Tradycja, stygnąca pobożność i niejasne odczucie bóstwa. François René de Chateaubriand a kryzys sztuki religijnej w XIX wieku

Piotr Krasny

Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Abstrakt:

François René de Chateaubriand jest uważany za głównego myśliciela, który po okresie Wielkiej Rewolucji ugruntował w kulturze francuskiej postawy skrajnie konserwatywne i fideistyczne. Pod jego wpływem francuska sztuka sakralna wieku XIX miała pogrążyć się w jałowym historyzmie, polegającym na utożsamieniu religijnej wymowy z odwoływaniem się do tradycji artystycznej przedrewolucyjnego państwa. Źródła takiej koncepcji upatruje się w wypowiedziach Chateaubrianda na temat sztuki, zawartych w apologetycznej rozprawie Génie du Christianisme. Trzeba wszakże zauważyć, że artystyczne rozważania zajmują w tej książce zaledwie kilkanaście stron, na których trudno doszukać się konkretnych instrukcji na temat kształtowania sztuki sakralnej. Pojawia się tu wprawdzie zachwyt nad architekturą gotyckich świątyń, pobudzającą w widzu „drżenie i niejasne odczucie bóstwa”, a także nad podniosłym nastrojem owych gmachów, tworzonym przez „głosy stuleci, wydostające się z wnętrza kamieni i rozchodzące się po całej bazylice”. Z tekstów tych można zatem wyczytać wyłącznie zachętę do wznoszenia kościołów w stylu (neo)gotyckim, do którego „zawsze będzie tęsknił prosty lud”. Nie wolno jednak zapominać że ów styl rozpowszechnił się we francuskiej sztuce sakralnej dopiero trzydzieści lat po wydaniu Génie du Christianisme. Jeśli więc przyjmiemy, że w dziele tym znajdowano ogólną zachętę do odrodzenia w sztuce sakralnej rozwiązań z przeszłości, zaskakuje, że motywy te wybierano zupełnie na przekór zaleceniom Chateaubrianda. Na początku wieku XIX w religijnej sztuce francuskiej powrócono bowiem do form klasycyzującego baroku i wczesnego klasycyzmu, którym myśliciel ten wypominał pogańskie pochodzenie i stwierdzał zdecydowanie, że nie mogą one pobudzić prawdziwej chrześcijańskiej pobożności. Wydaje się więc, że o wyborze tych „retrospektywnych” rozwiązań nie decydowała lektura Génie du Christianisme, ale akademickie gusty, dominujące we francuskim środowisku artystycznym, a także chęć  „restauracji” francuskiej sztuki religijnej w kształcie, który prezentowała ona bezpośrednio przed dechrystianizacyjnymi i ikonoklastycznymi działaniami, podjętymi w okresie Wielkiej Rewolucji.

słowa kluczowe: sztuka religijna, teoria sztuki, Francja, XIX wiek, Wielka Rewolucja Francuska, François René de Chateaubriand

——————

Wśród słynnych kabotyńskich gestów Jeana Paula Sartre’a szczególnie wymowne było obsikanie grobu Françoisa Renégo de Chateaubrianda (1768–1848) w Saint-Malo. Sławny francuski filozof potraktował w taki sposób szczątki myśliciela, którego nazywał z pewnym uznaniem „zdechłym lwem”, by symbolicznie ukarać go za ugruntowanie w nowoczesnej kulturze francuskiej postaw skrajnie konserwatywnych i fideistycznych[1]. Podobne oskarżenia kierowali przeciw Chateaubriandowi liczni badacze dziejów sztuki wieku XIX. Głosili oni, że estetyczne i teoretyczno-artystyczne koncepcje tego myśliciela zaciążyły na francuskiej sztuce religijnej co najmniej do roku 1830 i nadały jej zachowawczy charakter, zamykając ją niemal całkowicie na wpływy wybitnych nowatorskich koncepcji, rozwijających się dynamicznie w środowisku paryskim[2]. Myśliciel ten miał być głównym sprawcą uporczywego przywiązania francuskich katolików do „dekoracyjnego stylu, tworzonego w celu ożywienia przeszłości i definiowania tożsamości narodowej poprzez odwoływanie się do tradycji przedrewolucyjnego państwa”[3]. Właśnie pod wpływem jego teoretycznych rozważań miał się też wytworzyć we Francji zamknięty krąg konserwatywnych artystów, który zwracali się ku „złotemu wiekowi chrześcijaństwa, postrzeganemu jako retrospektywna utopia, do której trzeba koniecznie powrócić”[4].

Odseparowanie i marginalizacja twórczości religijnej było z pewnością jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach sztuki XIX wieku. Jeśli zatem Chateaubriand był inicjatorem tego procesu, należałoby zaliczyć go do grona najbardziej wpływowych teoretyków sztuki w owym stuleciu[5], a zarazem przypisać mu wyjątkowo znaczący udział w sprowokowaniu upadku sztuki sakralnej[6]. W pismach tego myśliciela trudno jednak znaleźć choćby zarys programu, który miałby dość wyrazistości i siły przekonywania, żeby wywołać tak dramatyczny rozłam. Przede wszystkim wydaje się mocno wątpliwe, aby kilkanaście stron, na których Chateaubriand zawarł swoje myśli o sztuce, formułując je z romantyczną swobodą bez jednoznacznych normatywnych zaleceń[7], było w stanie per ipso zainicjować ukierunkować zasadnicze zmiany postaw zleceniodawców, artystów i odbiorców sztuki. Wydaje się raczej, że Chateaubriand wmieszał się ze swoją doktryną w dość skomplikowane procesy zachodzące we francuskim życiu artystycznym i nie tyle wpłynął na ich przebieg, ile dostarczył ich efektownego wytłumaczenia, zarówno dla swoich współczesnych, jak i dla historyków sztuki. Warto więc zastanowić się nie tylko, co głosił Chateaubriand, ale także nad tym, w jakich uwarunkowaniach historycznych jego koncepcje zostały zaprezentowane i jak w tych okolicznościach mogły być odczytywane.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” IV,2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .


[1] B.H. Levý, Sartre: The Philisopher of the Twentieth Century, tłum. A. Brown, Cambridge 2003, s. 99–100.

[2] B. Foucart, Le renouveau de peinture religieuse en France (1800–1860), Paris 1987, s. 21; M.P. Driskel, Representing Belief. Religion, Art and Society in Nineteenth Century France, University Park 1992, s. 59–60.

[3] S.A. Glaser, „Deustche Baukunst“, „Architecture Française“. The Use of the Gothic Cathedral in the Creation of National Memory in Nineteenth-Century Germany and France, w: Orientations. Space, Time, Image, Word, red. C. Clüver, V. Plesch, L.H. Hoek, Amsterdam 2008, s. 85.

[4] A. Besançon, The Forbidden Image: an Intellectual History of Iconoclasm, tłum. J.M. Todd, Chicago 2000, s. 169.

[5] Tak dosadny sąd nie pojawia się w pracach historyków sztuki, ale jest mocno rozpowszechniony w dziełach historyków estetyki i historyków idei. Zob. np.: B. Menczer, Tensions of Order and Freedom. Critical Political Thought 1789–1848, New Brunswick 1994, s. 97 („Chateaubriand zrewolucjonizował europejski gust i sztukę europejską w znacznie większym stopniu niż jakikolwiek inny pisarz, żyjący za czasów Wielkiej Rewolucji”).

[6] J. De Maeyer, The Space, the Wound, the Body and the (Im)possibility of Religious Art, w: Fluid Flash. The Body, Religion and the Visual Arts, Leuven 2010, s. 29.

[7] R. Gildea, Children of Revolution. The French 1799–1914, Cambridge 2008, s. 132.

[8] F.-R. de Chateaubriand, Le Génie du Christianisme, ou beautés de la religion chrétienne, Paris 1802. Pisząc ten artykuł, posługiwałem się polskim przekładem: F.-R. Chateaubriand, Geniusz chrześcijaństwa, tłum. A. Loba, Poznań 2003. Książka ta zawiera wybór fragmentów z tekstu francuskiego, wśród których znajdują się wszystkie najważniejsze wypowiedzi poświęcone sztuce chrześcijańskiej.

[9] A. Maurais, Chateaubriand. Poet, Statesman, Lover, New York 2008, s. 90–91, 101–109.

[10] P. Griener, Chateaubriand, François René, w: The Dictionary of Art, red. J. Turner, t. 6, New York 1998, s. 510.

[11] Chateaubriand 2003, jak przyp. 8, s. 53.

[12] Ibidem, s. 31.

[13] Ibidem, s. 227.

[14] Ibidem, s. 18.

[15] Ibidem, s. 248.

[16] Ibidem, s. 249.

[17] Ibidem, s. 251.

[18] Ibidem, s. 248–249.

[19] Ibidem, s. 249.

[20] Niszczenie dzieł sztuki sakralnej w trakcie rewolucji francuskiej opisuje wnikliwie L. Réau, Histoire du vandalisme. Les monuments détruits de l’art français, Paris 1959.

[21] Chateaubriand 2003, jak przyp. 8, s. 249.

[22] Ibidem, s. 248.

[23] A. Loba, Wstęp, w: Chateaubriand 2003, jak przyp. 8, s. 11.

[24] Gildea 2008, jak przyp. 7, s. 132.

[25] Loba 2003, jak przyp. 23, s. 7–8.

[26] Foucart 1987, jak przyp. 2, s. 21.

[27] D. van Zanten, Building Paris. Architectural Institutions and the Transformations of the French Capitol 1830–1870, Cambridge 1994, s. 263; J.M. Leniaud, La visibilité de l’église dans l’espace parisien au XIXe siècle. “Tours de Babel”, catholiques pour la moderne Babylone, w: Capitales culturelles. Capitales symboliques. Paris et expériences européennes, red. Ch. Charle, D. Roche, Paris 2002, s. 221.

[28] Foucart 1987, jak przyp. 2, s. 167–179,

[29] F.-R. de Chateaubriand, Analyse raisonnée de l’histoire de France, Paris 1859, s. 49.

[30] Chateaubriand 2003, jak przyp. 8, s. 244.

[31] F.-R. de Chateaubriand, Essai historique, politique et moral sur les révolutions anciennes et modernes, Paris 1826, passim, zwłaszcza s. 348.

[32] Van Zanten 1994, jak przyp. 27, s. 256–263; Leniaud 2002, jak przyp. 27, s. 208–211.

[33] Gildea 2008, jak przyp. 7, s. 118–120; Leniaud 2002, jak przyp. 27, s. 208–221.

[34] J.J. Spector, The Murals of Eugène Delacroix at Saint-Sulpice, Chapel Hill 1985, s. 15.

[35] N.M. Heimann, „The Miracle of French Genius“. Napoleon and the Gois’s Jeanne d’Arc au combat, w: eadem, Joan of Arc and Culture 1700–1855. From Satire to Sanctity, Aldershot 2005, s. 73–98.

[36] Spector 1985, jak przyp. 34, s. 15.

[37] D. Candy Eaton, A Handbook of Modern French Sculpture, London 1918, s. 154.

[38] Maurais 2008, jak przyp. 9, s. 106.

[39] Griener 1998, jak przyp. 10, s. 510–511.

[40] A. Boime, The Art in the Age of Counterrevolution 1815–1848, Chicago 2004, s. 26.

[41] D. Imbert, Un changement de regard. Le tableau d’églises à l’épreuve de la Révolution, „Dossier de l’Art”, 2008, nr 149, s. 12.

[42] Ibidem, s. 8.

[43] Spector 1985, jak przyp. 34, s. 15.

[44] Zob. M. Schieder, Jenseits der Aufklärung. Die religiöse Malerei im ausgehenden Ancien régime, Berlin 1997, s. 39–40, 70, il. IV, V.

[45] Foucart 1987, jak przyp. 2, s. 174–175, il. 18; Driskel 1992, jak przyp. 2, s. 63, il. 27.

[46] Foucart 1987, jak przyp. 2, s. 308, tabl. 18.

[47] G. Kazerouni, Peintures françaises du XVIIe siècle des églises de Paris, „Dossier de l’Art”, 2008, nr 149, s. 58.

[48] Cyt. za: Spector 1985, jak przyp. 34, s. 16–17.

[49] Cyt. za: Foucart 1987, jak przyp. 2, s. 56.

[50] Spector 1985, jak przyp. 34, s. 154–159.

[51] Boime 2004, jak przyp. 40, s. 26.

[52] A. Coste, L’architecture gotique. Lectures et interprétations d’un modèle, Saint-Ètienne 1997, s. 82–83, a także s. 15–24, 44–45.

[53] T. Malý, Sekularizace: nové perspektivy starého konceptu, w: Od barokní piety k interiorizaci viry? Problémy katolického osvícenství, red. D. Tinková, J. Lorman, Praha 2009, s. 25.

[54] R. Wellek, A History of Modern Criticism 1750–1950, t. 2: The Romantic Era, Cambridge 1981, s. 232.

[55] D. Schmál, „Whose Center is Everywhere”. The Experience of Time in the Baroque, w: Time in the Baroque, red. D. Schmál, S. Terdik, Pannohalma 2009, s. 33.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" IV, 2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .