Sztuka z wiary i dla wiary

Janusz Królikowski
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie

Abstrakt:

Doświadczenie historyczne potwierdza, że Kościół potrzebuje sztuki, a sztuka posiada w Kościele swojego zdecydowanego sprzymierzeńca. Podstawą tego związku jest zasadnicza prawda wiary, która mówi, że wieczne Słowo Boże stało się ciałem, a więc dokonało najwyższej aprobaty religijnej tego, co widzialne. Ta prawda wiary wspiera dokonujące się obecnie, ponowne „odkrycie” obrazu w religii. W tym kontekście pojawia się pytanie, w jaki sposób można by na nowo włączyć zwłaszcza obraz do doświadczenia chrześcijańskiego. Mając na względzie tę potrzebę, w niniejszym artykule została ukazana konieczność dokonania nowej syntezy między słowem i obrazem, spojrzenia na twórczość artystyczną w perspektywie prawdy o udziale człowieka w tajemnicy stworzenia, włączenia sztuki do doświadczenia duchowego chrześcijanina, szczególnie do modlitwy i kształtowania wspólnoty w wierze. W artykule zwrócono uwagę także na możliwe niebezpieczeństwa stąd wynikające, zwłaszcza niebezpieczeństwo redukowania sztuki kościelnej do samego dobra kulturowego.

słowa kluczowe: wiara, kultura, duszpasterstwo, sztuka

——————

1. Misja Kościoła i sztuka

Życie stało się widzialne

Kościół wierzy, że we wcieleniu Syna Bożego ze swej natury niewidzialne życie Boże stało się „widzialne” dla ludzi. Wierzy także, że świadectwo dane temu życiu, „które było w Ojcu i objawiło się” (1 J 1, 2), służy wprowadzeniu ludzi do wspólnoty trynitarnej i kościelnej, która jest gwarancją zbawienia. Z tego podstawowego powodu wiara zachęca do podejmowania wciąż na nowo poważnej refleksji nad rolą sztuk plastycznych i architektury w dziele ewangelizacji, by także za pośrednictwem środków widzialnych – ludzkich i materialnych, które ma niejako w zasięgu ręki –  Kościół mógł spełniać misję zbawczą, która została mu zlecona. Orędzie ewangeliczne ma prymarnie charakter słowny, ale nie ogranicza się do niego: „Wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał niegdyś Bóg do ojców przez proroków, a w tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez Syna. […] Ten Syn […] jest odblaskiem Jego chwały i odbiciem Jego istoty” (Hbr 1, 1.3). W orędziu chrześcijańskim żywo pulsuje dialektyka, której bieguny tworzą słowo i obraz, a zatem jego percepcja dokonuje się przez  słyszenie i widzenie[1].

„Kto Mnie widzi, widzi także i Ojca” (J 14, 9) – stwierdza Chrystus. Oznacza to, że w Jego osobie i w wydarzeniach Jego ziemskiego życia odzwierciedla się niewidzialna rzeczywistość Boża, przenikająca Ewangelię. Oczywiście, „Boga nikt nigdy nie widział”, jak stwierdza św. Jan, ale – szybko dodaje – przychodząc na świat, Jednorodzony Syn „Go objawił” (J 1, 18). Swoim życiem, śmiercią i zmartwychwstaniem Jezus Chrystus „wypowiedział” Ojca i „zilustrował” Jego miłość z taką dokładnością „portretową”, że w Liście do Kolosan św. Paweł stwierdza wprost: „On jest obrazem (eikon) Boga niewidzialnego” (Kol 1, 15). W pracy o związkach Kościoła ze sztuką Juan Plazaola słusznie zauważył: „W przekazanym w ewangeliach posłaniu Jezusa z Nazaretu nie ma nic, co tłumaczyłoby powstanie w chrześcijaństwie obrazów istot i osób świętych. Wytłumaczeniem nie są słowa Chrystusa, lecz Jego życie, Jego tajemnica i sam fakt wcielenia się Słowa”[2].

Ewangelia wizualna

Słowo, przyjmując we wcieleniu postać widzialną, stało się więc „obrazem”. Znaczenie obrazów w tradycji liturgicznej i duchowej zawsze było i nadal musi być ujmowane w perspektywie tego właśnie misterium. „Wizualne” orędzie Ewangelii – „[to], co ujrzeliśmy własnymi oczami” (1 J 1, 1) – wprawdzie stosunkowo wolno, ale niemal na zasadzie wewnętrznej konieczności, zrodziło wizualne formy ekspresyjne, którym Tradycja i nauczanie Kościoła przyznały szczególną rolę teologiczną[3]. Nawiązując do mowy w obronie obrazów św. Jana Damasceńskiego, pisma patrystycznego, które być może najlepiej streszcza starożytną myśl w tym zakresie, papież Jan Paweł II pisał w liście apostolskim Duodecimum saeculum z okazji 1200. rocznicy II Soboru Nicejskiego (787 r.): „Autentyczna sztuka chrześcijańska to ta, która pozwala uświadomić sobie za pośrednictwem doznań zmysłowych, że Pan jest obecny w swoim Kościele; że wydarzenia składające się na historię zbawienia nadają sens i wyznaczają kierunek naszemu życiu; że przyobiecana nam chwała już teraz przemienia naszą egzystencję. Sztuka sakralna winna być niejako widzialną syntezą wszystkich wymiarów naszej wiary. Winna przemawiać językiem wcielenia i za pomocą środków materialnych przedstawiać Tego, który – według pięknego określenia św. Jana Damasceńskiego – »zechciał zamieszkać w materii i poprzez materię dokonać naszego zbawienia«”[4].


Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” IV,2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .


[1] Aktualne aspekty tej problematyki w: P. Sequeri, L’estro di Dio. Saggi di estetica, Milano 2000; A. Stock, Bilderfragen. Theologische Gesichtspunkte, Paderborn–München–Wien–Zürich 2004, s. 171–177.

[2] J. Plazaola, Kościół i sztuka od początków do naszych dni, tłum. M. Dutkiewicz-Litwiniuk, Kielce 2002, s. 17.

[3] O znaczeniu teologii dla sztuki, jej rozwoju i kształtu w poszczególnych epokach, por.: P. Piret, L’art et le Christianisme, Bruxelles 2007; J. Plazaola, L’Église et l’art. Vingt siècles d’architecture et de peinture chrétiennes, Paris 2008.

[4] Jan Paweł II, List apostolski Duodecimum saeculum (4 XII 1987), 11, w: Listy pasterskie Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków 1997, s. 484.

[5] Por. R. Knapiński, Biblia pauperum – czy rzeczywiście księga ubogich duchem?, „Roczniki Humanistyczne” 48, 2000, z. 2, s. 223–245.

[6] Grzegorz Wielki, List 11, 10, w: J. Królikowski, Widzialne słowo. Teologia w sztuce, Tarnów 2009, s. 25–27.

[7] Encyklika patriarchy konstantynopolitańskiego Dymitriosa I z okazji 1200 rocznicy Soboru Nicejskiego II, 15, „Vox Patrum” 10, 1990, nr 19, s. 574.

[8] Por.: J. Królikowski, Nieme słowo. Teologia w sztuce, Tarnów 2008, s. 29–51.

[9] Na szczególne rozwinięcie i aktualizację zasługiwałaby idea architektury jako „syntezy sztuk” zaproponowana przez Victora Hugo w Katedrze Panny Marii. Idea ta nawiązuje szczególnie do architektury gotyckiej, która w wyjątkowy sposób starała się wyrazić bogatą teologię oraz rozwiniętą antropologię. Bardzo interesujący wykład na temat misterium świątyni widzianej w takiej perspektywie w: Paweł VI, Przemówienie w czasie audiencji ogólnej (17 XI 1965), w: idem, Trwajcie mocni we wierze, tłum. L. Paluch, Kraków 1970, s. 137–140.

[10] Por.: R. Court, Sagesse de l’Art, Paris 1987.

[11] Jan Paweł II 1997, jak przyp. 4, s. 483.

[12] Orędzia Soboru do ludzkości (8 XII 1965), w: A. Michalik, Odkryć sobór. Szkic historyczno-teologiczny Soboru Watykańskiego II, Tarnów 2006, s. 142.

[13] O niektórych wnioskach w tej materii pojawiających się w kontekście sztuki współczesnej, por.: J. Alexandre, L’art contemporain un vis-à-vis essentiel pour la Foi, Paris 2009.

[14] Należy oczywiście pamiętać, że adekwatne spojrzenie na dzieło sztuki i jego oddziaływanie będzie się urzeczywistniać, jeśli podejmie się działania mające na celu pogłębione wychowanie estetyczne i artystyczne człowieka. Sztuka nie przemawia sama przez się. „Widzi się tyle, ile się wie” – jak głosi pryncypium sformułowane przez Plotyna. Por.: R. Arnheim, Pensieri sull’educazione artistica, Palermo 2007.

[15] Por. F. Saracino, Pittori di Cristo. Studi di cristologia figurativa, Genova–Milano 2004; T. Verdon, Cristo nell’arte europea, Milano 2006.

[16] Por. H. Küng, Kunst und Sinnfrage, Zürich–Köln 1988.

[17] II Sobór Watykański, konstytucja Gaudium et spes, nr 22.

[18] Grzegorz Wielki 2009, jak przyp. 6, s. 26.

[19] II Sobór Nicejski, Dekret wiary, 16, w: Dokumenty Soborów Powszechnych, oprac. A. Baron, H. Pietras, t. 1, Kraków 2001, s. 339.

[20] Sugestywnie ilustruje to zjawisko T. Verdon w książce Maria nell’arte europea, Milano 2004.

[21] Paweł VI, Discorso (4 I 1967), w: Paolo VI su l’arte e agli artisti. Discorsi, messaggi e scritti (1963–1978), red. P.V. Begni Redona, Brescia 2000, s. 141.

[22] Szczególnie wyraźnie podkreślano tę kwestię w okresie renesansu, por.: J.S. Pasierb, Człowiek i jego świat w sztuce religijnej renesansu, Warszawa 1969.

[23] Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1162.

[24] Por. M.P. Markowski, Pragnienie obecności. Filozofia reprezentacji od Platona do Kartezjusza, Gdańsk 1999.

[25] Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1162. O kwestii sztuki w Katechizmie Kościoła Katolickiego, por.: M. Janocha, L’image et le cult dans le nouveau Catéchisme de l’Eglise Catholique, w: Obraz i kult. Materiały z Konferencji „Obraz i kult”, KUL, Lublin, 6–8 października 1999, red. M.U. Mazurczak, J. Patyra, Lublin 2002, s. 55–63.

[26] Por. P. Grelot, Il linguaggio simbolico nella Biblia. Ricerca di semantica e di esegesi, Roma 2004.

[27] O ewolucji sztuki wczesnochrześcijańskiej por.: E. Kitzinger, Byzantine Art in the Making. Main lines of stylistic development in Mediterranean Art 3rd–7th Century, London 1977, passim.

[28] Encyklika… 1990, jak przyp. 7, s. 573574. O duchowym wymiarze ikony bizantyńskiej por.: Królikowski, 2008, jak przyp. 8, s. 111130.

[29] O kwestiach sztuki w kontekście II Soboru Watykańskiego por.: J. S. Pasierb, Miasto na górze, Pelplin 2000, s. 249276; F. Boespflug, Art et liturgie: l’art chrétien du XXIe siècle à la lumière de Sacrosanctum Concilium, „Revue des Sciences Religieuses” 78, 2004, s. 161181; C. Valenziano, La Riforma Liturgica del Concilio. Cronaca teologia arte, Bologna 2004.

[30] Por.: F. Scarsato, Laudato sia per suora bellezza! L’esperienza estetica di Francesco d’Assisi, Padova 2005.

[31] Kompleksowe spojrzenie na Trójcę Świętą Masaccia zaprezentowano m.in. w: La Trinità di Masaccio. Arte e teologia, red. S. Dianich, T. Verdon, Bologna 2004.

[32] Por.: A.N. Whitehead, Simbolismo (tłum. z angielskiego), Milano 1998.

[33] L.B. Alberti, O malarstwie, tłum. L. Winniczuk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963, s. 37.

[34] Por.: Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 25002503.

[35] Jan Paweł II, Przemówienie do biskupów Toskanii z okazji wizyty „ad limina” (11 III 1991), 7, „Acta Apostolicae Sedis” 83, 1991, s. 1038.

[36] Por.: A. Dell’Asta, Dio alla ricerca dell’uomo. Dialogo tra arte e fede nel mondo contemporaneo, Trapani 2009.

[37] Paweł VI, Discorso (23 X 1965), w: Paolo VI… 2000, jak przyp. 21, s. 77.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" IV, 2011. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .