakończyła się szybko, bowiem już w 1905 roku obaj prowadzili niezależne firmy, w których powstawały witraże przeznaczone głównie do kościołów rzymsko-katolickich na obszarze Królestwa Polskiego.

W „Pracowni witraży artystycznych Białkowski i s-ka”, nagradzanej na wystawach krajowych i zagranicznych, realizowane były witraże – figuralne i dekoracyjne – projektowane przez samego właściciela oraz innych artystów, między innymi Jana Kantego Gumowskiego (Żyrardów), Konrada Krzyżanowskiego (Brześć Kujawski, Limanowa), Eligiusza Niewiadomskiego (Konin), Jana Henryka Rosena (Lwów, katedra ormiańska i kościół św. Marii Magdaleny), Edwarda Trojanowskiego (Lubraniec). Pracownia została zamknięta prawdopodobnie około 1930 roku.

Z dorobku drugiej pracowni omówionej w artykule – „Zakładu artystycznego wykonywania witraży W. Skibiński” – znane jest zaledwie kilka zespołów witraży sakralnych (katedra w Kaliszu, Czarnia, Opatówek, Mełgiew, Czarnożyły. Ciechocinek). Przynajmniej niektóre z nich (w korpusie kaliskiego kościoła) projektował sam Skibiński, natomiast jedynym (dotąd) znanym artystą z nim współpracującym jest Włodzimierz Tetmajer (kaliska kaplica Pod Orłami). Około 1921 roku Zakład zakończył działalność, a znajdujące się w nim szkło kupiła właścicielka Krakowskiego Zakładu Witrażów S. G. Żeleński, później niejednokrotnie korzystająca z pomocy Skibińskiego jako doświadczonego witrażysty.

Celem niniejszego artykułu, poza prezentacją wstępnych ustaleń dotyczących obu pracowni, jest zainspirowanie do dalszych badań nad mało rozpoznanym zagadnieniem witrażownictwa warszawskiego w I połowie wieku XX.

Słowa kluczowe: Franciszek Białkowski, Władysław Skibiński, Warszawa, Polska, XX wiek, witraż

——————–

Wciąż są niezapisane karty dziejów pracowni witrażowniczych czynnych w Warszawie w drugiej połowie XIX i pierwszych dziesięcioleciach XX wieku[1]. Jedną z takich pracowni jest zakład Franciszka Białkowskiego i Władysława Skibińskiego (działających następnie niezależnie), założony u progu XX stulecia.

Informacje biograficzne o właścicielach atelier są nader skąpe. Franciszek Białkowski, urodzony 3 grudnia 1871, zmarły 25 kwietnia 1928 roku, był artystą malarzem, uczniem Szkoły Rysunkowej w Warszawie. W „zakładach zagranicznych wyspecjalizował się [on] w kierunku sztuki dekoracyjnej, a oddawał się specjalnie kompozycji i produkcji witrażowej. Założona przez niego pracownia witraży cieszyła się ogólnem uznaniem”[2]. Współcześni podkreślali, że dzięki fachowemu, zagranicznemu wykształceniu artysta „wyniósł witraże do godności sztuki”[3]. O Władysławie Skibińskim wiadomo jeszcze mniej, nie udało się nawet jak dotąd ustalić dat jego życia. Zapewne jest on tożsamy z W. Skibińskim, który w roku 1895 omówił obrazy Jana Styki prezentowane na wystawie w Poznaniu[4] i niewymienionym z imienia Skibińskim, artystą dekoratorem, który w roku 1905 wygłosił dla szkoły malarskiej kobiecej „Conti” w Warszawie pogadankę o „charakterze i wykonywaniu obrazów witrażowych”[5], oraz z Władysławem Skibińskim, autorem witraża Jesień[6].

Współpraca Franciszka Białkowskiego i Władysława Skibińskiego w zakresie wyrobu witraży została zainicjowana w 1902 roku. Za tym datowaniem przemawia fakt wystawienia przez nich witraży już w 1903 roku (o czym niżej), a ponadto informacja podana później przez Białkowskiego, który, uznając się za wyłącznego kontynuatora spółki, początek własnej pracowni sytuował właśnie w roku 1902. Ponadto w artykule prasowym z 1912 roku informowano, że firma Białkowskiego istnieje od dziesięciu lat[7]. „Przedsiębiorstwo artystyczno-malarskie F. Białkowski i Skibiński W.” wyrabiające witraże mieściło się w Warszawie przy ul. Polnej 48[8]. Na początku roku 1903 witraże wykonane w „zakładzie Franciszka Białkowskiego i Skibińskiego” prezentowane były na wystawie w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych[9]. Rok później, również w „Zachęcie”, eksponowany był witraż zrealizowany w „fabryce Białkowskiego i S-ki”, przeznaczony do pałacu Tyszkiewiczów w Spińczycach pod Berdyczowem. Prasa donosiła wówczas:

Ciekawa ta praca łączy w sobie zarówno zalety artystycznego wykonania, jako też pięknego, pełnego smaku pomysłu ilustrującego (lewa strona witrażu) starodawną legendę treści następującej: w końcu XIII wieku, podczas zaciętej bitwy z przygniatającą nawałą Tatarów w okolicach dzisiejszego Berdyczowa, jeden z przodków dzisiejszych hr. Tyszkiewiczów uczynił ślub, że wybuduje na miejscu tej bitwy kościół, jeżeli ujdzie cało z tej strasznej rzezi. Zaledwie to pomyślał, anioł chwycił go za czuprynę i wyniósł wysoko ponad głowy zdumionej tłuszczy pohańców. Gdy jednak hr. Tyszkiewicz o ślubie zapominał, za karę ołysiał, a przypomniawszy sobie o przyrzeczeniu, istotnie kościół w Berdyczowie wystawił. Prawa strona witrażu wyobraża właśnie ów wystawiony w Berdyczowie kościół. Ponadto tam umieszczono obraz Matki Boskiej. Na zbrojach walczących widzimy herb Tyszkiewiczów, Leliwa. Ubiór hrabiego składa się z barw złotej i niebieskiej (herbowych hr. Tyszkiewiczów) oraz delii purpurowej. Dal krajobrazu ginie w świetnej fioletowej perspektywie[10].

Wiadomo, że Franciszek Białkowski i Władysław Skibiński wykonali dla Józefa Mehoffera replikę dwóch witraży Wiara, Nadzieja, Miłość oraz Caritas, zaprojektowanych przez artystę w roku 1901 do kaplicy grobowej rodziny Grauerów w Opawie. Zdobiły one wnętrza kolejnych mieszkań malarza, obecnie są zaś eksponowane w Domu Józefa Mehoffera[11]. Na jednym z nich widnieje inskrypcja: WEDŁUG KARTONU/ J. MEHOFFERA/ WYKONALI/ F. BIAŁKOWSKI I W. SKIBIŃSKI. Otwarta pozostaje kwestia, czy warszawski zakład wykonał tylko repliki, czy również – wcześniej – oryginalne witraże do kaplicy w Opawie. Jeśli zaś nie, nasuwa się pytanie, dlaczego artysta powierzył zamówienie pracowni Białkowskiego i Skibińskiego, a nie, równie młodemu, Krakowskiemu Zakładowi Witrażów Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha?[12]


[1] Wydaje się, że spośród firm warszawskich najwcześniej rozpoczęła działalność pracownia Marii Łubieńskiej. Pierwszy witraż w jej „malarni dla kobiet”, przekształconej później w Zakład św. Łukasza, powstał w roku 1875. Nie wiadomo, czy od początku wykonywano witraże w „parowej fabryce luster i witraży” Jana Silberberga, założonej w roku 1857, oraz co kryje się pod tą nazwą. Przed rokiem 1886 Józef Kosikiewicz założył kolejną pracownię. Była ona czynna jeszcze w roku 1903. Być może artysta ten jest tożsamy, lub spokrewniony, ze Stanisławem Kosikiewiczem, malarzem na porcelanie, który po zamknięciu pracowni malowania na porcelanie braci Cybulskich otworzył własną „malarnię szkła okiennego” (wspomina o nim Wojciech Przybyszewski, O warszawskich składach fajansu, porcelany i szkła, o malarni Kazimierza Cybulskiego i o filiżance z niej pochodzącej, „Almanach Muzealny”, t. 3, 2001). W 1891 Jan Kosiński otworzył zakład szklarski, zajmujący się także wyrobem witraży; w roku 1930 firmę tę prowadził Mieczysław Kosiński. Przed rokiem 1920 rozpoczęła działalność pracownia Michała Olszewskiego.

[2] Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie za rok 1928, Warszawa 1929, (bez paginacji).

[3] Znawca, Kilka słów o witrażach, „Wieś Ilustrowana” 3, 1912, z. 11 (listopad), ostatnia strona (bez paginacji). Za wskazanie tego źródła dziękuję p. Edwinowi Śmiłkowi z Krakowskiego Antykwariatu Naukowego.

[4] W. Skibiński, Chorał Kornela Ujejskiego w obrazach Jana Styki, „Przegląd Poznański”, 1895, nr 47, s. 558–559.

[5] Albertus, [Felieton warszawski]. Pogadanka o witrażach, „Życie i Sztuka”, 1905, nr 14, s. 9.

[6] Reprodukcja w: „Życie i Sztuka” (dodatek do „Kraju”), 1900, nr 18, s. 261.

[7] Znawca 1912, jak przyp. 3.

[8] Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim na rok 1904, oprac. L. Jeziorański, Warszawa 1903, poz. 3471.

[9] Wystawa w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie witraży wykonanych w zakładzie Franciszka Białkowskiego i Skibińskiego, „Ziarno”, 1903, nr 7, s. 139 [autorce nie udało się odszukać egzemplarza].

[10] K., Ze sztuki stosowanej, „Tygodnik Ilustrowany”, 1904 [2. półrocze], nr 48 (26/13 listopada), s. 926.

[11] A. Zeńczak, Zespół witraży Józefa Mehoffera w kaplicy grobowej rodziny Grauerów w Opawie, „Rozprawy Muzeum Narodowego w Krakowie. Seria Nowa” 1, 1999, s. 83. Autorce dziękuję za zwrócenie uwagi na fakt zamówienia replik przez samego artystę.

[12] Zakład ten działał, tak samo jak firma Białkowskiego i Skibińskiego, od 1902 roku.

[13] J. Dziekoński, (Zbudowany podług …), „Architekt” 6, 1905, z. 7, szp. 110. Pozostałe okna były „oszklone taflami w ołów oprawnemi przez Zakład św. Łukasza”.

[14] List Jana Steckiego do Stanisława Witkiewicza z 19 X 1904, za: Listy o stylu zakopiańskim 1892–1912 wokół Stanisława Witkiewicza, wstęp, komentarze, opracowanie M. Jagiełło, Kraków 1979, s. 330.

[15] A. Kurzątkowska, „Zakopiańskie” dzieło Stanisława Witkiewicza pod Lublinem, „Biuletyn Historii Sztuki” 42, 1980, nr 1, s. 99 i 101; Andrzej Laskowski, „… Ku estetycznej stronie zawodu …”. Rola architektów w odrodzeniu sztuki witrażowej w Galicji na przełomie XIX i XX wieku, „Rocznik Krakowski” 73, 2007, s. 141.

[16] Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim na rok 1906, oprac. L. Jeziorański, Warszawa 1905, poz. 1243; Adresy Warszawy na rok 1909, zebrał i opracował A. Żwan, Warszawa 1908, s. 16.

[17] Pracownia otrzymała nową siedzibę najdalej w 1920 roku: Księga adresowa „Warszawa” na rok 1920, red. T. Koźmiński, Warszawa 1920, s. 656.

[18] Księga adresowa… 1905, ogłoszenie nr 140 i Adresy Warszawy… 1908, inserat, szp. 771, jak przyp. 16.

[19] Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów 1922, Warszawa (b.r.), poz. 6324.

[20] [Inserat], „Goniec Częstochowski” 8, 1913, nr 233 (26 VIII), s. 1.

[21] Księga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa 1930, Warszawa (b.r.), s. 1945.

[22] Sprawozdanie … 1929, jak przyp. 2. O ile wiadomo o witrażach według Józefa Mehoffera wykonywanych przez Skibińskiego, o tyle nie są znane realizacje witrażowe Białkowskiego według projektów Stanisława Wyspiańskiego. Informacje o „innych” artystach w dalszej części artykułu.

[23] Księga adresowa …, jak przyp. 19, ogłoszenie nr 701.

[24] Dom Sztuki. Katalog Domu Sztuki na wystawie przemysłowo-rolniczej w Częstochowie R. 1909 sierpień–wrzesień (dodatek do „Architektury” i „Przeglądu Technicznego”).

[25] Ks. S. Muznerowski, Lubraniec (Monografia). Z dołączeniem 6-ciu ilustracji, Włocławek 1910, s. 119–120. Panu Ryszardowi Piechowiakowi, poznańskiemu historykowi sztuki, dziękuję za tę i szereg innych wskazówek bibliograficznych odnoszących się do witraży w kościołach Wielkopolski.

[26] Tematyka witraży wg: K. Optołowicz, Z dziejów kościołów parafialnych w Lubrańcu, „Głos Lubrańca”, 2012, nr 5, s. 13 (artykuł zamieszczony na: www.parafia-lubraniec.pl; dostęp 28 VIII 2012) oraz na podstawie galerii zdjęć, znajdującej się na tej samej stronie internetowej.

[27] J. Wapiennik-Kosowicz, Z badań nad secesyjnymi witrażami w kościele Matki Bożej Pocieszenia w Żyrardowie i … niedoszłym dziełem Józefa Mehoffera. Zagadnienie atrybucji, w: Witraże secesyjne. Tendencje i motywy, red. T. Szybisty, Kraków–Legnica 2011, s. 111–119.

[28] K. Pawłowska, Witraże Niewiadomskiego w Koninie, „Witraż”, (b.r.), nr 2, s. 35–38 (Białkowski z błędnym imieniem Tadeusz). W latach 2011–2012 witraże były poddane konserwacji w Autorskiej Pracowni Witraża i Mozaiki OBIEKT w Pobiedziskach. Panu Marcinowi Czeskiemu, właścicielowi pracowni, dziękuję za informację. W biogramie artysty (M. Leśniakowska, Niewiadomski Eligiusz, w: Słownik Artystów Polskich, t. 6, Warszawa 1998, s. 78–79) podano informację o rozpoczęciu prac nad polichromią i czterema witrażami do konińskiej fary (określony tylko Św. Izydor), których projekty zatwierdził w roku 1909 Wydział Malarstwa i Rzeźby Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Być może do nich odnoszą się trzy szkice (w biogramie określone jako niezidentyfikowane), prezentowane na wystawie w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie na przełomie 1912 i 1913 roku, na której pokazano projekty kartonów do polichromii kościoła w Koninie i inne związane z nim rysunki.

[29] Pawłowska, jak przyp. 28, s. 35.

[30] W postaciach aniołów K. Pawłowska dostrzega cechy pokrewne „kobietom Klimta i aniołom Mehoffera”.

[31] Ustalenia wg: S. Ferenc, Dzieje kościoła w Liskowie : liskow.ovh.org./sub/kosciol_liskow.htm (dostęp: 3 VII 2012). Autor wysuwa przypuszczenie, iż projektantem witraży w prezbiterium mógł być Konrad Krzyżanowski.

[32] Informacje na podstawie Programu konserwacji witraży w katedrze pw. Opieki NMP w Radomiu. Wersja I, Kraków 28. X 2007, oprac. Pracownia Furdyna: http://katedra.radom.opoka.org.pl (dostęp: 2 X 2011).

[33] E. Stachurska, Zabytki architektury, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, red. B. Głębowicz, Włocławek 1970, s. 195–196. W tym czasie Krzyżanowski projektował witraże do kościoła w Głuchowie k. Skierniewic, konsekrowanego w roku 1908, być może ich wykonanie powierzono Białkowskiemu.

[34] I. Balowa, Krzyżanowski Konrad, w: Słownik Artystów Polskich, t. 4, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1986, s. 314.

[35] S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego. Pamiatka 700-lecia istnienia kościoła parafialnego, Włocławek 1935 (reprint wydany z okazji 760-lecia nadania praw miejskich, b.m. i r.w.), s. 58.

[36] H. Gwiazdowska, Kościół parafialny p.w. św. Stanisława Biskupa: www.brzesckujawski.pl (dostęp: 20 VII 2012).

[37] Dom Sztuki… 1909, jak przyp. 24, poz. 98.

[38] Ibidem, poz. 84 i 98. Kościół, zaprojektowany przez warszawskiego architekta Hugo Kudera, został poświęcony w 1903 roku, wyposażanie świątyni trwało przez następne lata, np. w 1909 roku zamontowano organy. Obecnie w kościele wymieniane są tylko trzy witraże w rozetach.

[39] M. Górzyński, Plac Sienkiewicza. Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, św. Jana Chrzciciela: www.atlasturek.internetdsl.pl (dostęp: 21 VIII 2012).

[40] Misterium Józefa Mehoffera w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa w Turku, Turek 2008, red. W. Grzeszkiewicz, B. Stachowiak, wstęp J. Wapiennik-Kossowicz, B. Stachowiak, s. 13; Jerzy Bardoński, Tradycja i współczesność pracowni „Powalisz” w Poznaniu, w: Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, red. K. Pawłowska i J. Budyn-Kamykowska, Kraków 2000, s. 184.

[41] Archiwum Muzeum w Drozdowie. Dokumenty gospodarcze Lutosławskich, zespół: Firmy, sygn. 8, karty 1–4. Panu Marcinowi Rydzewskiemu dziękuję za przybliżenie treści korespondencji.

[42] W Tereszkach na Wołyniu, „Tygodnik Ilustrowany” 52, 1911 (1. półrocze), nr 1 (7 I), s. 12.

[43] Informacja uzyskana od p. Andrzeja Skalskiego, konserwatora witraży z podwarszawskiego Józefowa, któremu serdecznie dziękuję za cenne wskazówki.

[44] J. Żywicki, Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998, s. 209. W archiwum parafialnym zachowane rachunki za witraże.

[45] [Ogłoszenie], „Tygodnik Wileński” 1, 1911, nr 2 (po s. 21); Znawca 1912, jak przyp. 3.

[46] Parafię w Chojnacie objął w roku 1911 ks. Michał Woźniak, który od razu przystąpił do remontu kościoła, między innymi wymieniając okna. Za informację o witrażach i ich domniemanym autorze dziękuję p. A. Skalskiemu.

[47] Żywicki 1998, jak przyp. 44, s. 197 podaje wiadomość o istnieniu witraży. Informacji o ich wykonaniu przez Białkowskiego udzielił mi p. A. Skalski.

[48] Monter Pacholczyk był zatrudniony w pracowni od 1905 roku (por. M. J. Żychowska, Współczesne witraże polskie, Kraków1999, s. 16, przyp. 16. Jego nazwisko występuje też w korespondencji dotyczącej kościoła w Drozdowie, por. przyp. 41.

[49] Żywicki 1998, jak przyp. 44, s. 255; Archidiecezja lubelska. Historia i administracja, red. ks. M.T. Zahajkiewicz, Lublin 2000, s. 224.

[50] Adam Żeleński, Wykaz robót witrażowych od 1929 r. 1. IX, rkpis, własność prywatna.

[51] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce (dalej: KZS), t. 11: Województwo bydgoskie, z. 18: Włocławek i okolice, opr. W. Puget oraz T. Chrzanowski i M. Kornecki, Warszawa 1988, s. 22. W biogramie artysty (H. Kubaszewska, Kotarbiński Mieczysław, w: Słownik Artystów Polskich 1986, jak przyp. 34, s. 173–175) nie zostały wspomniane jego związki z witrażownictwem.

[52] Informacja uzyskana od p. A. Skalskiego.

[53] Sz. J. Wroński, Bazylika Matki Boskiej Bolesnej w Limanowej. Kościół – pomnik Konstytucji 3 Maja, Limanowa 2001, s. 104–107.

[54] Ibidem, s. 103–110, il. 84–85; idem, Limanowskie witraże Józefa Mehoffera, „Almanach Ziemi Limanowskiej” 9, 2002, s. 14, por.: almanach.limanowa.org.pl (dostęp: 1 IX 2012).

[55] Archidiecezja lubelska 2000, jak przyp. 49, s. 224. Witraże były restaurowane po II wojnie światowej przez Krakowski Zakład Witrażów S. G. Żeleński (1951) i w latach 1971–1975.

[56] W. Wyganowska, Maszkowski Karol, w: Słownik Artystów Polskich, t. 5, Warszawa 1993, s. 413.

[57] List Izy Żeleńskiej do syna Adama z 21 I 1926, w zbiorach prywatnych.

[58] Listy Izy Żeleńskiej do syna Adama z 1924 (brak daty dziennej) i 2 V 1925, w zbiorach prywatnych.

[59] Pruszków – kościół św. Kazimierza: wpg.alleycat.pl (dostęp: 30 VIII 2012).

[60] L. Kijewska-Wittstock, Działalność społeczno-kulturalna właścicieli i pracowników fabryki ołówków „Majewski i S-ka” na tle zarysu historii fabryki w latach 1889–1948, praca dyplomowa pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Chojnackiego, Warszawa 2005, s. 18 (www.pruszkow.pl/pdf/majewski, dostęp: 30 VIII 2012). W styczniu 1945 roku część witraży – w oknach po południowej stronie – została zniszczona siłą podmuchu powstałego w wyniku wybuchu składów amunicji w Lasku Komorowskim, wysadzonych przez wycofujących się Niemców.

[61] List ks. W. Kwapińskiego do zakładu S. G. Żeleński z dnia 8 V 1937, archiwum zakładu S. G. Żeleński (dalej jako: SGŻ), obecnie własność prywatna, teczka As 690 (odnaleziony przez autorkę w trakcie kwerendy przeprowadzonej w archiwum w 1999 roku).

[62] J. Wolańska, Katedra ormiańska we Lwowie w latach 1902–1938. Przemiany architektoniczne i dekoracja wnętrza, Warszawa 2010, s. 356, przyp. 4.

[63] Ibidem, o witrażach w rozdziale: Malowidła w katedrze ormiańskiej we Lwowie, s. 169–304, il. 143,145,190,192a, b, 226a, b, c; H. Małkiewiczówna, Ikonografia witraży, w: A. Maciej, Problemy konserwatorskie witraży projektu J. H. Rosena z katedry ormiańskiej pw. Wniebowzięcia NMP we Lwowie. Próba ich rozwiązania na przykładzie konserwacji górnej kwatery witraża „Św. Paweł” z zastosowaniem współczesnych klejów syntetycznych, Kraków 2004, mpis przechowywany w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

[64] J. Smirnow, Witraże Jana Henryka Rosena (do 1939 roku), Witraż w architekturze. Architektura na witrażu, red. J. Budyn-Kamykowska, K. Pawłowska, Kraków 2011, s. 145–154; idem, Lwowski kościół św. Marii Magdaleny, www.lwow.com.pl/rocznik/2006/smirnow1; Wolańska 2010, jak przyp. 62, s. 356, przyp. 3.

[65] KZS, t. 10: Województwo warszawskie, z. 11: Ostrołęka i okolice, opr. I. Galicka, H. Sygietyńska, M. Kwiczała, Warszawa 1983, s. 8. Witraże datowane ok. 1930 roku. W kościele, uszkodzonym w czasie I wojny światowej, Władysław Drapiewski wykonał w latach 1930–1935 polichromię.

[66] Księga adresowa Polski, jak przyp. 21, s. 1945.

[67] Między innymi w Warszawie do sali restauracyjnej w hotelu Savoy przy Nowym Świecie 58, ok. 1905 roku („Przegląd Techniczny”, 1906, nr 32, tabl. 37; www.gawronski.net.pl/miejsca/nowy-swiat-przed-wojna, dostęp: 25 X 2011); łaźni pod Messalką przy Krakowskim Przedmieściu, ok. 1910, www.warszawska.info/srodmiescie/krakowskie-przedmiescie; dostęp: 25 VIII 2012); Banku Rolnego przy Nowogrodzkiej, 1927 (H. Faryna-Pankiewicz, Gmach d. Banku rolnego, „Spotkania z zabytkami”, 2007, nr 9, s. 7).

[68] Księga adresowa 1905, jak przyp. 16, poz. 1252.

[69] Ibidem, ogłoszenie nr 140.

[70] Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim na rok 1908, oprac. L. Jeziorański, Warszawa 1907, poz. 1215.

[71] Księga adresowa 1920, jak przyp. 17, szp. 656; Księga adresowa przemysłu, jak przyp. 19, poz. 6332.

[72] Księga adresowa 1920, jak przyp. 17, szp. 656.

[73] List Izy Żeleńskiej do ks. Antoniego Ratusznego, proboszcza w Tarnopolu, z 27 VI 1925, SGŻ, sygn. As 415 (obecnie własność prywatna).

[74] Ibidem; D. Czapczyńska, Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń Artystycznych i Mozaiki Szklanej S. G. Żeleński. Uwagi na marginesie prac nad monografią, w: Dziedzictwo 2000, jak przyp. 40, s. 155.

[75] Listy Izy Żeleńskiej do syna Adama z około 1924 i końca 1924 roku (niedatowane), własność prywatna.

[76] Słowa Władysława Kościelniaka, kaliskiego artysty malarza, przywołane w: Niepokonana i Wzniosła. Katedra św. Mikołaja w Kaliszu, tekst A. Gaweł, fot. W. Zdunek, Bydgoszcz 2000. Ks. prałatowi A. Gawłowi dziękuję za uwagi zawarte w liście z dnia 25. X 2007 roku (w zbiorach autorki).

[77] J.A. Nowobilski, Sakralne malarstwo ścienne Włodzimierza Tetmajera, Kraków 1994, s. 77–78.

[78] Cyt. za: ibidem, s. 188.

[79] KZS 1983, jak przp. 65, s. 2.

[80] Korespondencja między zakładem a proboszczem, ks. Czesławem Kruszyńskim, listopad 1950 – październik 1951; w piśmie z 1 II 1951 informacja o wykonawcy – korespondencja przechowywana w SGŻ, sygn. As 842 (obecnie własność prywatna). R. Plebański, Witraże krakowskie w kościołach Wielkopolski przed I wojną światową, „Kronika Wielkopolski”, 2010, nr 3 (135), s. 91, 101, autor wszystkie witraże traktuje jako wyrób Krakowskiego Zakładu Witrażów S. G. Żeleński sprzed I wojny, zapewne sugerując się sygnaturami widniejącymi na części witraży.

[81] Plebański 2010, jak przyp. 80, s. 91, 101. Autor odnosi datowanie do wszystkich witraży.

[82] Żywicki 1998, jak przyp. 44, s. 261.

[83] Fotografia zamieszczona na stronie: polskaprowincja.pl/kosciol-w-melgwi (dostęp: 3 IX 2012).

[84] List ks. W. Przygody do zakładu S. G. Żeleński z 2 XII 1913, SGŻ, fascykuł akt z 1913 roku.

[85] Fotografia witraża w: Kościół św. Bartłomieja w Czarnożyłach – jeden z witraży (dokument ikonograficzny), cyfrowa.pbp.sieradz.pl/dlibra (dostęp: 2 IX 2012).

[86] K. Hewner, Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Ciechocinku, wyd. II, Ciechocinek 2009, s. 29–30. Autorka mylnie opatruje nazwisko Skibińskiego inicjałem „M.”.

[87] Ibidem, s. 29 i il. 30. Witraż, uszkodzony w czasie okupacji hitlerowskiej, został zrekonstruowany przez Edwarda Kwiatkowskiego w 1959 roku. Prawdopodobnie konserwator błędnie odczytał inicjał imienia w sygnaturze pozostawionej przez autora i w miejsce prawidłowej litery „W.”, wprowadził „M.”.

[88] M. Omilanowska, Świątynie handlu. Warszawska architektura komercyjna doby wielkomiejskiej, Warszawa 2004, s. 271, il. 520–522.

[89] J. Frycz, Odrodzenie sztuki witrażowej w XIX i XX wieku, „Szkło i Ceramika”, 1974, nr 6, s. 183 (autor wymienia dwie realizacje pracowni, a jej działalność lokuje w latach 1907–1924); Żychowska 1999, jak przyp. 48, s. 16, przyp. 16 (okres istnienia pracowni podaje za Fryczem, nie wskazując żadnej realizacji).

[90] Sz. Świątek, Z prac nad słownikiem firm witrażowych w Polsce w XX wieku, w: Dziedzictwo 2000, jak przyp. 39, s.191, 193 (autor podaje rok 1913 jako datę otwarcia pracowni Białkowskiego, a rok 1905 dla Skibińskiego; nie wspominana o pracach).

[91] Wiadomo o zaprojektowaniu przez Skibińskiego witraży do nawy kaliskiej fary. Białkowskiemu skłonna jestem przypisać autorstwo kartonów do witraża Wniebowzięcie NMP, wykorzystanego w reklamie z 1911 roku, a może także witraża do pałacu w Spiczyńcach, zrealizowanego w szkle w czasie współpracy ze Skibińskim.

[92] Według życiorysu spisanego przez artystę pod koniec życia, w roku 1907 roku miał on pracować u Białkowskiego – patrz: J. Żywicki, Jana Gumowskiego motywy polskie, Lublin 2003, s. 41, za nim Wapiennik-Kossowicz 2011, jak przyp. 27, s. 118. Z tą informacją sprzeczna jest wiadomość podana przez Żywickiego w innej książce poświęconej twórczości Gumowskiego: J. Żywicki, Gdańsk w litografii Jana Gumowskiego, , Lublin 2003(= „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, vol. I), s. 49 oraz w biogramie artysty: E. Szczawińska; Gumowski Jan Kanty, w: Słownik Artystów Polskich, T. II, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 518.

[93] Program badawczy Korpus witraży z lat 1800–1945 w kościołach rzymsko-katolickich metropolii krakowskiej i przemyskiej, kierowany przez prof. dra hab. Wojciecha Bałusa.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .