Ostre łuki i zagrożenie papistowskie. Literackie reminiscencje dyskusji o architekturze kościołów anglikańskich doby wiktoriańskiej

Monika MazurekUniwersytet Pedagogiczny, Kraków


Abstrakt:

W kulturze angielskiej wieku XVIII i XIX reputacja architektury gotyckiej była niejednoznaczna. Jako wywodząca się z czasów przedreformacyjnych, była swoiście „podejrzana”. Ten negatywny modus recepcji został utrwalony przez powieść gotycką, w której gotyckie budynki kojarzone były z prześladowaniami i tyranią charakterystycznymi – jak sądzono – dla krajów katolickich. Z drugiej strony, gotyk jako rzekomo angielski styl „rodzimy” (w przeciwieństwie do „importowanego” klasycyzmu) uchodził za symbol niepodległego angielskiego ducha. Dychotomia ta okazała się szczególnie interesująca w XIX wieku, epoce rozkwitu neogotyku. Podczas gdy coraz więcej kościołów anglikańskich budowano i restaurowano w stylu wypromowanym przez A.W. Pugina i Johna Ruskina, odbiorcy angielscy, w szczególności ci związani z frakcją „niskiego kościoła”, mieli często mieszane uczucia w stosunku do gotyku, kojarzonego z wrogim katolicyzmem. W artykule omówione zostały literackie reminiscencje ówczesnej debaty o architekturze kościołów anglikańskich; analizie poddano wybrane fragmenty powieści autorów wiktoriańskich –  zarówno znanych (Brontë, Trollope, Borrow), jak i trzeciorzędnych.

———————-

W powieściach wiktoriańskich, zarówno u uznanych (Borrow, Brontë, Trollope), jak i trzeciorzędnych autorów, natrafić można na opisy gotyckich i neogotyckich kościołów[1]. Ekfrazy te są szczególnie interesujące, jeżeli odczytamy je na tle dyskusji o budownictwie sakralnym przetaczającej się przez Anglię w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX wieku, wywołanej przez legalizację praktykowania katolicyzmu w roku 1829, działalność ruchu oksfordzkiego i podejmowane pod jego wpływem renowacje kościołów anglikańskich w duchu gotyckim. Zmiany te powodowały, że – w oczach wielu – angielski Kościół narodowy nieodwracalnie tracił swój protestancki charakter i wyrzekał się dziedzictwa reformacji. Czy anglikańska architektura kościelna może zawierać elementy gotyckie, skoro budzi skojarzenia z wrogim katolicyzmem? – to pytanie wyznaczało główną oś sporu.

Nie sposób omawiać angielskiego neogotyku i towarzyszących mu kontrowersji bez przywołania nazwiska Augustusa Welby Pugina, które stało się wówczas – jak pokazuje poniższy cytat – swoistym hasłem wywoławczym, kojarzącym się z nową architekturą kościelną:

Opactwo nam się z powrotem należy.

To jedna sprawa, modły w bazylikach,

A inna, pełnić nasze powinności

W gmachach projektu poczciwca Pugina!

Zdobionych hojnie rozetami z kredy,

Tutaj inicjał, tam cacko stiukowe,

Oddycha się w nich jakby w wapienniku.

Te długie ceremonie naszego Kościoła

Kosztują nas trochę – och, lecz popłacają,

Rozumie pan – hojnie popłacają![2]

Tymi słowami, w których pobrzmiewa graniczący z cynizmem pragmatyzm, rozpoczyna swój monolog w wierszu Roberta Browninga Bishop’s Blougram Apology [Apologia biskupa Blougrama] tytułowy biskup Blougram, fikcyjny katolicki hierarcha. W roku 1855, kiedy wiersz został opublikowany, Augustus Pugin spoczywał już w grobie, jednak, jak świadczy powyższy cytat, jego działalność nieodwołalnie zmieniła krajobraz Anglii, zarówno architektoniczny, jak i mentalny. Chociaż wielu wyrażało wątpliwości podobne do tych wypowiedzianych przez Browningowskiego biskupa, sukces Pugina, gdy chodzi o rozpropagowanie neogotyku jako najbardziej odpowiedniego stylu architektury kościelnej, był niewątpliwy.


[1] Zagadnienie to, pomimo licznych studiów dotyczących wiktoriańskiego mediewalizmu w literaturze, nie zostało dotąd omówione. Przeważają prace poświęcone inspiracjom czerpanym ze sztuki średniowiecza, jak również fascynacji pewnym modelem życia i tęsknocie za idyllicznym, preindustrialnym społeczeństwem. Ważniejsze tytuły to: A. Chandler, A Dream of Order: The Medieval Ideal in Nineteenth-Century English Literature, Lincoln 1970; K.L. Morris, The Image of the Middle Ages in Romantic and Victorian Literature, Londyn–Sydney 1984; A. D. Culler, The Victorian Mirror of History, New Haven 1985; R. Chapman, The Sense of the Past in Victorian Literature, Londyn–Sydney 1986. Warto wymienić jeszcze książkę M. Brighta Cities Built to Music (Columbus 1984), poświęconą w całości teoriom estetycznym neogotyku.

[2] R. Browning, Bishop Blougram’s Apology, w: Men and Women and Other Poems, Londyn 1993, s. 86. Wszystkie cytaty z języka angielskiego w tłumaczeniu własnym, o ile nie zaznaczono inaczej.

[3] Por.: R. Hill, God’s Architect, London 2007, s. 371–372; C. Powell, Augustus Welby Pugin, Designer of the British Houses of Parliament, London 2006, s. 98–99; D. Moore, The Catholic Context, w: A.W.N. Pugin: Master of Gothic Revival, red. P. Atterbury, New Haven 1995, s. 44–61.

[4] B. Ferrey, Recollections of A.N. Welby Pugin and His Father, Augustus Pugin, with Notices of Their Works, London 1861, s. 115.

[5] Cyt. za: P. Allitt, Catholic Converts: British and American Intellectuals Turn to Rome, Ithaca 1997, s. 48.

[6] N.N. Holland, L.F. Sherman, Gothic Possibilities, „New Literary History” 8, 1977, s. 279.

[7] J.H. Newman, The Letters and Diaries of John Henry Newman, vol. IX: Littlemore and the Parting of Friends May 1842 – October 1843, Oxford 2006, s. 87.

[8] Por.: S. Bradley, Englishness of Gothic: Theories and Interpretation from William Gilpin to J.H. Parker, „Architectural History”45, 2002, s. 325–346.

[9] C. Brooks, The Gothic Revival, London 1999, s. 68.

[10] Ibidem, s. 55.

[11] Cyt. za: R. O’Donnell, The Pugins and the Catholic Midlands, Leominster 2002, s. 10.

[12] F. Close, Church Architecture, Scripturally Considered, From the Earliest Ages to the Present Times, London 1844, s. 79–80.

[13] K. Clark, The Gothic Revival: An Essay in the History of Taste, Harmondsworth 1964, s. 151.

[14] Cyt. za: R. Smith Gothic Arches, Latin Crosses. Anti-Catholicism and American Church Designs in the Nineteenth Century, Chapel Hill 2006, s. 84–85.

[15] [E.J. Whately?], Kate and Rosalind, London 1853, s. 33.

[16] [E.J. Whately?], Quicksands on Foreign Shores, London 1854, s. 223.

[17] G. Borrow, Lavengro, London 1851, s. 321.

[18] G. Borrow, The Romany Rye, London 1872, s. 207.

[19] Ibidem, s. 207.

[20] C. Brontë, Villette, tłum. Róża Centnerszwerowa, t. 1, Warszawa 1994, s. 90.

[21] J. Ruskin, The Stones of Venice, vol. 1: The Foundations, London 1851, s. 371.

[22] Ibidem, s. 373.

[23] K. Garrigan, Ruskin on Architecture, Madison 1973, s. 19–20, cyt. za: Allitt 1997, jak przyp. 5, str. 50–51.

[24] Allitt 1997, jak przyp. 5, s. 50.

[25] Cyt. za: P. O’Malley, Catholicism, Sexual Deviance, and Victorian Gothic Culture, Cambridge 2006, s. 70.

[26] N.C. Smith, George Gilbert Scott and the Martyrs’ Memorial, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 42, 1979, s. 195–206.

[27] C. Sinclair, Beatrice, or, The Unknown Relatives, London 1855, s. 376.

[28] Ibidem, s. 272.

[29] Ibidem, s. 348.

[30] A. Trollope, The Warden, Oxford 1980, s. 160–161.

[31] Ibidem, s. 21.

[32] M. Zgórniak, Wokół renesansu w architekturze XIX wieku. Podstawy teoretyczne i realizacje, Kraków 1987 (=Ze­szyty Nau­ko­­we UJ. Prace z Historii Sztuki, z. 18), s. 88.

[33] J. Patrick, Newman, Pugin, and Gothic, „Victorian Studies” 24, 1981, s. 185–204.

[34] T. Hardy, A Pair of Blue Eyes, Oxford 2005, s. 3.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" III, 2010. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .