Sztuka – przeżycie – analiza. O pewnym aspekcie teorii Michaela Brötjego

Mariusz Bryl

Poznań, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza

Abstrakt:

Michael Brötje, twórca nowej, egzystencjalno-hermeneutycznej perspektywy badawczej w historii sztuki, ma w swoim dorobku wiele analiz dzieł sztuki dawnej o tradycyjnej ikonografii religijnej. Publikowana w niniejszym numerze analiza dzieła Ottona Pienego należy natomiast do nielicznej grupy Brötjowskich analiz dzieł sztuki abstrakcyjnej. W jednym z kluczowych momentów analizy pojawiają się znane pojęcia Tremendum i Fascinosum, za pomocą których przed niemal stu laty Rudolf Otto ujął dwoistą naturę ludzkiego doświadczenia sacrum: jako czegoś groźnego i pociągającego zarazem. Niniejszy tekst ma na celu zapoznanie czytelnika z koncepcją Brötjego i dostarczenie tym samym kontekstu rozumienia wspomnianej analizy dzieła Pienego. Teoria Brötjego zakorzenia ludzkie obcowanie ze sztuką w duszy [Seele] człowieka: tylko bowiem w tym wymiarze – duchowym [seelisch], a nie psychicznym czy intelektualnym – możliwa jest realizacja naszej dyspozycji istotowej, możliwe jest transcendowanie ku temu, co warunkujące, możliwa jest projekcja Absolutu w płaszczyznę-medium dzieła. Proces ten w duchowym [seelisch] przeżyciu Ja jest co prawda nieuświadamiany, tym niemniej ma całkiem realną podstawę w logice oglądowej dzieła. I to właśnie tę logikę mają za zadanie uchwycić analizy Brötjego.

W takim kontekście należy widzieć analizę dzieła Pienego, w toku której stopniowa, ale konsekwentna rekonstrukcja „logiki oglądowej” doprowadziła do pojawienia się na powierzchni dyskursu kategorii Rudolfa Otto: Tremendum i Fascinosum używane są jednak jedynie jako pojęcia-wskazówki, które – poprzez odwołanie się do wspólnej autorowi analizy i jej czytelnikom erudycji – wyznaczają obszar refleksji, równoległy wobec uprzedniego „w pełni ważnego oglądowego rozpoznania” sensu dzieła.

słowa kluczowe: sztuka abstrakcyjna, hermeneutyka, teoria interpretacji, Michael Brötje

————————

Michael Brötje, twórca nowej, egzystencjalno-hermeneutycznej perspektywy badawczej w historii sztuki [1], ma w swoim dorobku wiele analiz dzieł sztuki dawnej o tradycyjnej ikonografii religijnej [2]. Publikowana w niniejszym numerze analiza dzieła Ottona Pienego należy natomiast do nielicznej grupy Brötjowskich analiz dzieł sztuki abstrakcyjnej [3]. Pierwotnym kontekstem jej publikacji była praca zbiorowa poświęcona kolekcji sztuki nowoczesnej, zgromadzonej przez Maxa Imdahla w uniwersyteckim muzeum w Bochum. Kontekst czasopisma poświęconego sztuce sakralnej, w jakim obecnie ukazuje się polski przekład, ukierunkowuje lekturę tekstu Brötjego, sugerując czytelnikowi religijny wymiar analizowanego dzieła. I rzeczywiście – w jednym z kluczowych momentów analizy pojawiają się znane pojęcia Tremendum i Fascinosum, za pomocą których przed niemal stu laty Rudolf Otto [4] ujął dwoistą naturę ludzkiego doświadczenia sacrum: jako czegoś groźnego i pociągającego zarazem.
Do czytelnika tekstu Brötjego można by zatem skierować ostrzeżenie, podobne do tego, jakie sam autor skierował do potencjalnego, nieuważnego widza dzieła Pienego. Trawestując: lekturze pobieżnej, nastawionej li tylko na ogólne zaznajomienie się z tekstem, może prezentować się on jako kolejna woluntarystyczna interpretacja sztuki abstrakcyjnej, w której za pomocą sprawnego retorycznie dyskursu narzuca się dziełu dowolne, pożądane akurat przez danego autora treści (to, że w tym przypadku są to treści religijne, może – w obliczu tej, najwyraźniej przecież „nic-nie-znaczącej” kompozycji – szczególnie irytować). A gdy takiej pobieżnej lekturze towarzyszy jeszcze równie powierzchowna znajomość teorii Brötjego (z jej kategoriami absolutu, duszy, transcendencji), to w czytelniku dodatkowo utrwala się proste wyjaśnienie natury owej „nadinterpretacji”: jako zakorzenionej w metafizycznej myśli skłonności autora tekstu do imputowania niewinnym semantycznie dziełom religijnych znaczeń.

[1] Zob. zwłaszcza: M. Brötje, Der Spiegel der Kunst. Zur Grundlegung einer existential-hermeneutischen Kunstwissen¬schaft, Stuttgart 1990; tenże, Bildsprache und intuitives Verstehen. Exemplarisch: Dürer, „Das Schweißtuch von zwei Engeln gehalten, „Melencolia I”, Magritte, „Die Suche nach dem Absoluten”, Hildesheim–Zürich–New York 2001. Na temat teorii Brötjego w kontekście innych współczesnych teorii historii sztuki zob.: M. Bryl, Suwerenność dyscypliny. Polemiczna historia historii sztuki od 1970 roku, Poznań 2008.
[2] Obok dwóch wyżej wskazanych prac (w których znalazły się m.in. analizy fresków Giotta, Wieczerzy w Emaus Rembrandta i wymienionej w tytule drugiej pozycji grafiki Dürera) warto przywołać w tym kontekście następujące publikacje: M. Brötje, Zur künstlerischen Aussage der Werke des Januarius Zick, w: Januarius Zick. Gemälde und Zeichnungen, katalog wystawy, Städtische Galerie in der Reithalle Schloß Neuhaus, Paderborn 2001, s. 31–52; Die Entdeckung der inneren und äußeren Welt. Zur niederländischen Malerei des 17. Jahrhunderts, w: Die Entdeckung der inneren und äußeren Welt. Meister der niederländischen Malerei des 17. Jahrhunderts aus dem Staatlichen Museum Schwerin, katalog wystawy, Städtische Galerie in der Reithalle, Paderborn 2008, s. 17–66.
[3] Zob.: M. Brötje, Otto Piene: „Bronze und Gold III”, 1959, w: Erläuterungen zur Modernen Kunst. 60 Texte von Max Imdahl und seinen Freunden und Schülern, Kunstsammlungen der Ruhr-Universität Bochum 1990, s. 185–190; tenże, Bram van Velde: „Ohne Titel”, 1962, w: tamże, s. 289–293; tenże, Bild-Begegnungen, w: Fragen an vier Bildern, katalog wystawy, Westfälischer Kunstverein Münster, Münster 1993, s. 38–65 (tekst ten zawiera m.in. analizy abstrakcyjnych dzieł Agnes Martin i Ada Reinhardta).
[4] Zob. R. Otto, Das Heilige. Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen, Berlin 1917; tłum. pol.: Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa a ich stosunek do elementów racjonalnych, przełożył B. Kupis, Warszawa 1968.

Pełny tekst artykułu został wydrukowany na łamach rocznika „Sacrum et Decorum” II, 2009. Zamówienia proszę kierować do Wydawnictwa UR.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" II, 2009. Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .