Nieistniejący kościół Franciszkanów w Jaśle i jego twórca Michał Łużecki. Przyczynek do biografii[1]

Andrzej Laskowski

Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Abstrakt:

Neogotycki kościół Franciszkanów w Jaśle wzniesiony został w latach 1903–1904 według projektu lwowskiego architekta Michała Łużeckiego, który jest też projektantem kilku neogotyckich elementów wyposażenia wnętrza tejże świątyni. Jest to jedyny obiekt sakralny poza Lwowem zrealizowany według projektu wspomnianego twórcy. Kościół ten, zniszczony niemal doszczętnie u schyłku II wojny światowej, reprezentował typ skromnej świątyni neogotyckiej, składającej się zasadniczo z wieży, korpusu nawowego i zamkniętego trójbocznie prezbiterium, pozbawionej transeptu. Kościoły tego typu popularne były w owym czasie na ziemiach niemieckich, a i w Polsce nie brak podobnych przykładów.

W świetle przeprowadzonych badań Michał Łużecki był typowym architektem epoki przełomu historyzmu i modernizmu. Wiedza i pomysłowość pozwalały mu na zgrabne poruszanie się wśród form neostylowych, stąd w jego dorobku znajdziemy koncepcje, w których pojawiają się zarówno inspiracje średniowieczem (neogotycki kościół w Jaśle), jak i architekturą nowożytną (neobarokowa fontanna z Matką Boską we Lwowie) czy realizacje będące indywidualną interpretacją form historycznych, gdzie kostium stylowy zostaje zastosowany we współczesnej funkcji (wieża wodna na Wystawie Krajowej we Lwowie). Równie śmiało operował też różnymi materiałami, nie stroniąc ani od kamienia, ani od cegły, ani od drewna (by wymienić w tym przypadku cieszący się dużym uznaniem publiczności Pawilon Łowiectwa na wspomnianej wystawie). Nie unikał też prac konserwatorskich. W istocie jednak drzemał w nim człowiek świadomy przełomu, twórca odczuwający potrzebę poszukiwania nowych środków wyrazu, czego dowodem są jego projekty i działania prowadzone już w XX wieku, utrzymane w duchu secesji. Jako pracownik, a następnie wieloletni kierownik Urzędu Budownictwa Miejskiego we Lwowie oraz juror w wielu konkursach architektonicznych cieszył się dużym uznaniem i autorytetem.

słowa kluczowe: architektura, Galicja, Jasło, Lwów, Michał Łużecki

——————-

Przełom XIX i XX wieku przyniósł w Galicji w zakresie budownictwa sakralnego radykalną zmianę, jeśli chodzi o liczebność świątyń Kościoła rzymskokatolickiego i stosowane w nich rozwiązania funkcjonalne. Lawinowo – zwłaszcza na prowincji – znikały stare, drewniane kościoły[2], a ich miejsce zajmowały nowe, wznoszone z cegły i kamienia, często o niespotykanej do tej pory skali[3]. Powszechne zapotrzebowanie na owe „wiejskie katedry”, jak je wówczas nazywano, znacząco pomogło w wykreowaniu nowych bądź podbudowaniu autorytetu uznanych już projektantów, by wymienić jedynie Jana Sas Zubrzyckiego, Teodora Talowskiego czy Stanisława Majerskiego, którzy w zakresie budownictwa sakralnego zaprojektowali w Galicji najwięcej, nie stroniąc przy tym bynajmniej także od zleceń otrzymywanych od inwestorów świeckich.

Ów boom budowlany przyniósł też, zwłaszcza na wsi, radykalną zmianę krajobrazu kulturowego, w którym jako obiekty architektoniczne dominowały odtąd nie dwór i folwark, będące dotychczas również głównymi ośrodkami myśli patriotycznej i życia gospodarczego, ale monumentalna świątynia, najczęściej wyeksponowana w terenie, zwieńczona na ogół strzelistą wieżą, nierzadko w otoczeniu dodatkowych elementów o znaczącej bryle (ogrodzenie, kaplice, wolno stojąca dzwonnica, plebania z zapleczem gospodarczym itp.). Nie jest zatem dziełem przypadku, iż przybywając dzisiaj do nieznanej sobie galicyjskiej miejscowości, kościół odnajdziemy bez trudu, z określeniem zaś położenia zespołu dworskiego możemy mieć problem, zwłaszcza jeśli zostało ono pozbawione wyróżniającego go z oddali kompleksu parkowego.

Nie inaczej było w miastach i miasteczkach[4], w panoramach których traciły na znaczeniu historyczne kościoły parafialne i wieże ratuszowe, zmuszone uznać dominację brył nowo powstających świątyń (dodajmy: różnych wyznań) i klasztorów, a w przypadku znaczniejszych ośrodków życia gospodarczego dodatkowo także smukłych, ceglanych kominów fabrycznych, będących swoistym znakiem nowych czasów.

Wśród licznych świątyń wzniesionych w Galicji pod koniec XIX i na początku XX wieku jasielski kościół franciszkanów nie wyróżnia się ani skalą ani szczególną klasą form architektonicznych. Zasługuje jednak na baczną uwagę jako jedyny zidentyfikowany do tej pory pełnowartościowy (nie tymczasowy), zrealizowany obiekt sakralny zaprojektowany przez lwowskiego architekta Michała Łużeckiego. Do tego obiekt wzniesiony dość daleko od stolicy Galicji[5], dla mających swoje specyficzne wymagania franciszkanów, dzisiaj już nieistniejący – ani w pierwotnej formie ani w pierwotnym miejscu. Zaangażowanie w Jaśle Michała Łużeckiego było istotnym elementem równoważącym ścierające się w mieście w okresie autonomii galicyjskiej wpływy krakowskiego i lwowskiego środowiska architektonicznego. Dla samego architekta praca dla jasielskich franciszkanów oznaczała możliwość zrealizowania pokaźnego i mającego duże znaczenie dla lokalnej społeczności obiektu sakralnego, o co – z wielu względów – było Łużeckiemu trudno w niezwykle hermetycznym i przesyconym specjalistami branży architektonicznej Lwowie.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” IV,2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .


[1] Niniejszy tekst stanowi znacznie zmienioną i rozszerzoną wersję referatu Jasielski epizod w twórczości architektonicznej Michała Łużeckiego. Przyczynek do biografii, prezentowanego w grudniu 1998 roku we Lwowie na sesji Julian Zachariewicz i znaczenie jego działalności w przededniu XXI stulecia. Sesję zorganizowała Politechnika Lwowska wraz z Österreichisch-Ukrainisches Kooperationsbüro für Wissenschaft, Bildung und Kultur oraz Institut für Baukunst, Bauaufnahmen und Architekurtheorie der Technischen Universität Wien, a prezentowane na niej referaty nie ukazały się drukiem. O sesji zob.: A. Laskowski, Międzynarodowa konferencja „Julian Zachariewicz i znaczenie jego działalności w XXI stuleciu”, „Biuletyn Historii Sztuki” 61, 1999, nr 3–4, s. 510–512.

[2] Skalę zjawiska na wybranym terenie dobrze dokumentuje chociażby tekst: M. Kornecki, Dawne drewniane kościoły i dzwonnice Diecezji Tarnowskiej, „Currenda” [Tarnów], 1986, nr 4–6, s. 185–210, zawierający niezwykle bogaty materiał ilustracyjny, w większości odnoszący się do obiektów już nieistniejących. Oczywiście burzenie starych, drewnianych świątyń wywoływało żywą, ale zasadniczo mało skuteczną reakcję ówczesnych środowisk konserwatorskich – por.: W. Kozicki, W obronie kościołów i cerkwi drewnianych, Lwów 1913 oraz jej reprint wzbogacony o współczesne teksty kilku autorów: W obronie kościołów i cerkwi drewnianych, Rzeszów 2000.

[3] Na ten temat zob. m.in.: M. Kornecki, Tendencje artystyczne architektury kościelnej w pierwszym stuleciu Diecezji Tarnowskiej, „Currenda” [Tarnów], 1985, nr 1–3, s. 81–97; K. Stefański, Zmagania o nowy kształt architektoniczny polskiego kościoła 1905–1914, w: Przed Wielkim Jutrem. Sztuka 19051918, Warszawa 1993, s. 79–97; idem, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2000.

[4] Na zjawisko to zwrócił w swych badaniach uwagę A. Siwek, Architektura sakralna późnego historyzmu w krajobrazie miasteczek Galicji, w: Rozwój przestrzenny miast galicyjskich położonych między Dunajcem a Sanem w okresie autonomii galicyjskiej, red. Z. Beiersdorf i A. Laskowski, Jasło 2001, s. 469–476.

[5] Więcej na temat geografii wpływów architektów lwowskich w omawianym okresie zob.: A. Laskowski, Ekspansja lwowskiego środowiska architektonicznego na zachód w okresie autonomii galicyjskiej, „Przegląd Wschodni” 7, 2001, z. 4 (28), s. 1257–1284.

[6] Jedyną taką próbą jest biogram opublikowany w: A. Laskowski, Kadra techniczno-budowlana związana z Jasłem w okresie autonomii galicyjskiej. Słownik biograficzny, Kraków 2003, s. 92–94. Publikacja ta miała jednak charakter intendowany i już z samego założenia zawarta w niej nota nie mogła wyczerpać tematu.

[7] Przedstawioną tutaj faktografię oparto na następujących publikacjach (w układzie chronologicznym): W. Zajączkowski, C. K. Szkoła Politechniczna we Lwowie. Rys historyczny jej założenia i rozwoju, tudzież stan jej obecny, Lwów 1894, s. 141 i 154; Księga pamiątkowa Towarzystwa „Bratniej Pomocy” słuchaczów Politechniki we Lwowie, Lwów 1897, s. 172 i 239; S.S. Nicieja, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 17861986, Wrocław 1989; Politechnika Lwowska 18441945, Wrocław 1993, s. 199; J. Biriulow, Secesja we Lwowie, Warszawa [1996]; O. Czerner, Lwów na dawnej rycinie i planie, Wrocław 1997; Architektura Lwowa XIX wieku, red. J. Purchla, Kraków 1997, s. 58 oraz il. 93 i 103; R. Cielątkowska, Architektura i urbanistyka Lwowa II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998, s. 23, 57 i 79; A. Betlej, M. Biernat, K. Brzezina, P. Krasny, J.K. Ostrowski, J. Skrabski, Kościoły i klasztory Lwowa z wieków XIX i XX, Kraków 2004 (=„Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej”, red. J.K. Ostrowski, cz. I, t. 12), passim; J. Lewicki, Między tradycją a nowoczesnością. Architektura Lwowa lat 18931918, Warszawa 2005, passim; J. Biriulow, Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy, Warszawa 2007, passim; J. Lewicki, Roman Feliński – architekt i urbanista. Pionier nowoczesnej architektury, Warszawa 2007, s. 67–68. Inne niż wymienione tutaj źródła informacji podano każdorazowo w odrębnych przypisach; w ten sam sposób zwrócono też uwagę na część kwestii spornych w biografii.

[8] W: Laskowski 2003, jak przyp. 6, s. 92 błędnie podana nazwa miejscowości.

[9] O udziale Marconiego wspomina Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 49. Zdaniem J. Biriulowa 2007, jak przyp. 7, s. 150, w pracach tych uczestniczyli: Zygmunt Otto (fasada), Piotr Harasimowicz oraz uczniowie lwowskiej Szkoły Przemysłowej pod kierownictwem Tadeusza Rybkowskiego (wnętrza – dekoracje rzeźbiarskie i malarskie).

[10] Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 87, zwrócił uwagę, iż jeszcze w roku 1908, trzy lata po śmierci wieloletniego dyrektora tego urzędu, Juliusza Hochbergera, stanowisko to pozostawało nieobsadzone. Hochberger zmarł 5 kwietnia 1905 roku, po 33 latach pracy na tym stanowisku (ibidem, s. 373). Równocześnie, odnosząc się do realizacji w mieście z lat 1904–1908, ten sam autor określa Łużeckiego mianem naczelnika Wydziału Budowlanego Magistratu we Lwowie (ibidem, s. 289). Z kolei w odniesieniu do roku 1913, przy okazji omówienia obrad jury konkursu na ratusz w Drohobyczu, pisze, iż Łużeckiego określono mianem starszego radcy departamentu technicznego (ibidem, s. 169), co zdaje się sugerować, że zajmował on wówczas jakąś posadę rządową (państwową). Kwestie te wymagają w przyszłości precyzyjnego wyjaśnienia.

[11] Ibidem, s. 289.

[12] Drugą, równorzędną I nagrodę w tym konkursie otrzymał rzeźbiarz Stanisław Ostrowski za projekt Korona jagiellońska – por.: ibidem, s. 154–155. Członkiem jury był m.in. przełożony Łużeckiego z urzędu budowlanego, Juliusz Hochberger.

[13] Tak według: Architektura Lwowa, jak przyp. 7, s. 70. Por.: Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 35, gdzie data: 1913, autor projektu: Łużecki, adres: Mickiewicza 8. Biriułow 2007, jak przyp. 7, s. 136, podaje z kolei rok 1912 i również samego Łużeckiego jako projektanta. Tego typu rozbieżności, nie tylko w relacjach z Żychowiczem, pojawiają się w literaturze w odniesieniu do Łużeckiego bardzo często, co wynikać może z różnej interpretacji źródeł.

[14] Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 299 i 302 podaje jako wyłącznego autora Żychowicza.

[15] Archiwum Główne Akt Dawnych, zespół: Ministerstwo Robót Publicznych, jedn. nr 1, XXXI Sprawozdanie Wydziału Głównego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie za rok administracyjny 1907, Lwów 1908, s. 25.

[16] „Pogoń” 28, 1908, nr 40 (4 X), s. 3 i 29, 1909, nr 4 (24 I), s. 5.

[17] Podstawowe opracowanie to: Z. Świstak, Franciszkanie w Jaśle, Jasło 1995, s. 7–41. Charakter uzupełniający mają natomiast opracowania: A. Zwiercan, Franciszkanie konwentualni, w: Diecezja przemyska w latach 19391945, t. III: Zakony, red. J. Draus i J. Musiał, Przemyśl 1990, s. 212–249 (Jasło na s. 213–218); A. Laskowski, Przybycie i pierwsze lata pobytu w Jaśle OO. Franciszkanów i SS. Wizytek w świetle akt miejskich (do roku 1918), „Prace Historyczno-Archiwalne” 7, 1999, s. 113–127; idem, Jasło w dobie autonomii galicyjskiej. Miasto i jego przestrzeń, Kraków 2007, passim.

[18] Zob.: Laskowski 2003, jak. przyp. 7, s. 124–128.

[19] Zachowane w krakowskim archiwum franciszkańskim niesygnowane rysunki, przedstawiające widok ogólny kościoła od południowego wschodu i rzut betonowych ław fundamentowych, nie są datowane i mają sygnatury autora, por.: Archiwum Prowincji św. Antoniego Padewskiego i bł. Jakuba Strzemię oo. Franciszkanów w Krakowie (dalej: APF), sygn. D-II-55, teczka Jasło 12.

[20] Laskowski 2003, jak przyp. 6, s. 57–65.

[21] Jak świadczą zapisy archiwalne, do stycznia 1904 roku Łużeckiemu przekazano należność za wykonanie projektów, obliczenie ilości potrzebnego do budowy drewna, sporządzenie kosztorysu i podróż do Jasła w sprawie budowy (por.: APF, sygn. D-II-54, teczka Jasło 11).

[22] Laskowski 2003, jak przyp. 6, s. 138–139.

[23] Zob.: P. Błoński, Popiel (Sulima Popiel) Antoni (18651910), w: Polski słownik biograficzny, t. 27, Kraków 1983, s. 553.

[24] Chodziło zapewne o balustradę odgradzającą ołtarz od reszty prezbiterium.

[25] Spośród nich jedynie ambona, znana z ogólnego zdjęcia archiwalnego wnętrza świątyni, możliwa jest dzisiaj do bliższego opisania, natomiast o ołtarzach bocznych powiedzieć można tylko, że były prawdopodobnie strukturami kilkuosiowymi, ściśle symetrycznymi, ażurowymi, z niszami na figury (jak zdradza widoczny częściowo na tej samej fotografii ołtarz na zakończeniu nawy zachodniej), por.: Świstak 1995, jak przyp. 17, il. na s. 186.

[26] Więcej na ten temat: A. Laskowski, Infrastruktura wojskowa w dziewiętnastowiecznym Jaśle, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych Polskiej Akademii Nauk Oddział w Krakowie”, t. 45/1 (styczeń-czerwiec 2001), s. 146–147.

[27] Opis niniejszy sporządzono na podstawie publikowanych opisów, przekazów ikonograficznych i opowiadań osób pamiętających dawny kościół franciszkański.

[28] Zapewne już po nabyciu sąsiadującej z kościołem kamienicy Minnickiej (z przeznaczeniem jej na klasztor) aneks wschodni został przedłużony i – być może – także nadbudowany tak, aby połączyć ze sobą oba te budynki i usprawnić komunikację pomiędzy klasztorem a kościołem. Jak sugeruje pocztówka z reprodukcją akwareli autorstwa Apolinarego Kotowicza, ukazującą cały kompleks franciszkański od strony północnej, przedłużenie to dotyczyło tylko pierwszego od południa przęsła aneksu.

[29] Najprawdopodobniej miały one przekrój krzyża greckiego o nieznacznie wysuniętych ramionach, o czym zdają się przekonywać nieliczne zachowane fotografie archiwalne ukazujące ten element, pochodzące głównie z okresu bezpośrednio po zburzeniu świątyni.

[30] W obliczu niesłychanie szybkiego tempa budowy kościoła (nieco ponad półtora roku) niebagatelny wydaje się aspekt finansowy całego przedsięwzięcia. Dlatego w ceglanej fakturze ścian świątyni (Rohbau) można dopatrywać się również odzwierciedlenia opinii egzystującej w ówczesnych kręgach intelektualnych (nie tylko kościelnych) o ekonomicznych zaletach wątku ceglanego, który zapewniał oszczędność w cenie. Por.: A. Majdowski, O poglądach na styl wiślano-bałtycki w polskiej architekturze sakralnej XIX wieku, w: idem, Studia z historii architektury sakralnej w Królestwie Polskim, Warszawa 1993, s. 57–59.

[31] Z. Leszczyńska-Skrętowa, Jasło, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, red. A. Gąsiorowski, cz. II, z. 2: Iwanowice-Kaczorowy, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 253–264.

[32] Por.: A. Laskowski, Kościół farny w Jaśle w latach 17721939, w: „Na świadectwo ducha religijnego…”. Z dziejów powstania, odbudowy i konserwacji kościoła farnego w Jaśle, red. A. Laskowski, Jasło 2004, s. 135–196.

[33] S. Cynarski, Ze studiów nad dziejami Karmelitów Trzewiczkowych. Klasztor w Jaśle, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, t. 1049, z. 101, 1993, s. 67–85.

[34] Por.: Stefański 1993, jak przyp. 3, s. 79.

[35] Zob.: Majdowski 1993, jak przyp. 41, s. 39–66.

[36] Jego pokłosiem była publikacja: J. Sas Zubrzycki, Rozwój gotycyzmu w Polsce pod względem konstrukcyjnym i estetycznym, Kraków 1895.

[37] Rzecz znamienna, że jeden ze starszych jaślan, pytany o przedwojenny kościół Franciszkanów, bez chwili wahania odparł, iż „był to piękny kościół w stylu gotyku nadwiślańskiego”. Z pewnością nie była to wyuczona czy przeczytana gdzieś w literaturze formułka, a panujące powszechnie przekonanie.

[38] Por.: K. Stefański, Główne nurty w architekturze sakralnej Galicji przełomu XIX i XX wieku, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej”, 1996, nr 751, seria: „Budownictwo (Architektura)”, z. 47, s. 80.

[39] Zob.: T. Talowski, Projekta kościołów, litografował M. Zadrazil, Kraków 1897.

[40] W. Bałus, Architektura sakralna Teodora Talowskiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki”, t. 1040, 1992, z. 20, s. 54.

[41] Zob.: P. Pencakowski, Architektura zakonu Św. Franciszka w Małopolsce w epoce średniowiecza - wybrane zagadnienia badawcze, w: Kościół i klasztor franciszkański w Krośnie - przeszłość oraz dziedzictwo kulturowe, Krosno 1998, s. 21–41. Typ taki reprezentowały kościoły franciszkańskie we Lwowie i w Krośnie, a zatem w miejscowościach, z którymi jasielscy franciszkanie – poprzez związki formalne i personalne – byli na przełomie XIX i XX wieku związani najsilniej.

[42] Zob.: S. Potępa, Złota era Tarnowa. Architektura i budownictwo w Tarnowie na przełomie XIX i XX w., Tarnów 1998, s. 107.

[43] Por.: S. Dziedzic, Parafia na pograniczu, „Teki Krakowskie” 3, 1996, s. 215 i il. na s. 224.

[44] Zob.: A. Laskowski, Architektura galicyjska w okresie autonomii. Uwagi na marginesie książki o architekturze Rzeszowa, „Modus. Prace z Historii Sztuki” 2, 2001, s. 159–163, a także: „Architekt” 3, 1902, z. 9, szp. 99 i 101–102 oraz tabl. 49.

[45] Zob.: J. Świeboda, Stosunki wyznaniowe [w czasach autonomii galicyjskiej], w: Dzieje Rzeszowa, t. II, red. F. Kiryk, Rzeszów 1998, s. 561–563 (w tym il. 203).

[46] Zob.: Architektura Lwowa, jak przyp. 7, il. 45. Taka prosta, surowa w wyrazie neogotycka architektura sakralna, sprowadzona do najprostszej bryły z wyrazistym gotyckim detalem, ma w architekturze niemieckiej znacznie dłuższą tradycję, by przywołać chociażby kaplicę Św. Macieja w Berlinie z 1866 roku, projektu C. Niermanna, por.: E. Börsch-Supan, Berliner Baukunst nach Schinkel 18401870, München [1977] (=„Studien zur Kunst des neunzehnten Jahrhunderts“, t. 25), il. 566.

[47] Lewicki 2005, jak przyp. 7, s. 483–485.

[48] Cytat za: ibidem, s. 183.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" IV, 2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .