Forgotten artists. Status of research on Polish stained glass (from the second half of the 19th century until 1945)

Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska

Ars Vitrea Polona

Abstract:

Contemporary Polish stained glass art is a field still little known and underestimated. A breakthrough in research was made ​​by Jerzy Frycz, who in 1974 published a pioneering paper which, against the background of stained glass revival in Europe, presented the history of stained glass art in the Polish territories in the 19th and 20th centuries, and outlined the activity of several workshops. In subsequent years, inventory work was undertaken, first including stained glass windows in secular buildings in Łódź and Kraków. The full inventory of stained glass from the period in question has not been completed until today, which limits general analyses. This is all the more painful that the resources of stained glass decrease year after year.

Research is being conducted in several centres, the most important of which is Kraków. The studies are undertaken by both academic institutions and individual researchers. Since 1999, the Association for Stained Glass Art “Ars Vitrea Polona” has been contributing to the development of research on Polish stained glass art, mainly by organizing periodic conferences.

What still remains insufficiently clarified are the issues concerning the revival of stained glass art in Poland and the role of stained glass in sacred and secular interiors. Few works of art have their extensive studies. The biographical entries and other works on artists who are known to have designed stained glass windows usually contain only brief or no information about this area of their activity. No stained glass factory has a full monograph, although much is already known about their achievements. There is also no Polish dictionary of terminology.

This poor state of research does not fully reflect the resources and the artistic level of modern Polish stained glass, and the results are not taken full advantage of in studies dealing with issues of art and crafts of this period.

keywords: stained glass, stained glass workshop, inventory, revival, designer, cartoon

——————

‘The history of Polish stained glass is still awaiting its monographer.’[1] R. Fański’s statement, although over a century old, is still applicable today. Polish stained glass of the second half of the 19th and the first half of the 20th century is still a little known and insufficiently appreciated field. Professor Lech Kalinowski spoke of the necessity of research, while inaugurating the proceedings of the 1st conference, organised in 1999, of the Association for Stained Glass Art – Ars Vitrea Polona. The professor, a distinguished authority on medieval stained glass, observed work on modern stained glass with interest and kind attention.

I apply the term stained glass to the totality of phenomena connected with the making of stained glass, starting from a concept to execution, while by Polish I understand all the works found on the Polish territory under the partitions (with respect to the 19th and the beginning of the 20th century) and in Independent Poland (within its borders until 1945), but also works designed by Polish artists, produced in Polish workshops, commissioned by Polish commissioners, or fulfilling one of those conditions. The issues concerning stained glass in East and West Prussia as well as Silesia, belonging at the time to the achievements of German art, remain outside the scope of my interest.

*

Research on the renaissance of Polish stained glass in the 19th century and its further development has a short history. It stems from the fact that, until recently, interest both in architecture, with which stained glass is closely connected, and interior design of the period has been small.[2]

Contemporaries noted the undertaking of technological experiments and the production of new stained glass in Western Europe[3] and investigated the achievements of their native artists.[4] Julian Kołaczkowski’s extensive study on old craft and art published in 1888 deserves particular attention; the author devoted some space both to the issue of the renaissance and to contemporary achievements in stained glass.[5] In 1911 Stanisław Gabriel Żelenski, the owner of the Cracovian Stained Glass Works, published an article in which he presented the achievements of stained glass of the time and included several remarks on its renaissance.[6] In the interwar period several studies were published, the authors of which (including: Hilary Majkowski, Wacław Boratyński, Aleksander Hrebeniuk) devoted some space to the history of Polish stained glass, presented the newly created stained glass, significantly paying attention both to the designer and the maker.[7] Immediately after the 2nd World War, in 1947, Tadeusz Wojciechowski, a respected stained glass designer, presented Kilka uwag o witrażu (Several Remarks on Stained Glass), concentrating on the issues connected with glass and the 19th century inventions in the field,[8] and Adam Żeleński published a short outline Z dziejów witrażownictwa [From the History of Stained Glass], at the close of which he remarked: ‘We approach now the issue of modern stained glass and the modern craft of stained glass in general and in Poland particularly. The content of these issues is so extensive that it cannot be comprised within one article. I will attempt to return to the subject in the following article’ – unfortunately, he failed to continue the subject.[9] The authors of studies on the history of Polish art devoted only laconic remarks to stained glass, describing more comprehensively only the stained glass oeuvre of Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Karol Frycz, Henryk Uziembło or Jan Bukowski.[10]


[1] R. Fański, “W fabryce witrażów artystycznych”, Życie i Sztuka (1904), no. 41, p.5.

[2] cf. e.g. W. Bałus, Wprowadzenie, p.7–13, and Ewa Mikołajska, Neośredniowieczne ołtarze w Krakowie, p.142, in W. Bałus, E. Mikołajska, ks. J. Urban, J. Wolańska, Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX, part I (=Ars Vetus et Nova, vol. XII), Kraków, 2004; K. Stefański, Polska architektura sakralna. W poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź, 2002, pp.11ff.

[3] Among the first ones were: the article ”O malowaniu na szkle”, Pamiętnik Rolniczo-Technologiczny XII (1834), pp.169–174 and a mention in the book by Franciszek Maria Sobieszczański, Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, Warszawa, 1847, p.296.

[4] Especially many notes concerning stained glass were published by Warsaw magazines, among others: Tygodnik Ilustrowany, Bluszcz, Kurier Warszawski and Cracovian Czas – cf. D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Witraże w Krakowie. Dzieła i twórcy, (=Krakowska Teka Konserwatorska, vol. V), Kraków, 2005, pp.29–37.

[5] J. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce, Kraków–Warszawa, 1888, pp.584–586.

[6] S. G. Ż. [Stanisław Gabriel Żeleński], ”Co to jest witraż, a co mozaika”, Kalendarz Towarzystwa Szkoły Ludowej, 1911, pp.127–132.

[7] H. Majkowski, ”O witrażach w szczególności oraz o twórczości Henryka Jackowskiego”, Gazeta Malarska (1929), no.7, pp. 6–8.

Idem, ”O starych witrażach, witrażownictwie i twórczości Jana Piaseckiego”, Rzeczy Piękne (1930), no. 4–6, pp.86–95.

Idem, ”Witraże i witrażownictwo”, Gazeta Malarska (1930), no.10, pp.1–4.

W. Boratyński, ”Na progu odrodzenia witrażu”, Tęcza (1936), no.5, pp.22–28.

Helena d`Abancourt de Franqueville,”Witraże w sztuce religijnej”, in O polskiej sztuce religijnej,  ed. J. Langman, Katowice, 1932, pp. 99–141.

A. Hrebeniuk, Witraże – mozaiki. Sztuka barwnych szkieł i kamyków, Kraków, 1938.

[8] T. Wojciechowski, ”Uwagi o witrażu”, Przegląd Artystyczny (1947), no.6–7, p.12.

[9] A. Żeleński, “Z dziejów witrażownictwa”, Przegląd Artystyczny (1947), no.6–7, p.12; no.9–12, p.13; comp.:  Z. Sroczyński, Żeleńscy, Warszawa, 1997, p.133. Not all the information given by Adam Żeleński is correct.

[10] Cf. Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p.20, footnote 16.

[11] J. Frycz, “Odrodzenie sztuki witrażowej w XIX i XX wieku”, Szkło i Ceramika XXV (1974), no.6, pp.177–184.

[12] T. Byczko, “Witraże łódzkiej architektury świeckiej na przełomie XIX i XX wieku”, in Sztuka łódzka. Materiały z Sesji Naukowej Oddziału Łódzkiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa–Łódź, 1977, pp.71–92. After many years the subject returned in the popular science book: M. Ertman, Łódzkie witraże, Łódź, 1990. Recently it was mentioned by W. Jordan, W kręgu łódzkiej secesji, Łódź, 2006, pp.237–247.

[13] J. Samek, ”Krakowskie witraże secesyjne”, Spotkania z zabytkami (1986), no.1, pp.21–24.

[14] D. Czapczyńska, ”Uwagi o działalności krakowskich firm witrażowniczych w okresie od końca XIX wieku do 1939 r. (Na marginesie prac nad katalogiem witraży w kamienicach i budowlach użyteczności publicznej w Krakowie), Biuletyn Historii Sztuki XLVII  (1985), no.2, pp.211–216.

Eadem, „Świeckie witraże w Krakowie. Uwagi o działalności krakowskich  zakładów witrażowniczych od końca XIX wieku do roku 1939”, Rocznik Krakowski LIII (1987), pp.139–148.

Eadem, “Dlaczego giną świeckie witraże w Krakowie?”, Ochrona Zabytków XLI (1988), no.2, pp.132–136.

[15] K. Pawłowska, Witraże w kamienicach krakowskich z przełomu wieków XIX i XX, Kraków, 1994.

Eadem, “Witraże w kamienicach krakowskich z przełomu wieków XIX i XX”, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury XV (1981), pp.59–68.

[16] K. Pawłowska, „Wprowadzenie”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, eds. K. Pawłowska, J. Budyn-Kamykowska, Kraków, 2000, pp.5–7.

Eadem, ”Stan badań nad sztuką witrażową w Polsce”, in Witraże na Śląsku. Materiały sesji Górnośląskiego Oddziału Stowarzyszenia Historyków Sztuki Chorzów, 2001, ed. T. Dudek-Bujarek, Katowice, 2002, pp.7–12.

Eadem, ”Dziedzictwo sztuki witrażowej w Polsce. Stan badań, stan zabytków, konserwacja, nowe witraże w zabytkowych budowlach”, Ochrona Zabytków (2005), no.1, pp.41–54.

[17] I – The Heritage of Polish Stained Glass – Status of Research – organised in co-operation with the National Museum in Cracow – Józef Mehoffer’s House and the General Consulate of the Republic of Austria in Cracow, took place on  the 11th–12th of June 1999 in Cracow.

II – Stained Glass in Poland organised in co-operation with the Art Historians Association – Poznań Branch, took place on the 8th–9th of June 2001 in Poznań.

III – Stained Glass in Architecture – Architecture in Stained Glass organised in co-operation with the Museum of Architecture in Wrocław, took place on the 17th–18th of October 2003.

IV – Stained Glass in Monuments. Between Conservation and Modern Art organised in co-operation with the Castle Museum in Malbork, took place on the 21st–23rd of October 2005.

V – To Stanisław Wyspiański on the 100th Anniversary of Death organised jointly with Creative Association „Stanisław Wyspiański’s House” and in co-operation with the Medical Association of Cracow, took place on the 11th–13th of May 2007 in Cracow.

[18] Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, eds. K. Pawłowska, J. Budyn-Kamykowska, Kraków, 2000.

Sztuka witrażowa w Polsce, eds. K. Pawłowska, J. Budyn-Kamykowska, Kraków, 2002.

[19] Editor-in-chief of Witraż was Zbigniew Brzeziński, a stained glass conservator; editor-in-chief of Sztuka Sakralna was Małgorzata Musialik.

[20] E. Gajewska-Prorok, „Witraże na Śląsku w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Projektanci i wytwórnie”, Roczniki Sztuki Śląskiej XVII (1999), pp.93–110.

Eadem, “Witraże na Śląsku w XIX i pierwszej połowie XX wieku”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.48–57.

Eadem, “Katalog wytwórni i projektantów czynnych na Górnym Śląsku”, in Witraże na Śląsku, pp.155–175.

Eadem and S. Oleszczuk, Witraże na Śląsku. XIX i pierwsza połowa XIX wieku, Leipzig, 2001.

[21] I. Kontny, “Ikonografia górnośląskich i zagłębiowskich witraży sakralnych w II ćwierci XX wieku”, in Sztuka witrażowa w Polsce, pp.154–171.

Eadem, Witraże mysłowickie, Mysłowice, 2002.

Eadem, Witraż w górnośląskim pejzażu sakralnym. Sztuka witrażowa w zabytkowych kościołach górnośląskich na wybranych przykładach, paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005, accepted for publication.

[22] Z. Kurzawa, “Witraże poznańskich kościołów”, in Sztuka witrażowa w Polsce, pp. 14–25.

[23] R. Plebański, ”Postulat utworzenia katalogu witraży wielkopolskich”, Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski II  (2003), pp.164–177.

[24] J. Bardoński, ”Tradycja i współczesność pracowni witraży Powalisz w Poznaniu”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.180–187.

Idem, Witrażownictwo w Wielkopolsce w pierwszej połowie XX wieku, in Sztuka witrażowa w Polsce, pp.156–153.

[25] B. Ciciora, Witraże Jana Matejki, paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wrocław in 2003.

Eadem, Jan Matejko i początki krakowskich witraży, paper presented at the 5th conference of the Association for Stained Glass Art in Cracow in 2007.

[26] A. Laskowski, ”Działalność Krakowskiego Zakładu Witrażów Wł. Ekielskiego i A. Tucha”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.132–149.

Idem, “The stained glass revival in Galicia in the second half of  the nineteenth century”, The Journal of Stained Glass XXV (2001), pp.10–26.

Idem,”Między rzemiosłem a sztuką. Saga rodu Ungerów”, in Sztuka witrażowa w Polsce, pp.116–133.

Idem, Rola architektów w odrodzeniu sztuki witrażowej w Galicji na przełomie XIX i XX w, paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wroclaw in 2004, accepted for publication.

Idem, Witraże galicyjskich katedr a proces odrodzenia sztuki witrażowej w Galicji u schyłku XIX i na początku XX w., paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005, accepted for publication.

[27] M. Reinhard-Chlanda, ”Witraże kościołów Kleparza. Z prac nad Katalogiem Zabytków”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.124–131.

Eadem, Rola witraży w architekturze synagog postępowych na przykładzie Templum w Krakowie, paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wroclaw in 2004, published in Rocznik Krakowski LXXII (2006), pp.141–152.

Idem, Witraż w kaplicy Bramy Floriańskiej [Stained glass in St. Florian’s Gate chapel], paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art  in Malbork in 2005.

[28] T. Szybisty, Poglądy Józefa Łepkowskiego na rolę i formę witrażu we wnętrzach zabytkowych oraz związane z jego działalnością realizacje witrażowe w Krakowie, paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005.

Idem, Witraż Juliusa Hübnera w krakowskim kościele dominikanów, paper presented at the 5th Conference of the Association for Stained Glass Art in Cracow in 2007.

Idem, XIX-wieczne witraże kościołów i klasztorów Krakowa (1815–1914), Ph.D. thesis supervised by professor Marek Zgórniak at the Jagiellonien University Art History Department.

Idem, “Najstarsze realizacje witrażowe na ziemiach polskich w wieku XIX”, article in the present volume.

[29] J. Smirnow, “Zespół witraży katedry rzymsko-katolickiej we Lwowie”, in  Sztuka witrażowa w Polsce, pp.79–91.

Idem, Witraże Jana Henryka Rosena (polski okres twórczości 1925–1937), paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wrocław in 2003, prepared for publication.

Idem, Witraże Kazimierza Sichulskiego (Lwów – Stare Sioło – Tarnopol), paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005, accepted for publication.

[30] Mainly on stained glass in secular interiors: P. Grankin, “Witrażi Lwowa (do 1939 roku)”, Budujemy Inaksze (1999), pp.42–43.

Idem, “Imitacje witraży w kamienicach Lwowa z początku XX wieku”, in: Sztuka witrażowa w Polsce, pp.172–179.

Idem and O. Łysenko, Witraż jako detal architektoniczny w dekoracji traktu wejściowego lwowskich kamienic końca XIX i początku XX wieku, paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wrocław in 2003.

Idem, Witraże cerkwi wołoskiej na tle historii konserwacji zabytku, paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005.

[31] R. Hrymaluk,  “The stained glass panels of the Lviv stone-houses at the break of the 19th and 20th century” in Corpus Vitrearum Medii Aevi IX International Colloquium. Kraków 1998. 14th–16th May. Stained Glass as Monumental Painting. Proceedings.

Idem, Witrażi Lwowi, Lvov, 2004.

[32] A. Laskowski, “Witraże w kościołach diecezji rzeszowskiej w świetle ankiety przeprowadzonej w 1999 roku”, Rzeszowska Teka Konserwatorska II (2000), pp.371–386.

[33] Ibid, p. 372.

[34] Plebański, 2003.

[35] Gajewska-Prorok and Oleszczuk, 2001.

[36] M. Danowska, Zabytkowe witraże sakralne w województwie lubuskim, paper presented at the 5th Conference of the Association for Stained Glass Art in 2007, accepted for publication in Szkło i Ceramika.

[37] I. Liżewska, Wybrane realizacje witrażowe w kościołach Prus Wschodnich na przełomie XIX i XX wieku and W. Wojnowska, Działalność pracowni witrażowej H. Oidtmanna w Prusach Wschodnich i Zachodnich w 2 poł. XIX i 1 poł XX w., papers presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005, accepted for publication.

[38] In Katalog Zabytków Sztuki w Polsce [KZS], vol. IV: Miasto Kraków, part II: Kościoły i klasztory Śródmieścia 1, eds. A. Bochnak and J. Samek, Warszawa, 1971, p. 113 – the enumeration of the subjects of 8 stained glass windows in the church according to Stanisław Wyspiański’s design, without the executioner’s name mentioned; the authors did not pay attention to the stained glass in aisle windows and to Zdzisław Gedliczka’s stained glass in the Holy Mother of Sorrows’ chapel; p. 118 – information on the stained glass in gallery windows, designed by Franciszek Mączyński, with the use of glass panelling from 1778, and the stained glass with blessed Salomea, designed by Władysław Rossowski; omission of the 17th century small stained glass framed in one of the windows and the information about executioners; in part VII, published considerably later, in the text devoted to the Divine Mercy Church, the existence of stained glass from 1908 was noted and the fact of their restoration in 1947, but it was not mentioned that one of the stained glass windows was then designed by Adam Bunsch. The designer of the stained glass from the beginning of the 20th century was not given – it was Stefan Matejko, and the executioner – the Cracovian Stained Glass Works; cf. KZS, vol. IV: Miasto Kraków, part VII: Zwierzyniec, Nowy Świat, Półwsie Zwierzynieckie. Kościoły i klasztory, eds. J. Daranowska-Łukaszewska and R. Henoch-Marendziuk, Warszawa, 1995, p.51.

[39] Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa, 2006; Materiały do Dziejów Sztuki Sakralnej na Ziemiach Wschodnich Rzeczypospolitej, ed. J. K. Ostrowski (until now 18 volumes have been published).

[40] Polish national section of Medieval Stained Glass Corpus was created in 1952; for many years it was chaired by Professor Lech Kalinowski. Currently the activities of the Polish section of Stained Glass Corpus are led by Professor Wojciech Bałus, under the patronage of Academy of Arts and Sciences in Cracow.

[41] Live record of the archive store conducted between the 10th of October and 30th of November 1999 at the seat of the Stained Glass and Artistic Glass Panelling section of the Cracovian Service Facility “Renowacja”, typescript in the Municipal Monuments Conservator’s archive in Cracow.

[42] Laskowski 2001, p.13; Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p.30 et passim.

[43] cf. Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, pp. 30–31; Szybisty 2007. The stained glass is preserved in vestigial form. Hübner presented the cartoons to the city, of which already Władysław Łuszczkiewicz informed, cf.  “Witraż w kościele św. Trójcy ks. ks. dominikanów w Krakowie”, Tygodnik Ilustrowany (1883) no.15, p.239. Currently they are to be found in the National Museum in Cracow.

[44] Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p.32.

[45] cf. Tomasz Szybisty’s article in the present volume.

[46] So far the most information on the workshop work has been provided by: Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, pp. 33–36.

[47] Kołaczkowski 1888, p.586; Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p.36; Puzyna Jan Wincenty, biographical entry by M. Biernacka, in Słownik Artystów Polskich, eds. U. Makowska and K. Mikocka-Rachubowa, Warszawa, 2007, pp.152–153.

[48] Fański 1904, p.5; “Witraże kościelne”, Kurier Poznański XXXIII (1904), no.214, p.3 – I would like to thank Ryszard Piechowiak for making the source extract accessible.

[49] Żeleński 1911, p. 128.

[50] Rev. T. Kruszyński, “Witraż Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego w fasadzie zachodniej kościoła Mariackiego w Krakowie”, in Sprawozdania z czynności i posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności za rok 1948, Kraków, 1949, pp.475.

[51] Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska, “Teodor Andrzej Zajdzikowski (1840–1907) pionier krakowskich witrażowników”, Rocznik Krakowski LXIX (2003), pp.151–170.

[52] Kołaczkowski 1888, p.586.

[53] M. Ławicka, Zapomniana pracownia. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera (1846–1945), Wrocław, 2002.

[54] Laskowski 2000.

[55] Laskowski 2002.

[56] M. J. Żychowska, “70 lat istnienia pracowni witraży”, Witraż (2001), no.2, pp.30–32.

[57] D. Vasiliūniene, ”Kowieńska pracownia witraży Władysława Przybytniowskiego Maria, in Litwa i Polska. Dziedzictwo sztuki sakralnej, eds. W. Boberski and M. Omilanowska, Warszawa, 2004, pp.215 Co to jest witraż 226.

[58] K. Kabacińska, ”Polichromia Henryka Nostitz-Jackowskiego (1912–1948)”, Kronika miasta Poznania (1990), no.2, pp.39–47.

[59] I. Kontny, Obecność Stanisława Wyspiańskiego na Górnym Śląsku i w Zagłębiu, paper presented at the 5th conference of the Association for Stained Glass Art in Cracow in 2007, accepted for publication in Szkło i Ceramika.

[60] Bardoński 2000.

[61] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Witraż i jego autorzy. Kilka uwag o pracowniach witrażowych w dobie Wyspiańskiego, paper presented at the 5th Conference of the Association for Stained Glass Art in Cracow in 2007.

[62] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, ”Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń Artystycznych i Mozaiki Szklanej S. G. Żeleński. Uwagi na marginesie prac nad monografią”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.150–161.

[63] S. Świątek, “Z prac nad słownikiem firm witrażowych w Polsce w XX wieku”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, p.188–193.

[64] W. Magdziński, ”Sztuka malowania na szkle (witraże)”, Literatura i Sztuka supplement to Dziennik Poznański III (1911), no.38, p.597.

[65] Letter to Father Peregryn Haczela of the 5th of March 1904; Copies of letters of Władysław Ekielski and Antoni Tuch’s Cracovian Stained Glass Works, copy 62, the Cracovian Stained Glass and Glass Mosaic Works S. G. Żeleński archive.

[66] T. Nowak, Polichromie Antoniego Procajłowicza w Wielkopolsce, MA thesis in the Non-Stationary School of Visual Education for Teachers at the National Academy of Fine Arts in Poznań, typescript, 1978.

Sąsiad, “Nowy kościół w Kamieńcu pod Grodziskiem”, Praca XVII (1913), no.38, pp.1191–1193 – I would like to thank Ryszard Piechowiak for the information; Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p.92.

[67] Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p.41.

[68]According to the design of the Vilnius painter Tadeusz Dmochowski.

[69] A. Laskowski, Wiedeń odnaleziony w Cieklinie. O galicyjskich realizacjach wiedeńskiego zakładu Carla Geylinga, paper presented at the 5th Conference of the Association for Stained Glass Art in Cracow, in 2007.

[70] J. Dominikowski, “Łódzkie witraże przełomu stuleci”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.64–83; Plebański 2003.

[71] Kruszyński 1949.

Idem, “Pierwsze prace witrażowe Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera w kościele Mariackim w Krakowie”, Prace Komisji Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności IX (1948), p.262–267.

Idem, “Szkicownik Józefa Mehoffera  i jego pierwsze witrażyki w kościele Mariackim w Krakowie”, Prace Komisji Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności IX (1948), pp.269–271.

[72] T. Adamowicz, Witraże fryburskie Józefa Mehoffera. Monografia zespołu, Wrocław, 1982.

[73] T. Adamowicz, ”Stanisława Wyspiańskiego Cnoty i Występki”, Rocznik Historii Sztuki VII (1969), pp.244–262.

[74] A. Zeńczak, ”Zespół witraży Józefa Mehoffera w kaplicy grobowej rodziny Grauerów w Opawie”, Rozprawy Muzeum Narodowego w Krakowie. Seria nowa I (1999), pp.83–109.

Eadem, ”Witraże Józefa Mehoffera w nawach katedry na Wawelu”, in Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, pp.32–47.

[75] M. Smolińska-Byczuk, Młody Mehoffer, Kraków, 2004, pp.40, 64. The author studies widely only the stained glass for the chapel of the palace in Balice (pp.93–96) and for the cathedral in Lvov (pp.103–108).

[76] Edem, ”Rękodzielnik witraży – edukacja witrażownicza Józefa Mehoffera, Witraż (2002),  no.2–3, pp.46–51.  Despite the author’s statement the sketchbook referred to by her was known to the rev. Tadeusz Kruszyński, who also published some of the drawings – cf. Kruszyński 1948.

[77] cf. R. Rampold, 140 Jahre Tiroler Glasmalerei und Mosaik-Anstalt 1861–2001, Innsbruck, 2002.

[78] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, „Dzieje witraży Stanisława Wyspiańskiego w kościele oo. franciszkanów w Krakowie“, Rocznik Krakowski LXX (2004), pp.61–88.

[79] W. Bałus, ”Wyspiański i tradycja. Na przykładzie witrażu ze św. Franciszkiem, Teksty drugie (2004), issue 4, pp.97–114.

Idem, “O dwóch wyobrażeniach Boga w malarstwie sakralnym na przełomie XIX i XX wieku”, in Figury i figuracje, Warszawa, 2006, pp.127–152.

Idem, “Stanisław Wyspiański i krakowski kościół Franciszkanów”, in Studia z dziejów kościoła franciszkanów w Krakowie, ed. Rev. Z. Kliś, Kraków, 2006, pp.217–234. See also: M. Romanowska, “Rozważania nad odczytaniem projektu witraża przy szafie z Bogiem Ojcem”, in Mowa i moc obrazów, prace dedykowane profesor Marii Poprzęckiej, Warszawa, 2005, pp.106–109.

[80] Pawłowska 1994, p.197.

[81] R. Piechowiak, „Wyspiańskiego do witraży …”. Kilka słów o podjętych przez artystę, a niezrealizowanych projektach witrażowych do kościoła św. Elżbiety w Jutrosinie, paper presented at the 5th Conference of the Association for Stained Glass Art in Cracow in 2007, prepared for publication.

[82] R. Solewski, ”Stary Kraków Franciszka Mączyńskiego”, Rocznik Krakowski LXII (1996), p.123 et passim.

[83] Pawłowska 1994, p.118.

[84] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, Franciszka Mączyńskiego miniatury architektoniczne, paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wrocław in 2003 (prepared for publication) and – in expanded version – at the Cracow Heritage Society in 2004; U. Bęczkowska, “Architektura klasztoru ss. karmelitanek bosych przy ul. Łobzowskiej w Krakowie”, Modus. Prace z Historii Sztuki V (2004), p.85.

[85] R. Solewski, Franciszek Mączyński (1874–1947) krakowski  architekt, Kraków, 2005.

[86] Bishop Sebastian Pelczar’s letter to the Cracovian Stained Glass Works S. G. Żeleński of the 20th of April 1912, fascicle of the records, the Works archive.

[87] Priest Władysław Mendrala’s letter to the Cracovian Stained Glass Works of the 9th of September 1922, the Works archive, sign. As 26.

[88]For example priest Antoni Dobrzański’s stained glass portrait, once in the parish church in Myślenice, presently preserved in the parsonage– cf. Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, p. 36. On placing the characters of the founders on stained glass cf. Rev. A. Brykczyński, Dom Boży to jest Praktyczna wskazówka budowania, naprawiania i utrzymania kościołów …, Warszawa, 1897, p.63.

[89] For example, in one of the quarters of the stained glass in the west window of St. Mary’s church,there is a text commemorating the canon priest Jan Bukowski, the generous donor to the renovation of the church aisle and the founder of the stained glass, and on the stained glass in the chapel of the house in Kanonicza Street 21 where he lived – his initials.

[90] M. Czapska, Europa w rodzinie. Czas odmieniony, Kraków, 2004, p.141.

[91] Kaplica zamkowa w Żywcu, Przegląd Techniczny XLIV (1906), no.32, pp.380–381.

[92] W. Korotyński, ”Obrazy na szkle przeznaczone do kościoła św. Jana w Wilnie”, Tygodnik Ilustrowany (1863), no.175, p.45.

[93] W. Łuszczkiewicz, Roboty w kościele N. Maryi Panny w r. 1891, Kalendarz Krakowski Józefa Czecha na rok 1892, pp.59–60; Kruszyński 1948.

[94] D. Czapczyńska-Kleszczyńska, O witrażach z końca XIX wieku w dwóch gotyckich kościołach w Krakowie, paper presented at the 4th Conference of the Association for Stained Glass Art in Malbork in 2005, accepted for publication.

[95] F. M. S. [Franciszek Maria Sobieszczański], ”Okno malowane na szkle w kościele św. Jana w Warszawie”, Tygodnik Ilustrowany (1875), no.38, p.356.

[96] From the letter of Tiroler Glasmalerei und Mosaik-Anstalt to priest Józef Kufel, the parish priest of the church in Bieżanów of the 20th of November 1897, the archive of the Birth of the Virgin Mary parish in Cracow-Bieżanów.

[97] Z. Kurzawa, A. Kusztelski, Historia kościołów Poznania. Przewodnik, Poznań, 2006, pp.106–107.

[98] The original stained glass was made by Teodor Zajdzikowski in 1891. The Cracovian Stained Glass Works S. G. Żeleński used it in the execution of the stained glass for the church in Drohobych in 1907–1910 and for the chapel of gynaecological-maternity clinic in Cracow – nearly thirty years thence.

[99] Józef Mehoffer’s letter to the Cracovian Stained Glass Works S. G. Żelenski of the 15th of June 1913, the works archive.

[100] cf. Czapczyńska-Kleszczyńska 2005, pp.98–100.

[101] Price-list of Products of the Cracovian Stained Glass and Mosaic Works, ephemeral print, private property.

[102] ”W Tereszkach na Wołyniu”, Tygodnik Ilustrowany (1911), no.1, p.12.

[103] B. Ciciora, Witraże Jana Matejki, paper presented at the 3rd Conference of the Association for Stained Glass Art in Wrocłąw in 2003, prepared for publication.

[104] Bishop Józef Sebastian Pelczar’s letter to the Cracovian Stained Glass Works S. G. Żeleński of the 20th of April 1912, the works archive.

[105]An example is the stained glass in the church in Strzałków with quarters representing the old and the new churches, executed by the Poznań Henryk Nostitz-Jackowski’s firm “Polichromia”, cf. Plebański 2003, fig. 15–16, and the stained glass designed by Franciszek Mączyński in the new church in Komorowice, with a view of the old historic church (later moved to Cracow).

[106] Szybisty 2005.

[107] cf. W. Ślesiński, Techniki malarskie. Spoiwa mineralne, Warszawa, 1983, pp.163–198.

M. Ławicka, Zapomniana pracownia, p.15.

B. Fekecz-Tomaszewska and M. Ławicka, ”Problemy z nazewnictwem technik witrażowych”, in Sztuka witrażowa w Polsce, p.220–227.

Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska even described Stanisław Wyspiański’s stained glass in the artistic craft section – Sztuka Młodej Polski, Kraków, 1999, p.40.

[108] The general plan and detailed patterns were to be provided by Jan Kanty Wilczyński, the cartoons were to be designed by Jan Puzyna – cf. Korotyński 1863, Biernacka 2007.

The full text of the article was published in the pages of "Sacrum et Decorum" I, 2008. Please send your orders to the University of Rzeszów Publishers or activate an electronic subscription.