Struktura argumentacji wczesnych interpretacji kaplicy w Ronchamp (część II)

Cezary Wąs

Uniwersytet Wrocławski


Abstrakt:

Współczesne refleksje dotyczące zaprojektowanej przez Le Corbusiera kaplicy w Ronchamp w większym niż wcześniej stopniu prowadzą ku analizom dotychczasowych interpretacji tego dzieła, budzącego duże kontrowersje już od czasów swego powstania. Badania nad źródłami jego inspiracji doprowadziły do istotnych odkryć, ale nie mniej interesujące okazują się uwikłania wszelkich opisów w systemy wartości, niejawnie przyjęte założenia, struktury języka i myślenia. Do podjętych w niniejszym artykule analiz przyjęto pięć tekstów (dwa pierwsze omówione zostały w poprzednim numerze „Sacrum et Decorum”), które ukazały się w okresie kilku pierwszych lat od zbudowania kaplicy. Wypowiedzi pięciu autorów – jakkolwiek wybrane przypadkowo i jedynie na podstawie wyróżniających je obszerności i bogactwa argumentacji – w trakcie ich uważnej lektury wykazały głębokie rozbieżności. Le Corbusier najśmielej i najbardziej bezpośrednio wypowiadał się w swoim imieniu, nie ukrywając przy tym osobliwych poglądów, w tym zwłaszcza o odczuwania sakralności odrębnej od świata religii. Anton Henze próbował uprzystępnić dzieło zamazując tkwiące w nim sprzeczności między chrześcijaństwem a para-religijnymi skłonnościami architekta. John Alford dążył do opisu kaplicy z oczyszczonymi zmysłami i umysłem, jednak nie mógł wykroczyć poza język i jego reguły. Dopiero literackie metafory umożliwiły mu stworzenie pięknej interpretacji. Alois Fuchs dostrzegał w budowli przede wszystkim przejawy herezji, przed którymi pragnął ustrzec świat swoich wartości religijnych. Jego interpretacja pracy na wzgórzu rozwinęła się przez to w stronę urzędowego sprawozdania dotyczącego zasad sztuki kościelnej. Richard Biedrzynski pragnął uniknąć pogrążenia się w nierozwiązywalnych kwestiach, ale jedynie wysnuł opowieść ukazującą sprawność systemu, który sytuował wartości estetyczne obok poznawczych i moralnych. Problem polegał na tym, że również ten system wytworzył nierozwiązywalne napięcia i przyniósł brak zgody na pełne rozdzielenie sztuki od poznania i zagadnień etycznych. Narracja tego autora minęła się jednak z ewentualną próbą naruszenia spójności doktryny kantowskiej i zamieniła się w proste zabiegi na rzecz uwiarygodnienia wcześniej przyjętych założeń.

Wnioski z rozważań nad wybranymi interpretacjami prowadzą do refleksji o niemożliwości uchwycenia decydujących stwierdzeń dotyczących kaplicy. Kontrastujące ze sobą poglądy różnych autorów były wszak wsparte zadowalającymi argumentami i nie można ich odrzucić nawet wówczas, kiedy wzajemnie się wykluczają. Narasta jednak przy tym obawa, że przyjęty, niejako zewnętrzny punkt opisywania wybranych relacji o dziele zawiera w sobie jedynie kolejne złudzenia i niejawne założenia, które w toku kolejnych badań powinny zostać scharakteryzowane jako równie niepewne, jak wszelkie poprzednie.

Słowa kluczowe: Le Corbusier, Ronchamp, architektura współczesna, architektura sakralna

———————–

Wstęp

Dotychczasowe badania nad architekturą kaplicy w Ronchamp ukazały bardzo różnorodne źródła inspiracji będących podłożem jej głównych rozwiązań formalnych. W swym podstawowym kształcie budowla ta jest „skamieniałym namiotem”, a więc kolejną wersją struktury, którą Le Corbusier w najczystszej postaci zastosował w Pavillon des Temps Nouveaux z 1937 roku. Wklęsłe ściany (południowa i wschodnia), narożnik, przypominający maszt, i sklepienie, podobne w formie do płóciennego dachu uginającego się pod ciężarem wody deszczowej, były najczęściej przywoływanymi argumentami na rzecz tezy o zastosowaniu wzorca namiotu[1]. Ukośnie położony na budynku dach powstał w oparciu o szkic zapory wodnej, który architekt wykonał w 1945 roku[2]. Rażąca biel i głęboko osadzone okna ściany południowej były wynikiem fascynacji architekturą regionu M’Zab, a zwłaszcza meczetem Sidi Brahim w El-Atteuf. „Peryskopowy” sposób oświetlenia bocznych kaplic nawiązywał do konceptu użytego w tzw. Serapeum, będącym częścią willi Hadriana w Tivoli. Wszystkie wymienione odniesienia mają potwierdzenie w szkicach, notatkach czy publikowanych wypowiedziach Le Corbusiera. Badacze wskazują ponadto na wiele innych potencjalnych korzeni zastosowanych rozwiązań, jednak pewna część tworzonych w tym zakresie interpretacji ma charakter trudno weryfikowalnych hipotez. Do słabiej potwierdzonych źródeł inspiracji należą m.in. neolityczne grobowce czy system wentylacji tradycyjnych domów na wyspie Iskia.

Równie złożony był system zapożyczeń ideowych. Architekt pochodził z protestanckiej rodziny, w której podtrzymywane było przekonanie o związkach z albigensami czy katarami. Wprawdzie wiarę rodziców porzucił już w młodości, ale przez całe życie interesował się nieortodoksyjnymi odłamami wyznaniowymi i wierzeniami. Badacze zrekonstruowali system przekonań religijnych Le Corbusiera, wskazując zarówno na te, które pochodziły z lektur czasów młodości, jak i te, które ukształtowały się pod wpływem książek gromadzonych w latach późniejszych. Część z tych przekonań odnosiła się do roli wybitnych jednostek tworzących nowe zasady funkcjonowania społeczeństw i uznać można, że poglądy te umacniały osobiste skłonności architekta do postępowania wysoce odrębną drogą, narażającą go na konflikty i częste odrzucanie jego projektów. Aspirując do roli proroka i prawodawcy, architekt z pewnym upodobaniem podkreślał także „prześladowania”, jakim był poddawany. Inne z jego quasi-religijnych przekonań odnosiły się do poznawania i wyrażania w twórczości artystycznej tajemniczego porządku zawartego w organizacji kosmosu, natury i człowieka. Takie podejście dzielił on z wieloma artystami swego czasu, którzy – jak przykładowo Piet Mondrian, czy stojący za jego postawą Mathieu Schoenmakers – postrzegali prawa natury w kategoriach mistycznych i próbowali wizualizować matematyczne ujęcia zasad rządzących światem[3]. Wątki gnostyckie, orfickie, czerpane z antropozofii czy teozofii, ale także cały szereg dalszych, których pierwotnych źródeł nie można ustalić, Le Corbusier przetwarzał w swych poematach, obrazach, rzeźbach i dziełach architektury, adaptując ich właściwości do potrzeb sztuki.


[1] S. Cohen, S. Hurtt, The Pilgrimage Chapel at Ronchamp: Its Architectonic Structure and Typological Antecedents, „Oppositions”, 1980, nr 19/20, s. 144–146.

[2] D. Pauly, Ronchamp – lecture de d’une architecture, Paris 1980, s. 52–53.

[3] M. White, De Stlij and Dutch modernism, Manchester 2003, s. 24–26; H.J. de Jager, H.G. Matthes, Het beeldende denken. Leven en werk van Mathieu Schoenmaekers, Baarn 1992.

[4] Stowarzyszenie utworzono 26 września 1949 roku, jego przewodniczącym został Jean-François Mathey (syn François Mathey’a, który był inspiratorem dzieła), wiceprzewodniczącymi – Jean-Marie Maire i Edmond Damesy. Właścicielem terenu była grupa około 40 rodzin z Ronchamp, która w 1799 roku wykupiła go od państwa.

[5] A. Fuchs, Die Wallfahrtskapelle Le Corbusiers in Ronchamp, Paderborn 1956 (38 stron).

[6] Lucien Ledeur (1911–1975) był sekretarzem Komisji Sztuki Sakralnej w diecezji Besançon. Miał udział w zaproszeniu wybitnych artystów do stworzenia dekoracji kościołów w Les Bréseux (1947, witraże Alfreda Manessiera), Audincourt (1949, projekty witraży i gobelinów Fernanda Légera, mozaiki Jeana Bazaina) i Maîche (1950, kolorystyka Jeana Le Moal). Na temat działalności komisji i kanonika Ledeura zob.: A. Flicoteaux, Le Chanoine Ledeur et la Commision d’art sacré du diocése de Besançon de 1945 à 1955, [wspomnienia], Paris 1998 oraz Un artisan de l’art sacré. Le chanoine Lucien Ledeur de Besançon, 1911–1975, impr. P. Attinger, Neuchâtel 1977. Wywiad i prezentację jego pracy zamieszczono także w czasopiśmie „Cité Fraternelle. Hebdomadaire d’Action Catholique de Franche-Comté et du Territoire de Belfort“, numery z 4 VII 1964 i 23 I 1966.

[7] Fuchs 1956, jak przyp. 5, s. 6.

[8] Ibidem, s. 9.

[9] Ibidem, s. 9–11.

[10] A. Tzonis, Le Corbusier. The poetics of machine and metaphor, London 2001, s. 178.

[11] Po raz pierwszy tezy o skupianiu „głosów krajobrazu” w budowli pojawiły się już w zapiskach podróży z 1911 roku, por.: Le Corbusier, Journey to the East [1966], tłum. I. Zaknic, N. Peruiset, Cambridge (Mass.) 1987, s. 212, 217; później również w Vers une architecture, por. idem, Towards a new architecture, tłum. F.A. Etchells, London 1931, s. 168.

[12] Fuchs 1956, jak przyp. 5, s. 17.

[13] S. Galizia, I. Galizia-Faßbinder, Le Corbusiers Wallfahrtskapelle in Ronchamp: Notre-Dame-du Haut, „Das Münster” 9, 1956, nr 1–2, s. 31. Silvio Galizia (1925–1989) był szwajcarskim architektem, twórcą licznych nowoczesnych kościołów, m.in. w Rzymie.

[14] Le Corbusier, L’Art decoratif d’aujourd’hui, Paris 1925, cyt. za: Ch. Jencks, Le Corbusier and the Continual Revolution in Architecture, New York 2000, s. 263. Por. także: A.M. Vogt, Le Corbusier, the Noble Savage. Toward an Archeology of Modernism, Cambridge (Mass.) 1998, s. 17–18.

[15] Jencks 2000, jak przyp. 14, s. 263.

[16] Ch. Jencks, Architektura postmodernistyczna, Warszawa 1987, s. 16–17.

[17] Fuchs 1956, jak przyp. 5, s. 11.

[18] Ibidem, s. 18–19.

[19] Podobną budowlą silnie sugerującą żelbetową konstrukcję był dom dr Truus Schröder-Schräder w Utrechcie projektu Gerrita Rietvelda, który dopiero podczas renowacji ujawnił swoją ceglaną strukturę. Zależność domu od jego wyglądu, nie zaś rzeczywistej struktury, dokumentują liczne fotografie zamieszczone w pracy P. Overy’ego (et. al.), The Rietveld Schröder House (Wiesbaden 1988) w tym zwłaszcza dwie serie zdjęć wykonane przez F. den Oudstena przed i po remoncie domu.

[20] Zniszczenia materiału dokonane przez pożar spowodowały, że w większości nadawał się on jedynie jako materiał do wypełnienia przestrzeni wewnątrz ściany południowej.

[21] Por. G.W.F. Hegel, Wykłady o estetyce, tłum. J. Grabowski, A. Landman, t. I, Warszawa 1964, s. 186.

[22] Fuchs 1956, jak przyp. 5, s. 13.

[23] Ibidem, s. 13–14.

[24] Ibidem, s. 15.

[25] Ibidem, s. 16–17.

[26] Ibidem, 23–24.

[27] Ibidem, 24–25.

[28] Ibidem, s. 28.

[29] Ibidem, s. 37. Nie kwestionując wywodów Birchlera, należy jednak przypomnieć, że był on przede wszystkim wybitnym konserwatorem zabytków, którego specjalizacja naukowa dotyczyła wczesnego średniowiecza i baroku w Szwajcarii.

[30] Ibidem, s. 37.

[31] Ibidem, s. 33.

[32] Cohen, Hurtt 1980, jak przyp. 1, s. 143.

[33] Fuchs 1956, jak przyp. 5, s. 10.

[34] Ibidem, s. 35.

[35] Ibidem, s. 36.

[36] Ibidem, s. 34.

[37] Ibidem, s. 35.

[38] Ibidem, s. 36.

[39] Ibidem, s. 37.

[40] M. Jay, Pieśni doświadczenia. Nowoczesne amerykańskie i europejskie wariacje na uniwersalny temat, tłum. A. Rejniak-Majewska, Kraków 2008, s. 381–409.

[41] Por. K. Filutowska, System i opowieść. Filozofia narracyjna w myśli F.W.J. Schellinga w latach 18001811, Wrocław 2007, s. 254–306.

[42] Alford był historykiem sztuki współczesnej (i malarzem) związanym z uczelniami w Kanadzie (Toronto) i Stanach Zjednoczonych (m.in. Indiana University i Middlebury College), zmarł w 1961 roku. J. Alford, Creativity and intelligibility in Le Corbusier’s chapel at Ronchamp, „The Journal of Aesthetics and Art Criticism” 1958, nr 3, s. 293–305.

[43] Idem, Modern architecture and the symbolism of creative process, „College Art Journal”, 1955, nr 2, s. 102–123.

[44] Alford 1958, jak przyp. 42, s. 293.

[45] Ibidem, s. 293.

[46] Ibidem, s. 294.

[47] Herbert Read, Icon and idea: the function of art in the development of human consciousness, London 1955.

[48] Alford 1958, jak przyp. 42, s. 295.

[49] Ibidem, s. 296.

[50] J. Hadamard, The psychology of invention in the mathematical field, Princeton 1945. Kierując się ku tej pozycji Alford dokonał trafnego wyboru, ponieważ Hadamard był nie tylko wybitnym matematykiem (por. macierze Hadamarda, iloczyn Hadamarda), ale także badaczem zagadnień teorii poznania. Wymienione wyżej dzieło było wznawiane w roku 1975 i 1996, a w 1964 wydane zostało również w Polsce. Hadamard opisał w nim procesy twórcze stu znanych matematyków, w tym m.in. Carla Friedricha Gaussa, Hermana von Helmholtza i Henriego Poincaré.

[51] d’A. W. Thompson, On growth and form, Cambridge 1951 (t. 1), 1952 (t. 2). Ta – jak by się wydawało – przebrzmiała pozycja (wydana po raz pierwszy w roku 1917) była kilkukrotnie wznawiana (m.in. w 2010 roku) i to także w tłumaczeniach na inne języki. Alford nie pisze wiele na ten temat, ale ponownie – jak było to wcześniej w przypadku Hadamarda – wskazuje na dzieło niezwykłe w pisarstwie naukowym. Jego autor przejawił w swej pracy nadzwyczajną fascynację pięknem świata organicznego i jego zawiłych regularności, sam stwarzając jednocześnie dzieło literatury pięknej w obszarze relacjonowania badań naukowych.

[52] Alford 1958, jak przyp. 42, s. 303–304.

[53] Ibidem, s. 304.

[54] R. Biedrzynski, Am Hohen Ort von Ronchamp, w: idem, Kirchen unserer Zeit, München 1958, s. 106–116; por. także T. O. Brandt, Kirchen unserer Zeit by Richard Biedrzynski, „College Art Journal”, 1959, nr. 4, s. 375–376. Richard Biedrzynski (1901–1969), używający także pseudonimu Richard Bie, był autorem opublikowanej w 1923 roku pracy doktorskiej poświęconej wpływowi etyki kantowskiej na brytyjski krytyczny idealizm, ponadto zaś krytykiem i publicystą (związanym ze „Stuttgarter Zeitung”), autorem niezwykle licznych książek dotyczących teatru, filmu i sztuki. Biedrzynski napisał książki o Marksie, sztuce rosyjskiej, witrażach, Winckelmanie, malarstwie pompejańskim i dziesiątkach malarzy od średniowiecza do współczesności.

[55] „Historia antykwaryczna” w dokładniejszym rozumieniu, zgodnym z intencjami Nietzschego, jest skierowana przeciwko wybitnym jednostkom, ale w tym konkretnym przypadku diagnozowane zagrożenie polegało na odniesieniu się do działań awangardowego artysty jako zestawu faktów dających się jasno określić i zrozumieć, por. F. Nietzsche, O pożyteczności i szkodliwości historii dla życia [1874], w: idem, Niewczesne rozważania, tłum. L. Staff, posłowie D. Misztal, Kraków 2003, s. 78.

[56] Biedrzynski 1958, jak przyp. 54, s. 107.

[57] Ibidem.

[58] Por. przypis 4 i 6.

[59] Ibidem, s. 10–11.

[60] Ibidem, s. 111.

[61] Harmoniê aphanês phanerês kreittôn (ἁρμονίη ἀϕανὴς ϕανερῆς κρείττων), Hippolytos, Refutatio omnium haeresium, w: Die Fragmente der Vorsokratiker, red. H. Diels, W. Kranz, Berlin 1903, 54, rozdz. IX, 9, par. 5, s. 48. Tak pojęta harmonia jest tożsama z Logosem, por. H.-D. Voigtländer, Sprachphilosophie bei Heraklit, „Hermes” 2, 1995, s. 153.

[62] Biedrzynski 1958, jak przyp. 54, s. 109.

[63] Ibidem.

[64] Ibidem, s. 108.

[65] Ibidem, s. 109.

[66] Ibidem.

[67] Ibidem, s. 110.

[68] Ibidem.

[69] Ibidem.

[70] Ibidem, s. 111–112.

[71] Ibidem, s. 112.

[72] Ibidem, s. 114.

[73] Ibidem, s. 115.

[74] Ibidem.

[75] Por. Nietzsche 2003, jak przyp. 55, s. 72.

[76] I. Kant, Krytyka władzy sądzenia, tłum. J. Gałecki, Warszawa 1986, s. 283, fragment 239.

[77] „Nein, gerade Tatsachen gibt es nicht, nur Interpretationen” – F. Nietzsche, Nachgelassene Fragmente, 1885–1887, Nachlaß VIII, 7 (60), w: idem, Sämtliche Werke. Kritische Studienausgabe, red. G. Colli, M. Montinari, München – New York 1980, t. 12, s. 315.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .