XIX-wieczne malarstwo religijne jako przedmiot badań historii sztuki. Problemy i postulaty badawcze

Joanna Lubos-Kozieł

Wrocław, Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt:

XIX-wieczna sztuka religijna stosunkowo późno stała się przedmiotem zainteresowania historyków sztuki. Stąd też w badaniach nad tą dziedziną wciąż istnieją liczne luki. Ponadto sięganie po tematy z zakresu XIX-wiecznej sztuki religijnej często nie idzie w parze z metodologiczną refleksją i zrozumieniem specyfiki tego nurtu artystycznego. W artykule zwracam uwagę na następujące kwestie i problemy, o których należałoby pamiętać w trakcie badań nad sztuką, a w szczególności nad malarstwem religijnym XIX wieku:

Sztuka religijna w XIX wieku wydzielona została jako odrębny nurt, który nie tylko posiadał określony program ideowy, ale i wyróżniał się poprzez odrębną stylistykę, charakterystyczną dla dzieł o przeznaczeniu kościelnym.

Z ową odrębnością wiąże się potrzeba uwzględniania w badaniach kontekstu przepisów liturgicznych, praktyki dewocyjnej czy kościelnych programów estetyczno-ideowych. Zarazem jednak w analizach sztuki religijnej obecny być powinien także kontekst zewnętrzny, który stanowią główne, niekościelne nurty twórczości artystycznej tego czasu.

Istotny problem w badaniach nad sztuką religijną XIX wieku stanowi wartościowanie analizowanych dzieł i zjawisk. Należy przeciwstawiać się negatywnym ocenom całego nurtu XIX-wiecznej sztuki kościelnej. Z drugiej strony jednak trudno postulować przypisanie mu en block wysokiej wartości artystycznej – składają się nań bowiem, obok dzieł wybitnych, również prace wtórne i naśladowcze, jak również niezwykle obfita seryjna wytwórczość artystyczna (oleodruki, grafiki dewocyjne itd.). Co ważne, wszystkie te dziedziny są ze sobą ściśle powiązane, tak iż sztuki kościelnej XIX wieku, mimo jej niewątpliwego „uwarstwienia”, nie daje się czytelnie podzielić na sferę twórczości artystycznej („wysokiej”), oraz sferę produkcji seryjnej.

W kontekście tego typu problemów postulować należy przyjęcie w badaniach nad sztuką religijną XIX wieku konsekwentnej postawy opisowej, wyjaśniającej. Rekonstrukcja roli, jaką ten nurt twórczości kościelnej odgrywał w całokształcie kultury artystycznej XIX wieku, przyczynić się może do zrozumienia i zaakceptowania tak typowego dla tego stulecia pluralizmu estetycznego.

słowa kluczowe: malarstwo religijne, malarstwo sakralne, XIX wiek

———————–

Proces odkrywania spuścizny artystycznej XIX wieku, poprzedzony czasem wielkiej niechęci do tego stulecia, rozpoczął się w historii sztuki od zainteresowania zjawiskami awangardowymi, zapowiadającymi wiek XX. Dopiero z czasem, wraz ze stopniowym odchodzeniem od modelu dziejów sztuki opartego na idei postępu, zakres zainteresowań historyków sztuki poszerzał się, obejmując kolejne obszary XIX wiecznej twórczości artystycznej: sztukę oficjalną, akademicką, popularną. Badania nad sztuką religijną plasują się niewątpliwie na końcu owego procesu „odzyskiwania” XIX stulecia. Tematy z zakresu architektury kościelnej, a zwłaszcza kościelnego malarstwa i rzeźby, stosunkowo późno weszły do repertuaru zagadnień podejmowanych przez historyków sztuki.
Problemu nie stanowi jednak wyłącznie późne podjęcie przez naukę problematyki XIX-wiecznej sztuki kościelnej, implikujące istnienie wciąż licznych luk badawczych. Niepokój budzić może także fakt, iż coraz popularniejsze w ostatnich latach sięganie po tematy z zakresu XIX-wiecznej religijnej twórczości artystycznej często zdaje się wynikać z prostego poszukiwania nowych, „niewyeksploatowanych” jeszcze przez historię sztuki terenów, i nie idzie w parze z namysłem metodologicznym. Faktograficznym badaniom, prowadzonym na poziomie szczegółowym, nie zawsze towarzyszy zrozumienie specyfiki sztuki zwanej w XIX wieku „chrześcijańską”. Stąd też podstawowym postulatem badawczym, który należałoby wysunąć w kontekście naukowej refleksji nad XIX-wieczną sztuką kościelną czy religijną, jest postulat świadomości metodologicznej. Nie można bowiem w prosty i bezrefleksyjny sposób przenosić do badań nad XIX-wieczną sztuką religijną narzędzi i kategorii badawczych stosowanych w odniesieniu do twórczości artystycznej dawnych wieków. W swoim artykule chciałabym zwrócić uwagę na kilka kwestii wiążących się z malarstwem XIX wieku wyrosłym z inspiracji religijnych, kwestii, o których, jak sądzę, należałoby pamiętać, podejmując badania nad tą dziedziną twórczości.

Pełny tekst artykułu został wydrukowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” II, 2009. Zamówienia proszę kierować do Wydawnictwa UR.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" II, 2009. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .