Tajemniczy model krakowski i włoskie projekty Bronisława Chromego

Grażyna RybaUniwersytet Rzeszowski, Rzeszów


Abstrakt:

Wśród rzeźb zgromadzonych w pracowni Bronisława Chromego (ur. 1925), krakowskiego twórcy, którego można uznać za jedną z ciekawszych osobowości artystycznych w Polsce minionego wieku, znajduje się ołowiany model rzeźbionych, dwuskrzydłowych drzwi zamkniętych łukiem pełnym. Według Chromego jest to niezrealizowana propozycja bramy do kościoła św. Franciszka w Rawennie. W 1973 roku artysta uzyskał I nagrodę na Biennale organizowanym przez Centro Dantesco w Rawennie. Jeden z jurorów konkursu – arcybiskup Giovanni Fallani miał nakłonić ówczesnego dyrektora Centro Dantesco, ojca Severino Ragazziniego, by ten zamówił u Chromego drzwi z brązu do franciszkańskiego kościoła wchodzącego w skład zespołu muzealnego w Rawennie. Fallani zachęcił także Chromego do udziału w zamkniętym konkursie na bramę do bazyliki św. Pawła za Murami w Rzymie. Do obu realizacji nie doszło, natomiast rozwiązania formalne włoskich projektów artysty zostały wykorzystane w drzwiach z brązu wykonanych przez niego do kościołów w Nienadówce i w Tarnowie. Pierwsze z nich zostały spopularyzowane dzięki wystawie w Krakowie w 1980 roku i filmowi Zofii Haloty, którego były głównym bohaterem, symbolicznie otwierając i zamykając narrację prezentującą twórczość rzeźbiarza. W latach 80. XX wieku liczba zamówień na rzeźbione drzwi z brązu zaczęła w Polsce szybko wzrastać, przynajmniej na południu kraju. Niewykluczone, że do ich popularności jako elementu wystroju świątyni przyczyniła się właśnie praca Chromego, a pośrednio jego włoskie inspiracje i doświadczenia z Rawenny.

słowa kluczowe: Bronisław Chromy, drzwi z brązu, Rawenna

———————–

W dorobku artystycznym wielu polskich twórców XX wieku wymienia się często ich realizacje zagraniczne. Przeważnie jednak nie są one uwzględniane w analizach twórczości poszczególnych malarzy czy rzeźbiarzy, a nazwy odległych miejscowości i krajów służą tylko jako ozdobnik dodający splendoru i uzupełniający listę ich dokonań artystycznych[1]. Skoro pomijane są istniejące prace, nie należy się dziwić, że popadają w zapomnienie projekty, do których realizacji z różnych przyczyn nie doszło. Niejednokrotnie jednak poznanie właśnie tych prac może stanowić cenne dopełnienie biografii twórczej wielu postaci ważnych dla dziejów sztuki, przyczyniając się do stworzenia bardziej wyrazistego obrazu ich działalności oraz czasów, w których przyszło im żyć.

Wśród rzeźb zgromadzonych w pracowni Bronisława Chromego (ur. 1925), krakowskiego twórcy, którego można uznać za jedną z ciekawszych osobowości artystycznych w Polsce minionego wieku, znajduje się ołowiany model rzeźbionych, dwuskrzydłowych drzwi zamkniętych łukiem pełnym [il. 1]. Według Chromego jest to niezrealizowana propozycja bramy do kościoła św. Franciszka w Rawennie, a o wydarzeniach związanych z powstaniem tego projektu artysta wspomina na kartach swojej autobiografii[2].

Przybliżenie okoliczności powstania modelu zachowanego w pracowni Chromego oraz analiza formy i tematyki ujętych na nim przedstawień może pomóc w określeniu wpływu podróży do Italii i nawiązanych tam znajomości na twórczość krakowskiego rzeźbiarza, stanowiąc jednocześnie przyczynek do dziejów polsko-włoskich kontaktów artystycznych w XX wieku.


[1] Szersze opracowania zagraniczny prac polskich twórców, jak chociażby witraży fryburskich Józefa Mehoffera czy drzwi brązowych Igora Mitoraja, należą do wyjątków.

[2] W czasie jednej z rozmów z autorką niniejszego artykułu Chromy zasugerował, że jest to raczej model drzwi do bazyliki św. Pawła za Murami w Rzymie. Już wstępna analiza wskazuje, że model nie ma związku z rzymską świątynią – jest bowiem zwieńczony półkoliście, gdy tymczasem otwór, który miały wypełnić projektowane przez krakowskiego rzeźbiarza Drzwi Jubileuszowe, ma kształt prostokąta. W roku 1985 artysta osobiście mierzył otwór wejściowy przeznaczony na Porta Santa w bazylice św. Pawła w Rzymie (Informacja dzięki uprzejmości p. Anny Praxmayer, która towarzyszyła wtedy Chromemu), por.: B. Chromy, Kamień i marzenie, Kraków 2006, s. 211–212.

[3] Konkurs zorganizowany przez Ente Provinciale per il Turismo di Rieti. Anegdotę związaną z okolicznościami przyznania nagrody przytacza artysta w swojej autobiografii (Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 134).

[4] Było to stypendium Ministra Kultury i Sztuki; wspomnienia z podróży artysta zawarł także w autobiografii (Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 132–144, autor podaje błędnie datę pobytu za granicą; właściwa data znajduje się w jego aktach osobowych w Archiwum ASP w Krakowie: Archiwum ASP w Krakowie, Akta osobowe Bronisława Chromego, Bronisław Chromy, Życiorys artystyczny, maszynopis, 9 IV 1980).

[5] W 1970 r. Chromy zdobywa II nagrodę w konkursie na medal o tematyce sportowej w Concorso Internazionale della Medaglia – d’Arte Uno a Erre w Arezzo (Chromy 1980, jak przyp. 4)

[6] I Biennale Internazionale Dantesca di Ravenna zorganizowane przez Centro Dantesco dei Frati Minori Conventuali w Rawennie w 1973 roku.

[7] Tytuły prac zostały wymienione w katalogu wystawy Prima Biennale Dantesca di Ravenna. Mostra Biennale Internazionale della Medaglia di Dante organzzata dal Centro Dantesco dei Fratri Minori Conventuali di Ravenna, Chiostro di Dante, magio–agosto 1973, Ravenna 1973, nr 15.

[8] Tak przetłumaczono tytuł pracy reprodukowanej w dwujęzycznym katalogu wystawy Dante in Polonia (G. Segato, Dante e la Polonia, w: Dante in Polonia: ottanata quattro scultori polacchi contemporanei internpretano Dante Alighieri, Ravenna, 14 settembre – 12 ottobre 1997, Chiostri Franciscani / Centro Dantesco dei Fratri Minori Conventuali Ravenna, Ravenna 1997, brak paginacji).

[9] W swojej autobiografii Bronisław Chromy mylnie podaje, że nagrodzony medal ukazywał Dantego i Beatrycze w piekle i niebie (Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 211).

[10] Warto wspomnieć, że w tym samym roku również Krzysztof Zanussi uzyskał Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Rawennie za film Iluminacja (A. Ledóchowski, Iluminacja, „Kino”, 1973, nr 5, s. 8–13).

[11] W zbiorach Centro Dantesco w Rawennie poza trzema medalami zgłoszonymi do konkursu w 1973 roku znajdują się jeszcze: medal Dante Alighieri e S. Francisco – la porta z 1977 roku (tytuł o charakterze metaforycznym nie ma nic wspólnego z projektami drzwi) oraz małe formy rzeźbiarskie: Il vortice infernale z 1979 roku, Tra l’Inferno e il’Paradiso z 1988 roku (cod. 778). Ostatnia z wymienionych prac była reprodukowana w katalogu biennale z 1988 roku wśród kompozycji artystów zaproszonych do udziału w wystawie poza konkursem (VIII Biennale Internazionale Dantesca di Ravenna sotto l’Alto Patronato del Presidente della Repubblica. Mostra Internazionale del Bronzetto e della Piccola Scultura organzzata dal Centro Dantesco sul tema: Similitudini nell’Inferno di Dante, 10 aprile – 25 settembre 1988, Centro Dantesco, Rawenna 1988, brak paginacji. Praca wymieniona w części: Artisti invitati d’onore, furio concorso). O jeszcze innych pracach wspomniano w korespondencji artysty z ojcem Severino Ragazzinim, dyrektorem centrum (kserokopie listów w posiadaniu autorki niniejszego artykułu).

[12] M. Piacenza, Giovanni Fallani. «La pastorale» dell’arte sacra, „30 giorni nella chiesa e nel mondo” 2006, nr 12, http://www.30giorni.it/it/articolo.asp?id=11927 (25 II 2010).

[13] G. Fallani, Dante moderno, Rawenna 1979, s. 90.

[14] Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 211.

[15] Chromy 1980, jak przyp. 4. O tych projektach wspomniano także w filmie dokumentalnym poświęconym Chromemu: „Jest twórcą projektu wejścia do mającego powstać w Rawennie Centrum Dantego” (Ośrodek Dokumentacji i Zbiorów Programowych TVP S.A., sygn. F 45 90: Droga na Olimp, reż. Zofia Rudzińska-Halota, komentarz Jerzy Madeyski, prod. Poltel, Katowice 1981).

[16] List Ivo Laurentiniego, obecnego dyrektora Centro Dantesco, do autorki niniejszego tekstu z 4 III 2010.

[17] Chromy 2006, jak przyp. 2.

[18] Bronisław Chromy. Wystawa rzeźby, katalog wystawy, listopad 1980, Kraków, Pawilon Wystawowy BWA, Kraków 1980; Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 165–166, Kadry z ujęciem drzwi do Nienadówki eksponowanych na tej wystawie rozpoczynają i kończą film Zofii Haloty Droga na Olimp (por. przyp. 15).

[19] Jerzy Madeyski, Chromy. Tarnowskie Drzwi Spiżowe Pomnik Męczeństwa Narodów, Tarnów 1984.

[20] Chromy został wymieniony w publikacji pokonferencyjnej: XIX Congresso F.I.D.E.M., Firenze 1983, s. 266.

[21] Artysta został wymieniony jako członek jury w katalogu wystawy pokonkursowej: VII Biennale internazionale dantesca di Ravenna sotto l’Alto Patronato del Presidente della Repubblica. Mostra internazionale del Bronzetto e della Piccola Scultura organizzata dal Centro Dantesco sul tema: Immagini della vita di Dante, tra storia e leggenda, 1 marzo – 31 ottobre 1985, Rawenna 1985.

[22] Do bazyliki św. Pawła za Murami prowadzą trzy wejścia: W głównym, środkowym znajdują się drzwi z brązu wykonane przez Antonio Marainiego w 1931 roku i przedstawiające sceny z życia św. św. Piotra i Pawła, ozdobione dużym krzyżem srebrzonym i inkrustowanym lapis lazuli; po prawej umieszczono drzwi wykonane w Konstantynopolu w 1070 roku, zrekonstruowane w 1967 roku (od 2000 roku stanowią one rewers obecnej Porta Santa, którą miał projektować Chromy).

[23] List Antonio Mauro (1914–2001), administratora apostolskiego bazyliki św. Pawła za Murami w Rzymie, do Chromego (5 XI 1986) potwierdza zamówienie u artysty drzwi z brązu do tej świątyni, zawiera przy tym znamienne zastrzeżenie: „Al fine di ottenere la tanto desiderata realizzazione del menzionato progetto, occorebbe che una qualche persona o instituzione, singolarmente devota all’Apostolo delle Genti e al Papa Giovanni Paolo II, destinasse una somma di beni o di denaro tale da permettere di conseguire l’intento di cui sè tratta” (fotokopia listu z prywatnego archiwum B. Chromego w posiadaniu autorki niniejszego artykułu).

[24] O postawie polskich hierarchów w tej sprawie pisze artysta szerzej w swojej autobiografii (Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 212).

[25] E. Manfrini, G. Gronchi, La porta della glorificazione di Maria di Enrico Manfrini per il Duomo di Siena, Milano 1958.

[26] Chromy jest wymieniony w katalogu: M.-G. Gervasoni, XLII Esposizione internazionale d’arte La Biennale di Venezia: general catalogue 1986, Venezia 1986, s. 318–320.

[27] Por. przyp. 11.

[28] Pomnik powstał w 1981 roku. Jest pierwszą polską a zarazem jedną z najlepszych realizacji tego typu (K.S. Ożóg, Miedziany Pielgrzym. Pomniki Papieża w polskich sanktuariach, w: Pielgrzymowanie i sztuka. Góra Świętej Anny i inne miejsca pielgrzymkowe na Śląsku, red. J. Lubos-Kozieł et al., Wrocław 2006, s. 169).

[29] Tak wynika z korespondencji między Ragazzinim a Chromym (Archiwum Centro Dantesco w Rawennie, kserokopie listów w posiadaniu autorki artykułu).

[30] List S. Ragazziniego do B. Chromego z 30 IX 1977 (Archiwum Centro Dantesco w Rawennie, kserokopia listu w posiadaniu autorki niniejszego artykułu).

[31] List S. Ragazziniego do B. Chromego z 3 XII 1977 (Archiwum Centro Dantesco w Rawennie, kserokopia listu w posiadaniu autorki niniejszego artykułu).

[32] List B. Chromego do S. Ragazziniego z 3 I 1980 (Archiwum Centro Dantesco w Rawennie, kserokopia listu w posiadaniu autorki niniejszej pracy)

[33] Centro Dantesco, Museo, nr inw. 1104, nr inw. 313, nr inw. 323, nr inw. 324. Modele te jeszcze w pracowni artysty uchwycił przypadkowy kadr filmu Zofii Haloty (por. przyp. 15).

[34] J. Madeyski, Bronisław Chromy, Kraków 2008, s. 29.

[35] Wypowiedź artysty zarejestrowana w filmie dokumentalnym A. Korneckiego i K. Czerni, Bronisław Chromy – rzeźbiarz, Kraków 1995.

[36] Model drzwi, w którym artysta zaakcentował podziały kompozycyjne, został uchwycony w filmie Zofii Haloty (por. przyp. 15). Świadectwem tego, iż Chromy odlewał kilka wersji jednego tematu są zachowane w pracowni artysty modele płyt do drzwi z brązu przeznaczonych do Tarnowa zawierające różne ujęcia projektowanych scen (np. Palenie zwłok).

[37] Prawdopodobnie także przekazu ideowego (w związku z remontem siedziby muzeum dostępne są obecnie tylko nienajlepsze zdjęcia z kart katalogowych obiektów, co powoduje, że nie jest możliwa bliższa identyfikacja przedstawień).

[38] „La nuova Porta Santa è divisa in tre momenti salienti, sviluppati su tre fasce: quella bassa riguarda il Cristo, sullo sfondo c’è l’Arca della salvezza, l’umanità che va a Lui, immolato sulla croce con Maria. La fascia centrale è invece dedicata allo Spirito Santo e alla Pentecoste e al martirio di Paolo. Infine, nella fascia superiore, è rappresentata la misericordia di Dio Padre, con la resurrezione di Cristo, illustrata dalle parabole del Figliol prodigo e del Buon Samaritano” (D. Murgia, La Porta Santa segno dell’Unità, „Jubilaeum a.d. 2000. Giornale del Pellegrino”, 2000, nr 15–16,

www.vatican.va/jubilee_2000/pilgrim/documents/ju_gp_16072000-5b_it.html (20 III 2010).

[39] Chromy 2006, jak przyp. 2, s. 212.

[40] Były to bazyliki większe: św. Jana na Lateranie, św. Piotra na Watykanie, św. Pawła za Murami i Matki Boskiej Większej w Rzymie.

[41] A. Broż, B. Lewandowski, Rzym: rok święty 1983: jubileusz odkupienia: Bulla Papieska, Rzym 1983.

[42] Ks. S. Gurgul, Drzwi spiżowe – boczne, pomnik dla Ojca Świętego Jana Pawła II, „Maksymilian”, 2004, nr 4, s. 6–7.

[43] Artysta odwiedzał także Hiszpanię, Francję i Anglię.

[44] Do nielicznych tego typu realizacji należą brązowe drzwi do katedry poznańskiej wykonane w latach 1975–1980 przez Kazimierza Bieńkowskiego (Piastowska katedra w Poznaniu, opr. J. Stanisławski, Poznań 1990, s. 60, il. 20; Kazimierz Bieńkowski. Rzeźba, projekty i szkice, katalog wystawy, Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, 24 lutego – 25 marca 1997, Warszawa 1997, il. 14), nieomawiane dotychczas drzwi Bogdany i Anatola Drwalów do katedry tarnowskiej z 1970 roku, jak również drzwi do katedry katowickiej Jerzego Kwiatkowskiego i Stefana Gajdy z lat 1968–1975 oraz – najwcześniejsze – drzwi do katedry warszawskiej zaprojektowane przez Stanisława Murzyńskiego, a wykonane przez Adama Jabłońskiego przed 1963 rokiem.

[45] Por. przyp. 31, 32.

[46] W kolejnych realizacjach dwudziestowiecznych drzwi brązowych do katedry św. Piotra widoczne jest symptomatyczne przejście od spokojnych klasycznych form (V. Consorti, Porta Santa, 1950, V. Crocetti, Porta dei Sacramenti, 1965) poprzez bardziej dramatyczne kompozycje G. Manzù (Porta della Morte, 1964) do ekspresyjnej deformacji L. Minguzziego (Porta del Bene e del Male, 1977). We wszystkich pracach postać ludzka pozostaje jednak głównym obiektem zainteresowania twórców.

[47] Jerzy Madeyski analizując drzwi tarnowskie wskazuje też na wcześniejsze dzieła Chromego z zakresu rzeźby monumentalnej (Madeyski 2006, jak przyp. 35, s. 62).

[48] Na podstawie wypowiedzi artysty utrwalonej w filmie Zofii Haloty (por. przyp. 15).

[49] Ibidem.

[50] Z. Halota, Droga na Olimp (por. przyp. 15). W 1982 roku film został nagrodzony na Przeglądzie Filmów o Sztuce w Zakopanem.

[51] M. in. Dante e la cultura figurativa medievale (1971), L’esperieza teologica di Dante (1976).

[52] G. Fallani, Manzù farà la porta di San Pietro?, Bologna 1980.

[53] Pontificia Commissione centrale per l’arte sacra in Italia (działająca w latach 1924–1989) miała na celu ochronę dziedzictwa kultury i sztuki Kościoła we Włoszech. Czuwała też nad budową nowych obiektów sakralnych (G. Santi, La Santa Sedes e i beni culturali della Chiesa in Italia, „Chiesa e arte”, 1995, nr 140–141, s. 112).

[54] Commissione per la tutela dei monumenti storici e artistici della Santa Sedes, por.: „Stato della Citta del Vaticano”, CCCLV, Legge sulla tutela dei beni culturali, http://www.vaticanstate.va/NR/rdonlyres/FBFEA0E8-B43A-452A-AAA0-1AF49590F658/2619/LeggesullatuteladeiBeniCulturali.pdf (21 III 2010).

[55] G. Fallani, Musei Vaticani. Collezione d’arte religiosa moderna, Milano 1974.

[56] Introduzione al tema delle chiese nuove, „Fede e arte“, 1967, nr 15/1, s. 8–12; L’arte sacra dopo il Vaticano II e Tutela e conservazione del patrimonio storico e artistico della Chiesa in Italia, t. I, Vaticano 1969, t. II, Vaticano 1974; Artisti per l’Anno santo 1975, Vaticano 1976.

[57] „Fede e arte. Rivista internazionale di arte sacra” wydawane przez Pontificia Commissione centrale per l’arte sacra in Italia w latach 1953–1967.

[58] Wypowiedź Pawła VI na temat woli Kościoła nawiązania i wzmocnienia współpracy z artystami podczas słynnego przemówienia w Kaplicy Sykstyńskiej 7 maja 1964 roku. Przemówienia papieża Jana Pawła II na audiencji dla ludzi kultury 15 stycznia 1984 roku oraz na spotkaniu z artystami w Santa Maria sopra Minerva 18 lutego 1984 roku w związku z obchodami rocznicy urodzin Fra Angelico, który został wówczas ogłoszony patronem artystów (Piacenza 2006, jak przyp. 12).

[59] Wśród jego publikacji znajdują się między innymi monografie poświęcone św. Maksymilianowi Kolbemu: La spiritualità mariana di S. Massimiliano Maria Kolbe dei frati minori conventuali, Ravenna 1982; San Massimiliano Kolbe. Vita, spiritualità e martirio, Roma 1999.

[60] G. Zanotti, I francescani a Ravenna. Dai tempi di Dante a oggi, Ravenna 1999; E. Fantini, Centro dantesco dei Frati minori conventuali di Ravenna, Ravenna 2001.

[61] Do 1997 roku w biennale uczestniczyło 501 rzeźbiarzy polskich. Spośród nich czterech uzyskało pierwszą nagrodę, jeden – drugą, trzech – trzecią, trzydziestu zostało nagrodzonych medalami, a siedemnastu – odznaczono (wyciąg z protokołów konkursowych w posiadaniu p. Anny Praxmayer).

[62] Polscy członkowie jury to: Ewa Olszewska-Borys (1977), Bronisław Chromy (1979, 1985), Edward Gorol (1979, 1981), Stefan Dousa (1981), Anna Praxmayer (1985, 1988, 1990, 1992, 1994, 1996), Piotr Gawron (1988).

[63] Podsumowaniem i uwieńczeniem obecności artystów polskich w Rawennie była głośna wystawa „Dante in Polonia”, por. przyp. 8.

[64] Monopol rzeźbiarzy włoskich został przerwany przez innego Polaka – Igora Mitoraja (ur. 1944), który w 2006 roku wykonał drzwi do rzymskiego kościoła Santa Maria degli Angeli. Mitoraj od 1983 roku ma pracownię w Pietrasanta we Włoszech, a więc jego sytuacja jest o wiele korzystniejsza niż ongiś Bronisława Chromego (I. Grzesiuk-Olszewska, W Rzymie i w Warszawie. Odrzwia Igora Mitoraja, „Przegląd Powszechny”, 2009, nr 9, s. 138–141). Także innym twórcom polskim mieszkającym we Włoszech łatwiej jest otrzymywać w tym kraju prestiżowe zamówienia.

[65] Bliższe informacje zawarto w katalogach wystaw pokonkursowych: La porta per la città di Dante: Inferno. XI Biennale Internazionale Dantesca. Ravenna 1 aprile – 30 settembre 1994, Ravenna 1994 ; La porta per la città di Dante: Purgatorio. XII Biennale Internazionale Dantesca. Ravenna 1 aprile – 30 settembre 1996, Ravenna 1996 ; La porta per la città di Dante: Paradiso. XIII Biennale Internazionale Dantesca. Ravenna 1 aprile – 30 settembre 1998, Ravenna 1998. Autorka składa podziękowania pani Annie Proxmayer za udzielenie informacji i użyczenie katalogów poszczególnych biennale organizowanych przez Centro Dantesco.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" III, 2010. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .