Zapoznana pasja architekta Franciszka Mączyńskiego[1]

Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska Stowarzyszenie Miłośników Witraży „ARS VITREA POLONA”, Kraków

Abstrakt:

Franciszek Mączyński (1874–1947), znany architekt, znawca i miłośnik zabytków, przez całe życie zawodowe z widocznym zamiłowaniem projektował witraże, co nie zostało dotąd dostatecznie zauważone przez badaczy, skupiających się raczej na jego działalności architektonicznej.

Witraże Mączyńskiego dopełniają wystroju wnętrz budowli sakralnych i świeckich, niekiedy wzniesionych według jego projektów. Wiele z nich to oszklenia ołowiowe ze szkła bezbarwnego, półprzejrzystego, w które wkomponowano nieduże różnokolorowe plakiety z herbami (kaplica zamkowa w Żywcu, ok. 1905) lub – najczęściej – z motywami architektonicznymi (przeważają wieże, sygnaturki i kopuły krakowskich kościołów, które jako motyw zastosował po raz pierwszy ok. 1904 roku w oknach krużganków klasztoru Karmelitanek Bosych przy ul. Łobzowskiej w Krakowie).

Przeciwieństwem owych miniatur architektonicznych jest znakomity witrażowy wizerunek drewnianego kościoła w Komorowicach Krakowskich, wypełniający nadświetle wejścia do nowej, murowanej świątyni w tejże miejscowości. Interesujące oszklenie ołowiowe okien zastosował architekt w krużgankach klasztoru Franciszkanów w Krakowie, których restauracją kierował (ok. 1908). Mączyńskiemu nieobce były kompozycje figuralne, których przykładem są witraże z postaciami świętych w kościele w Mogilanach pod Krakowem i Karmelitów Trzewiczkowych w Krakowie (1930). W witrażach kościelnych Mączyński stosował też motywy o charakterze dekoracyjno-symbolicznym (wazony wypełnione kwiatami i owocami z wkomponowanym w nie sercem, użyte w oknach nawy kościoła Jezuitów przy ul. Kopernika w Krakowie, 1912). Ten sam temat – już bez symbolicznego akcentu – wykorzystywał później w witrażach przeznaczonych do budowli świeckich. W witrażach we wnętrzach chętniej przedstawiał jednak motywy ze świata przyrody lub architekturę.

Tworzenie witraży było nie tylko pasją Franciszka Mączyńskiego, ale i trudem wieloletniej pracy na stanowisku kierownika artystycznego „Krakowskiego Zakładu Witrażów i Mozaiki S.G. Żeleński”, dla którego projektował także pawilony wystawowe (z których najciekawszy był ten na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu w roku 1929).

słowa kluczowe: Franciszek Mączyński, witraż, oszklenie ołowiowe, Polska, XX wiek, Krakowski Zakład Witrażów i Mozaiki S.G. Żeleński

———————

Franciszek Mączyński, urodzony w roku 1874 w ubogiej rodzinie w Wadowicach, zmarł w Krakowie jako uznany twórca-architekt w siedemdziesiątym trzecim roku nadzwyczaj pracowitego życia.

Ukończywszy w roku 1892 studia na Wydziale Budownictwa Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie, rozpoczął karierę zawodową w biurze architektonicznym Sławomira Odrzywolskiego. Kontynuował ją u Tadeusza Stryjeńskiego, z którym związał się zawodowo na długie lata. Wiele podróżował po Europie i Polsce[2]. Na co dzień i w podróżach nie rozstawał się ze szkicownikiem[3], a efektem zamiłowania do rysunkowego upamiętniania interesujących go obiektów były dwie publikacje książkowe[4].

Franciszek Mączyński znany jest przede wszystkim jako twórca gmachów użyteczności publicznej, kościołów, pałaców, kamienic i willi, utrzymanych w różnych konwencjach stylowych, od zmodernizowanego historyzmu i secesji do funkcjonalizmu. Jego zainteresowania artystyczne wykraczały poza tę jedną dziedzinę[5], projektował także wnętrza i ich wybrane detale. Gatunkiem sztuki, którym zajmował się ze szczególnym upodobaniem, był witraż. Tymczasem badacze poświęcają zadziwiająco mało uwagi temu działowi jego twórczości. W literaturze przedmiotu funkcjonują – poza niezrealizowanym projektem witraża do kaplicy Szafrańców w katedrze wawelskiej[6] – tylko cztery zespoły witrażowe jego autorstwa przeznaczone do budowli sakralnych: Jerzy L. Kontkowski przypomniał zaprojektowane przez Mączyńskiego witraże do okien nawy kościoła Jezuitów przy ul. Kopernika w Krakowie, opisane już w roku 1932 przez Helenę d’Abancourt de Franqueville[7], oraz dodał wiadomość o witrażach do klasztoru Karmelitanek Bosych przy ul. Łobzowskiej w Krakowie[8], autor ten wymienia również – bez podania źródła informacji – witraże herbowe do kaplicy zamkowej w Żywcu[9]. Rafał Solewski, monografista Mączyńskiego, dołączył do spisu Kontkowskiego witraże klasztoru Franciszkanów[10], natomiast witraże żywieckie odnotowuje ze znakiem zapytania co do ich autorstwa[11]. Ostatnio Andrzej Laskowski zwrócił uwagę na udział Mączyńskiego w odrodzeniu sztuki witrażowej w Galicji[12]. Przeszklenia projektu Mączyńskiego przeznaczone do budynków świeckich wprowadziła do literatury przedmiotu Krystyna Pawłowska, dokonując atrybucji witraży w oknach klatki schodowej w gmachu Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie[13]. W ostatnim czasie udało się ustalić liczne dalsze prace Mączyńskiego w tym zakresie[14].


[1] Artykuł jest zmienioną wersją dwóch referatów: Franciszka Mączyńskiego miniatury architektoniczne, przedstawionego na III Konferencji Stowarzyszenia Miłośników Witraży „ARS VITREA POLONA” (Wrocław 17–18 X 2003), oraz Witraże Franciszka Mączyńskiego, wygłoszonego w Towarzystwie Miłośników Historii i Zabytków Krakowa (16 I 2006).

[2] O życiu i twórczości, głównie architektonicznej, Mączyńskiego szeroko traktują: J.L. Kontkowski SJ, Jezuicki kościół Serca Jezusa w Krakowie, Kraków 1994; R. Solewski, Franciszek Mączyński i wspólnota sztuk w architekturze miasta. realizacja idei „Gesamtkunswerk” we wczesnej twórczości krakowskiego architekta, „Rocznik Krakowski” 61, 1995, s. 97–118; idem, Stary Kraków Franciszka Mączyńskiego, „Rocznik Krakowski” 62, 1996, s. 118–138; idem, Matnia. środowisko architektoniczne Krakowa i Lwowa na przełomie XIX i XX wieku, „Rocznik Krakowski” 64, 1998, s. 75–103; idem, Franciszek Mączyński (1874–1947) – krakowski architekt, Kraków 2005 (=Akademia Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Prace Monograficzne, nr 421). Por. także: T. Bednarski, Mączyński Franciszek, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XX, Wrocław 1975, s. 334–336; U. Bęczkowska, Architektura klasztoru ss. karmelitanek bosych przy ul. Łobzowskiej w Krakowie, „Modus” 5, 2004, s. 59–113.

[3] W Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie przechowywany jest depozyt prof. Jacka Mączyńskiego zawierający kilkadziesiąt szkicowników-notatników i kalendarzyków Franciszka Mączyńskiego z lat 1896–1945, z rysunkami – impresjami z podróży, szkicami projektowymi, zapiskami. Spuścizna obejmuje też fotografie portretowe artysty i obiektów przez niego projektowanych, wycinki prasowe, szkice, obrazy. Za ich życzliwe udostępnienie dziękuję p. Annie Joniak z TPSP i p. Annie Gryboś, wnuczce prof. J. Mączyńskiego.

[4] F. Mączyński, Ze starego Krakowa. Ulice, bramy, sienie, Kraków 1908; idem, Po drodze. Ze szkicowników architektonicznych, Kraków 1931.

[5] Poza architekturą studiował rzeźbę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych (1902–1904) pod kierunkiem Konstantego Laszczki.

[6] Konkurs na witraż do kaplicy Szafrańców na Wawelu, „Architekt” IV, 1903, z. 3, szp.40; I. Huml, Warsztaty Krakowskie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973, s. 179; Kontkowski 1994, jak przyp. 2, s. 254; Solewski 2005, jak przyp. 2, s. 143.

[7] H. d’Abancourt de Franqueville, Witraże w sztuce religijnej, w: O polskiej sztuce religijnej, red. J. Langman, Katowice 1932, s. 135; Kontkowski 1994, jak przyp. 2, s. 89.

[8] Kontkowski 1994, jak przyp. 2, s. 105, 255.

[9] Ibidem, s. 56.

[10] Solewski 1996, jak przyp. 2, s. 124; Solewski 2005, jak przyp. 2, s. 132.

[11] Solewski 2005, jak przyp. 2, s. 178.

[12] A. Laskowski, „…Ku estetycznej stronie zawodu”. Rola architektów w odrodzeniu sztuki witrażowej Galicji na przełomie XIX i XX wieku, „Rocznik Krakowski” 73, 2007, s. 126.

[13] K. Pawłowska, Witraże w kamienicach krakowskich z przełomu XIX i XX wieku, Kraków 1994, s. 118, 201.

[14] Por. przyp. 1 oraz D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Katalog witraży i innych przeszkleń ozdobnych w kamienicach i budynkach użyteczności publicznej w Krakowie, t. 1–3, 2001–2003, mps, archiwum Miejskiego Konserwatora Zabytków w Krakowie; eadem, Witraże w Krakowie. Dzieła i twórcy, „Krakowska Teka Konserwatorska” 5, 2005, s. 91.

[15] Zakład założony w roku 1902 przez Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha, od roku 1906 należący do Stanisława Gabriela Żeleńskiego, od roku 1914 prowadzony przez Izę Żeleńską. Dzieje zakładu patrz: A. Laskowski, Działalność Krakowskiego Zakładu Witrażów Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha, w: Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, red. K. Pawłowska i J. Budyn-Kamykowska, Kraków 2000, s. 132–149; D. Czapczyńska, Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń Artystycznych i Mozaiki Szklanej S.G. Żeleński. Uwagi na marginesie prac nad monografią, w: Dziedzictwo…, s. 150–161; D. Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, jak przyp. 14, s. 48–58.

[16] Kopiał listów Krakowskiego Zakładu Witrażów, obejmujący okres od lutego do listopada 1904 roku, k. 700, archiwum Krakowskiego Zakładu Witrażów S.G. Żeleński (dalej jako: S.G. Żeleński), kwerenda przeprowadzona w 1999 roku, przed nadaniem sygnatur.

[17] Nowy kościół i klasztor w Krakowie, „Przegląd Techniczny” 44, 1906, nr 32, s. 380.

[18] Cyt. za: Solewski 2005, jak przyp. 2, s. 10, przyp. 10.

[19] „Nieustająca Wystawa Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie”, październik – listopad 1910, poz. 118–130; por.: Kontkowski 1994, jak przyp. 2, s. 105.

[20] W czwartym, północnym ramieniu od strony wirydarza znajdują się cele zakonne.

[21] Witrażyk z kopułą kościoła śś. Piotra i Pawła, zrealizowany według projektu Mączyńskiego znajdującego się obecnie w Muzeum Okręgowym w Toruniu (nr inw. MT/Gr./ 5483) należy do spadkobierców Stanisława Wyspiańskiego i jest uznawany za jego dzieło; por.: Kraków miastem snów i widziadeł, pomysł i wybór M. Rydlowa, Kraków 1995, s. 61: fotografia witrażyka opatrzona podpisem: Kopuła kościoła ss. Piotra i Pawła widziana z pracowni artysty (Wyspiańskiego) przy ul. Poselskiej oraz cytatem z listu Wyspiańskiego do Lucjana Rydla, w którym jest mowa o kopule tegoż kościoła.

[22] Jego pochodzenie nie jest znane – witrażyk został niedawno „podrzucony” na furtę klasztorną.

[23] Por.: Kalendarium według notatników (Mączyńskiego), oprac. I. Trybowski, rkps, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych (bez sygn.): informacja o zapisie w notaniku nr XII, pod datą 3 lutego 1904. Jeden z rysunków Mączyńskiego przedstawiających kościół Pijarów ujęty w charakterystyczną, rombową ramkę (własność prywatna). Rysunek wież katedry na Wawelu z 1904 roku opublikował Mączyński w: Po drodze, jak przyp. 4, tabl. 24.

[24] Mączyński 1908, jak przyp. 4, passim.

[25] Wyraźnie czytelna inspiracja monogramem Stryjeńskiego autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, przeznaczonym do witraża zwanego Długiem wdzięczności w kościele Mariackim w Krakowie (1891).

[26] Bęczkowska 2004, jak przyp. 2, s. 86.

[27] Kronika klasztoru, t. VI, 1938–1961, Archiwum SS. Karmelitanek Bosych w Krakowie (bez sygn.); Ankieta strat dóbr kultury, Archiwum Państwowe w Krakowie, sygn. ZMKr 287.

[28] Muzeum Okręgowe w Toruniu, nr inw. MT/GR/5479.

[29] Fotografia wnętrza oratorium kościoła Karmelitanek w Krakowie, fot. T. Jabłoński, 1905, Archiwum SS. Karmelitanek w Krakowie (bez sygn.).

[30] Czapczyńska-Kleszczyńska 2001–2003, jak przyp. 14, karta: ul. Focha 25.

[31] Ibidem, karta: kamienica Rynek Gł. 19; Kamienica w Rynku Gł. 19. Ekspertyza konserwatorska, oprac. H. Rojkowska, M. Filipowicz, mps, Miejskie Biuro Projektów, Kraków 1984 (określony tylko wykonawca witraży).

[32] Wycinek z „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” opatrzony tylko datą roczną, własność prywatna. Nagrodę otrzymała Ewa Szucka z Zakopanego.

[33] List I. Żeleńskiej do syna Adama, niedatowany (koniec 1928 roku?), własność prywatna.

[34] Widnieją na nich podpisy informujące o przedstawionym obiekcie oraz nazwa „Krakowski Zakład Witrażów S.G. Żeleński” lub „Krakowski Zakład Witraży i Mozaiki”. Na jednym ze szkiców (ukazującym kościół św. Aleksandra) widnieje również informacja „R.P. 1928”.

[35] Czapczyńska-Kleszczyńska 2001–2003, jak przyp. 14, karta: ul. Stefana Batorego 17.

[36] Mączyński 1908, jak przyp. 4, tabl. 6.

[37] Ibidem, tabl. 18, 20, 29, 70.

[38] Witraż w sklepie firmowym fabryki czekolady Adama Piaseckiego w kamienicy w Rynku Głównym 33 z roku 1932; rysunek w: Ze starego Krakowa, jak przyp. 4, tabl. 54, akwarela z 1933 roku, depozyt prof. Jacka Mączyńskiego w TPSP, por. przyp. 3.

[39] Rysunki (ołówkiem, kredką, akwarelą i tuszem) z lat 1904–1945, depozyt prof. Jacka Mączyńskiego w TPSP, por. przyp. 3; rysunek w albumie Ze starego Krakowa, jak przyp. 4, tabl. 66; szkic projektowy witrażu, wł. prywatna; niedatowany projekt, Muzeum Okręgowe w Toruniu, nr inw. MT/GR/5457; witraże z ok. 1929 roku w kamienicy przy ul. Batorego 17 i z ok. 1932 w sklepie firmowym A. Piaseckiego w Rynku Głównym 33 w Krakowie.

[40] Mączyński 1931, jak przyp. 4, s. 24.

[41] Z. Sroczyński, Żeleńscy, Warszawa 1997, s. 138. W grudniu 1939 roku schorowany Mączyński zamieszkał w parafialnej sali zebrań.

[42] Życzenia skierował do zaprzyjaźnionej rodziny Walerii i Karola Sroczyńskich (Waleria była córką Izy i Stanisława Gabriela Żeleńskich), reprodukcję kartki zawdzięczam śp. p. Zbigniewowi Sroczyńskiemu.

[43] Mączyński 1931, jak przyp. 4, tabl. 2 (wieże Starego Ratusza i kościoła św. Katarzyny w Gdańsku, rysowane w roku 1900), tabl. 13 (kościół Inwalidów w Paryżu, rysowany w roku 1900); tabl. 43 (kopuła katedry we Florencji, rysowana w roku 1927).

[44] Kaplica zamkowa w Żywcu, „Przegląd Techniczny” 44, 1906, nr 32, s. 380–381.

[45] „Nieustająca Wystawa Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie”, październik–listopad 1910, poz. 109–111.

[46] Teczki Żywiec kościół i Zarząd Dóbr Żywieckich, archiwum zakładu S.G. Żeleński (kwerenda przeprowadzona w 1999 roku, przed nadaniem sygnatur). Warto odnotować, iż Dyrekcją Zarządu Dóbr Żywieckich kierował brat Franciszka, inż. Mieczysław Mączyński, pełniący w tym czasie także funkcję prezesa Babiogórskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego.

[47]Archiwum parafii pw. św. Jana Chrzciciela w Komorowicach, Liber memorabilium penes Ecclesiam parochialem in Komorowice, k. 145; A. Żeleński, Wykaz robót witrażowych od 1. IX 1929, rkps, własność prywatna; fotografia Adama Żeleńskiego, przed 1939, Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. Dział Fotografii, Zbiór A. Żeleńskiego, poz. 180; J. Polak, Szkice z dziejów parafii komorowickiej 1772–1992, w: Pięćsetlecie rzymskokatolickiej parafii Bielsko-Biała Komorowice, Bielsko-Biała 1993, s. 49. Widoczny na omawianym tu witrażu kościół został w latach 1947–1949 przeniesiony do skansenu na Woli Justowskiej w Krakowie, spłonął w 2002 roku.

[48] Kościół został wybudowany w latach 1921–1930 według projektu Emanuela Rosta z 1907 roku, Polak 1993, jak przyp. 47, s. 37, 45–49.

[49] W depozycie prof. Jacka Mączyńskiego (por. przyp. 3) znajduje się niedatowany rysunek wieży komorowickiego kościoła. Być może powstał w czasie, gdy Franciszek Mączyński podjął się wykonania, w 1921 roku, nowego projektu murowanej świątyni, przewidującego zachowanie wieży starego, drewnianego kościoła – Liber memorabilium, jak przyp. 47, k. 125; Polak 1993, jak przyp. 47, s. 45.

[50] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, O witrażach z końca XIX wieku w dwóch gotyckich kościołach w Krakowie, w: Witraże w obiektach zabytkowych. Między konserwacją a sztuką współczesną, Malbork 2009, s. 151–154; eadem, Karty ewidencyjne szesnastu witraży w krużgankach, mps 2009, archiwum Urzędu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie.

[51] Alojzy Karwacki, Pamiętnik, odpis, mps, archiwum klasztoru Franciszkanów w Krakowie, k. 232.

[52] Ibidem, k. 235. Zamiłowanie Mączyńskiego do szkieł fakturowych odnajdujemy i w późniejszych (z lat 30. XX w.) projektach geometrycznych oszkleń do budynków świeckich, między innymi w Syndykacie Hut i Banku Gospodarstwa Krajowego w Katowicach, w willi Rosnerów przy ul. Focha w Krakowie.

[53] „Nieustająca Wystawa Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie”, maj 1910, poz. 170.

[54] Solewski 1996, jak przyp. 2, s. 124.

[55] Kontkowski 1994, jak przyp. 2, s. 89.

[56] D’Abancourt de Franqueville 1932, jak przyp. 7.

[57] Odnajdujemy je między innymi w szkicach wykonanych ok. 1928 roku (archiwum S.G. Żeleński, sygn. R 618 sygn. i R 1069), w witrażu w nadświetlu wejścia do domu Adama Piaseckiego przy ul. Długiej 53 w Krakowie (ok. 1937), w oszkleniu drzwi do małego pawilonu zakładu na Targach Wschodnich we Lwowie z 1922 roku (Biblioteka Jagiellońska, sygn. Rkp, BJ Przyb. 183/63, Księga wycinków dotyczących Krakowskiego Zakładu Witraży S. G. Żeleńskiego. Materiał prasowy z lat 1902–1948, k. 64v. Za zwrócenie uwagi na to źródło dziękuję p. Tomaszowi Szybistemu).

[58] Żeleński, jak przyp. 48; Karty ewidencyjne witraży „Śś. Jan Corsini i Jan Soreth” oraz „Śś. Bernold i Jan od Krzyża” w kościele Karmelitów trzewiczkowych na Piasku, mps 2010, archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie

[59] Żeleński, jak przyp. 47; Karty ewidencyjne witraży „Śś. Piotr i Paweł” oraz „Święta Rodzina” w kościele parafialnym p.w. św. Bartłomieja w Mogilanach, mps 2010, archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie. Mogilański kościół znacznie ucierpiał w czasie walk we wrześniu 1939 roku. Z oryginalnych witraży zachowały się – bardzo uszkodzone – jedynie dwa, które dopiero na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku poddano renowacji; trudno jednoznacznie ocenić stopień zachowania oryginału. Na fotografii Adama Żeleńskiego wykonanej przed 1939 widoczny tylko jest fragment witraża ze śś. Piotrem i Pawłem, Muzeum Narodowe w Krakowie, Dział Fotografii, nr inw. MNK-XX-Zż-181

[60] Poświęcenie nowego kościoła, „Czas” 83, nr 289 (17 XII 1930), s. 3.

[61] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, „Dzielna niewiasta”. Iza z Madeyskich Żeleńska (1878–1956), w: Żeby wiedzieć. Studia dedykowane Helenie Małkiewiczównie, Kraków 2008, s. 339.

[62] Sroczyński 1997, jak przyp. 41, s. 137–138 oraz informacje uzyskane od autora podczas licznych rozmów.

[63] List Franciszka Mączyńskiego do Izy Żeleńskiej z 9 VII 1921, cyt. za: Czapczyńska-Kleszczyńska 2008, jak przyp. 60, s. 344. Sam Mączyński również projektował klosze lamp – por. Księga wycinków, jak przyp. 56, k. 68.

[64] List Izy Żeleńskiej do Karola Sroczyńskiego [zięcia] z 13 X 1927, własność prywatna.

[65] Plany obu pawilonów, archiwum zakładu S.G. Żeleński (kwerenda przeprowadzona w1999 roku, przed nadaniem sygnatur); Księga wycinków, jak przyp. 56, k. 58, 63v., 68.

[66] P. Cabanne, uzupełnienia A. Sieradzka, Encyklopedia sztuki art déco, Warszawa 2002, s. 208.

[67] List I. Żeleńskiej do syna Adama z 28 XI 1928, własność prywatna.

[68] Muzeum Okręgowe w Toruniu, nr inw. MT/Gr/8496/1–6. Dziękuję p. kustosz Agacie Rissmann za informację o teczce z sześcioma planszami projektu, niedawno pozyskanej do zbiorów Muzeum.

[69] J. Olejnik, Piękno zaklęte w szkle, „Słowo Powszechne” 25, 1971, nr 109; J. Skrabski, Kościoły Grybowa. Monografia historyczno-artystyczna, Kraków 2010, s. 148; A. Kostrzyńska-Miłosz, Sztuka w rzemiośle na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, „Biuletyn Historii Sztuki” 71, 2009, nr 4, s. 559 (Autorka podaje nazwisko projektanta pawilonu, bez imienia); fotografia pawilonu także w: A. Szczerski, Pytania o sztukę dla II Rzeczypospolitej. Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu w 1929 roku, „Alma Mater”, 2003, nr 49, s. 19; Cabanne, Sieradzka 2002, jak przyp. 65, s. 204. Adam Żeleński skrupulatnie gromadził wycinki prasowe z omówieniami i fotografiami pawilonu, por.: Księga wycinków, jak przyp. 56, k. 91–101.

[70] Skrabski 2010, jak przyp. 67; „Rzeczy Piękne” 8, 1929, nr 4–6 (fotografia przedstawiająca witraż).

[71] List A. Żeleńskiego do matki z 16 VIII 1929, własność prywatna.

[72] Szkic w teczce Mączyński, archiwum S.G. Żeleński (kwerenda przeprowadzona w 1999 roku, przed nadaniem sygnatur).

[73] H. Pyka, Witraż „Ukrzyżowany na skrzydłach Serafina” Stanisława Wyspiańskiego w kaplicy Kurii Metropolitalnej w Katowicach, w: Witraże na Śląsku, red. T. Dudek-Bujarska, Katowice 2002, s. 67–74; W. Bałus, Sztuka sakralna w Krakowie. Część II. Matejko i Wyspiański, Kraków 2007 (=Ars vetus et nova, t. 26), s. 129n.

[74] Skrabski 2010, jak przyp. 67, s. 147.

[75] A. Kopyciński, Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń Artystycznych i Fabryka Mozaiki Szklanej w Krakowie S.G. Żeleński, Kraków 1929, s. 12.

[76] Solewski 1995, jak przyp. 2, s. 98

[77] Laskowski 2007, jak przyp. 12, s. 142n.

[78] Mączyński 1931, jak przyp. 4, s. 21.

[79] K. Buczkowski, W. Skórczewski, Dawne polskie szkła malowane, „Arkady” 2, 1936, nr 4, s. 231 – podziękowanie autorów dla Mączyńskiego za udzieloną pomoc.

[80] Konkurs na witraż do kaplicy Szafrańców, jak przyp. 4; Dla katedry na Wawelu…, „Architekt” 4, 1903, z. 9, szp. 95. Ostatecznie wykonano witraż Józefa Mehoffera, por.: A. Zeńczak, Malowidła ścienne i witraż w kaplicy Szafrańców przy katedrze na Wawelu 1906–1908, w: Józef Mehoffer. Opus Magnum, Kraków 2002, s. 181–184.

[81] W latach 1907, 1910 i 1919.

[82] Wystawa prac p. Fr. Mączyńskiego, „Architekt” 11, 1910, z. 11, s. 174.

[83] „Nieustająca wystawa”, jak przyp. 45, poz. 109–111 i 118–130, 75–79, 112–117, 131, 134.

[84] Odznaczenie krajowej firmy, „Czas” 60, nr 89 (18 IV 1907), wyd. wieczorne, s. 3.

[85] T. Stryjeński, Kraków. Działalność jego architektów w ciągu wieku XIX aż do naszych czasów, archiwum Tadeusza Stryjeńskiego w zbiorach Archiwum PAN w Warszawie, sygn. III 135, vol. 57, cyt. za: Solewski 2005, jak przyp. 2, s. 156.

[86] Kopyciński 1929, jak przyp. 73, s. 12. Mączyński w okresie dwudziestolecia międzywojennego zaprojektował witraże do kościołów m.in. w Aleksandrowie Łódzkim, Klukowie, Łącku, Pleśnej, Suchej Beskidzkiej, Trzebini oraz budynków świeckich w Bielsku, Gdyni, Katowicach, Kozach pod Białą, Krakowie, Lwowie. Jeszcze w czasie okupacji niemieckiej wykonywał projekty, które realizował zakład S.G. Żeleński, por.: Żeleński, jak przyp. 47.

[87] Bednarski 1975, jak przyp. 2, s. 335.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" III, 2010. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .