Wystawa Kościelna we Lwowie w 1909 roku w kontekście wystaw polskiej sztuki kościelnej i religijnej oraz przemysłu liturgicznego na początku XX wieku

Magdalena Kaliszuk

Lublin (naukowiec niezależny)

Abstrakt:
Wystawa Przemysłu Liturgicznego „z zakresu budowy i wewnętrznego urządzenia kościołów, cerkwi i izr[aelskich] domów modlitwy”, zwana Wystawą Kościelną, była jedną z pierwszych i jedną z większych wystaw polskiego przemysłu liturgicznego. Organizując ją, Liga Pomocy Przemysłowej przyjęła popularną w Europie formułę wystaw krajowych, których celem było ukazanie dorobku kulturalnego, naukowego, technicznego danego kraju, regionu oraz zachęcenie lokalnych przemysłowców do walki z obcą konkurencją. Założeniem programowym wystawy było otwarcie na różne kultury i religie. Dzieła sztuki i wyroby przemysłowe związane z wyznaniami: łacińskim, greckokatolickim, ormiańskim i judaistycznym zaprezentowało blisko 120 wystawców, głównie z zaboru austriackiego. Wystawie towarzyszył broszurowy Katalog Wystawy Kościelnej, który rozsyłano do parafii i gmin galicyjskich oraz na zamówienie zainteresowanym osobom.

Słowa kluczowe: Wystawa Kościelna we Lwowie, Wystawa Przemysłu Liturgicznego, Lwów, sztuka kościelna, sztuka religijna, przemysł liturgiczny, przemysł kościelny, Liga Pomocy Przemysłowej, wyroby dewocyjne

————————————

Na początku XX wieku w Galicji działała Liga Pomocy Przemysłowej zrzeszająca wiele lokalnych towarzystw zajmujących się tego rodzaju pomocą. Organizowały one wystawy przemysłowe i przemysłowo-rolnicze o zasięgu lokalnym, nawet po kilka
w ciągu roku, w celu pobudzania życia ekonomicznego na obszarach swej działalności. Z czasem, nie ograniczając lokalnych inicjatyw, zaczęto realizować program ekspozycji “zawodowych – fachowych”, których zadaniem było ukazanie w sposób poglądowy „siły i zdolności wytwórczej kraju w danej dziedzinie”1.

Pierwszą taką wystawę zorganizowano w 1909 roku we Lwowie. Była to Wystawa Przemysłu Liturgicznego „z zakresu budowy i wewnętrznego urządzenia kościołów, cerkwi i izr[aelskich] domów modlitwy”2, zwana Wystawą Kościelną. Wybór akurat tej gałęzi przemysłu tłumaczono tym, że wszędzie, także w Polsce, była to najstarsza i najbogatsza dziedzina twórczości
artystycznej i przemysłowej3. Uważano, że należy ją ożywić i wspierać finansowo, by mogła się przyczynić do wyzwolenia narodu spod obcej dominacji. W ten sposób zamierzano budzić świadomość społeczną i zatrzymać w kraju pieniądze, które bogaciły zagranicznych przemysłowców. Udział w tym wydarzeniu postrzegano jako czyn patriotyczny4. Wystawa realizowała w praktyce postulaty sformułowane kilka lat wcześniej, w 1893 roku, podczas krakowskiego Wiecu Katolickiego. Dyskutowano wtedy wiele na temat sztuki kościelnej – m.in. ks. prałat Adam Kopyciński wystąpił z referatem O potrzebie udziału Duchowieństwa w Stowarzyszeniach przemysłowych i w pracy nad podniesieniem naszego przemysłu, a dr Władysław Kraiński wygłosił mowę O uregulowaniu zbytu wyrobów przemysłowych i rękodzielniczych5. Do problemów poruszanych podczas wiecu krakowskiego nawiązywała rezolucja Wiecu Katolickiego we Lwowie w 1896 roku. Postulowano w niej, aby „z okazji Wiecu najbliższego oraz wieców następnych urządzono wystawę nowych przedmiotów sztuki kościelnej oraz przedmiotów przemysłu artystycznego”6. W organizację Wystawy Kościelnej zaangażowały się niemal wszystkie instytucje i organy miejskie. Wydarzenie objęli patronatem najwyżsi lwowscy dostojnicy kościelni trzech obrządków: arcybiskup łaciński Józef Bilczewski, arcybiskup greckokatolicki Andrzej Szeptycki i arcybiskup ormiański Józef Teodorowicz. Biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar wydał specjalną odezwę do duchowieństwa swojej diecezji, by starało się popularyzować wystawę. Proboszczowie obrządku łacińskiego i greckiego zapowiedzieli, że będą organizować w tym celu wycieczki włościan i młodzieży szkolnej7. Przychylne stanowisko zajęły Rząd Centralny, tj. Ministerstwo Robót Krajowych – Wydział Krajowy,
oraz Izba Handlowo-Przemysłowa Lwowska, udzielając pomocy finansowej na urządzenie wystawy8. Gmina miasta Lwów oddała do użytku na cele ekspozycyjne Pałac Sztuki w parku Stryjskim9. Zobowiązała się też do przeprowadzenia na swój koszt niezbędnych adaptacji. Otworzono ponadto specjalną linię tramwajową na trasie od ul. św. Zofii do placu powystawowego.
Informacje o Wystawie Kościelnej we Lwowie zamieszczane były w miejscowej prasie (np. w „Kurierze Lwowskim”, „Gazecie Kościelnej”10), docierały więc do wielu czytelników. Wzmianka o wydarzeniu ukazała się również w wychodzącym we Włocławku czasopiśmie katolickim „Ateneum Kapłańskie”11, dzięki czemu wystawa została zaanonsowana w kręgach duchowieństwa. Dyrektorem wystawy został Józef Olszewski, dyrektor Biura Ligi Pomocy Przemysłowej12. Komitet Doradczy składał się z czterech sekcji: techniczno-artystycznej (przewodził jej architekt Wincenty Rawski), muzycznej (dr Henryk Kadyi), odczytowej (kier. Józef Białynia Chołodecki) i przemysłowo-handlowej (dr Aleksander Lewicki)13. Zarząd liczył 108 osób. Tworzyli go przedstawiciele galicyjskiej elity: wysocy urzędnicy, profesorowie, artyści itd. Liczny ich udział w patronacie i organizacji wystawy podnosił rangę przedsięwzięcia, a zarazem świadczył o postawie społecznej osób biorących w nim udział. Organizatorzy zachęcali do nadsyłania eksponatów związanych z różnymi wyznaniami: łacińskim, greckokatolickim, ormiańskim oraz judaistycznym. Wystawa miała ukazać aktualny stan rodzimej sztuki i przemysłu liturgicznego. Jak zapowiadano, nie chciano dokonywać jakichkolwiek upiększeń, by nie tworzyć nieprawdziwego jej obrazu. Na ogłoszenie przedsięwzięcia, rozesłanie zaproszeń do wystawców, zaprojektowanie i urządzenie ekspozycji przeznaczono
tylko kilka tygodni. Tak krótki termin spowodował pewne zaniedbania i niedopatrzenia, które wytknęli potem organizatorom niektórzy recenzenci. Wystawę anonsował specjalny afisz. Spotkał się on z ostrą krytyką w opiniotwórczym krakowskim czasopiśmie „Architekt”. Uznano go nawet za kompromitujący, gdyż przedstawiał „nagromadzenie sprzętów kościelnych
i fragmentów architektury nieujęte w żaden porządek, bez cienia myśli dekoracyjnej, o fatalnym układzie drukarskim i niesmacznych kolorystycznych sztuczkach”14. Na podstawie tego opisu można przypuszczać, że mógł być podobny lub nawet taki sam jak ilustracja zamieszczona na okładce Katalogu Wystawy [il. 1]. W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie
oraz Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego Instytutu Narodoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie znajduje się również litografia Feliksa Wygrzywalskiego15 wykonana w 1909 r. w lwowskim zakładzie Antoniego Przyszlaka, która reklamowała wystawę lwowską [il. 2]16.

W uroczystym otwarciu wystawy 29 maja 1909 roku uczestniczyli abp Józef Bilczewski i najwyżsi dostojnicy Galicji, m.in. marszałek krajowy Stanisław Marcin Badeni, namiestnik dr Michał Bobrzyński, delegaci Ministerstwa Handlu i Robót Publicznych oraz przedstawiciele licznych instytucji miejskich17 [il. 3].

Ekspozycję zaaranżowano w siedmiu salach Pałacu Sztuki. W sali głównej na tle olbrzymiego płótna przedstawiającego wieżę kościoła Mariackiego i Sukiennice wisiała drewniana dzwonnica wykonana przez Jana Noworytę18. Miała ona symbolizować zapomniane miejscowe budownictwo drewniane19. Pod dzwonami ustawiono popiersie papieża Piusa X. Dekoracja sali była utrzymana w kolorach papieskich, tj. białym i żółtym. Wzdłuż ścian prezentowano dewocjonalia. Drugą salę zajęły dwie pary organów. W trzeciej sali zgromadzono wyroby z brązu, złota, srebra [il. 4], a w czwartej eksponowano projekty architektoniczne, wzory malowideł kościelnych oraz witraże [il. 5]. Salę piątą zajęły dwie witryny z szatami liturgicznymi, haftami i sztucznymi kwiatami [il. 6]. Jedną ze ścian tej sali przeznaczono na ekspozycję obrazów. W sali szóstej umieszczono dwa całkowicie przybrane ołtarze. Jeden z nich, rzeźbiony w dębowym drewnie, pochodził z zakładu
Ferdynanda Majerskiego w Przemyślu [il. 7]. Ostatnią salę zajęły rzeźby, m.in. projekt Golgoty dłuta artysty Piotra Wojtowicza dla kościoła św. Elżbiety we Lwowie, wyroby Jana Lewińskiego oraz Towarzystwa Ryznica z Sambora20 [il. 8, 9].

W czasie ekspozycji w salach wystawowych odbywały się odczyty o historii Kościoła i sztuce chrześcijańskiej, ilustrowane „obrazami świetlnymi”21. Jednym z prelegentów był ks. prałat Franciszek Leśniak, który rozwinął poglądy zaprezentowane już wcześniej w referacie O zaspokojeniu dzisiejszych artystycznych potrzeb kościoła wygłoszonym na I Wiecu Katolickim
w Krakowie w 1893 roku22. Frekwencja na prelekcjach była słaba, co tłumaczono ich późną porą (zazwyczaj zaczynały się o godz. 20) oraz znaczną odległością pałacu od centrum miasta23. Organizowano także koncerty organowe, występy orkiestry wojskowej i chóru.

Dla zwiedzających przygotowano specjalne atrakcje: każdy tysięczny gość, który przeszedł przez bramkę, otrzymywał upominek ufundowany przez Komitet. Były to przedmioty wybrane spośród eksponowanych obiektów, m.in.: srebrny kielich, lichtarze z brązu wykonane w pracowni Zygmunta Popiela, „popielniczka w kształcie krypcia huculskiego (krypeć – rodzaj
prymitywnego obuwia wykonanego ze słomy, skóry, kory), książka do nabożeństwa, obraz wykonany w zakładzie Wincentego Kuczabińskiego. Premię w postaci dzieła Włodzimierza Tetmajera Moc truchleje dostał gość jedenastotysięczny, Jarema Hubczak, uczeń I Ruskiego Gimnazjum we Lwowie”24.

Wystawę zwiedziło ogółem ok. 15 tys. osób, w tym 3 tys. księży i 4,5 tys. młodzieży. Przyczyniła się do tego zapewne przystępna cena biletów: bilet dla jednej osoby kosztował 40 gr (tyle co „karta stałego wstępu”), dla uczestników wycieczek: włościan, robotników i młodzieży szkolnej – 20 gr25. Niską ceną chciano zachęcić do zwiedzania uboższe warstwy
społeczeństwa.

Wystawie towarzyszył wydany nakładem Ligi Przemysłowej broszurowy Katalog Wystawy Kościelnej. Rozsyłano go do parafii, gmin i na zamówienie zainteresowanym osobom26. Z Wykazu wystawców i przedmiotów wystawowych zamieszczonego w Katalogu można się dowiedzieć, że nadesłane obiekty ze względu na ich charakter podzielono na osiem grup (od a do h), te zaś na podgrupy: grupa a – budownictwo kościołów, cerkwi i izraelskich domów modlitwy (wyszczególniono w niej plany,
instalacje i wyroby budowlane, malarstwo artystyczne, malarstwo – pozłotnictwo, szklenia artystyczne i witraże);
grupa b – rzeźba kościelna w kamieniu i drewnie; grupa c – szaty kościelne, cerkiewne, bielizna i hafty, materiały, ubiory dla duchownych itp. (grupy: szaty i hafty, materiały, ubiory dla duchownych i dywany); grupa d – wyrób paramentów, przyborów do służby religijnej, sztucznych kwiatów, świec, kadzidła, opłatków itp. (paramenty, przybory do służby relig[ijnej], kwiaty; świece i wyroby z wosku); grupa e – wyrób dewocjonaliów, książek do modlenia, obrazów i obrazków, szkaplerzy, medalików itp. (dewocjonalia – książki do modlenia, obrazy, obrazki, medaliki itp.); grupa f – wyrób organów, harmoniów, dzwonów, dzwonków, zegarów kościelnych itp. (organy, harmonie i instrumenty muzyczne, dzwony i dzwoneczki etc., zegary kościelne); grupa g – wyroby ze złota, srebra, brązu, platerowane, blacharskie i ślusarskie; grupa h – zbiorowe wystawy i koszykarstwo27.

Opisy zgłoszonych dzieł nie są sformułowane według określonego schematu. Niektóre są bardzo ogólnikowe (np. „obrazy religijne”), inne podają temat, technikę przedstawienia, materiał, wymiary itp. Brak ustanowionych wymogów może świadczyć
o tym, że Katalog – tak jak i cała wystawa – był przygotowywany w pośpiechu. Trudno więc scharakteryzować stylistykę przedstawianych obiektów. Tylko przy niektórych użyto epitetów, np. „w stylu huculskim” (cyborium w stylu huculskim Dymitra Staszczyszyna)28, „zakopiańskim” (projekty konfesjonału i ambony do kościoła w Modliszewku koło Gniezna Wiktora Gosienieckiego), „obrazy dewocyjne w stylu bizantyńskim” (Stanisław Matzke, Chrystus, Matka Boża). Pojawiają się też opisy wskazujące na styl historyzujący, romański (np. projekt kościoła w Szczawnicy Artura Goebla) czy najczęściej
powtarzany – gotycki.

Założeniem programowym organizatorów Wystawy Kościelnej we Lwowie było otwarcie na różne kultury i religie obecne w tym mieście. Zwiedzając wystawę, można się było przekonać, że ci sami architekci projektowali kościoły i cerkwie, a malarze
i wytwórcy realizowali zamówienia na obrazy, dekoracje i przedmioty liturgiczne do sprawowania kultu w różnych obrządkach. Najliczniej były prezentowane przedmioty i dzieła do użytku w świątyniach rzymskokatolickich i greckokatolickich oraz do kultu prywatnego. Sztuka żydowska znalazła swój wyraz jedynie w haftach Pauliny Tannenbaum z Rzeszowa. Wykonała ona haftowane sukienki na Torę, schowki na macę, torebki na przykazania i tałesy oraz stułę
z hebrajskimi napisami.

W celach informacyjnych i reklamowych wystawcy podali swoje dokładne adresy. Dzięki temu wiadomo, że 96% wystawców pochodziło z Galicji, w tym 62 ze Lwowa (tj. 50% ogółu), a 13 z Krakowa (10,5%). Tylko jeden wystawca – architekt Artur
Goebel z Warszawy – reprezentował Królestwo Polskie. W wystawie wzięły też udział trzy zakłady spoza Galicji produkujące wyroby dewocyjne: jeden ze Śląska (zakład Adama Napieralskiego „Katolik” z Bytomia) oraz dwa z Wielkiego Księstwa Poznańskiego (F. K. Ziółkowski i Ska z Pleszewa oraz S. Bendlewicz i Ska). Pracownie te reprezentował na wystawie Stefan Wierusz Niemojewski ze Lwowa29.

Dział architektury gościł 11 wystawców: architektów i ich klientów. Na szczególną uwagę zasługują projekty lwowskiego architekta, prof. Teodora Talowskiego30, wśród nich projekty bazyliki Najświętszego Serca Jezusa oo. Jezuitów w Krakowie31, kościoła św. Elżbiety we Lwowie32 i nieistniejącego już dziś kościoła Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Tarnopolu33. Architekt dr Jan Karol Sas-Zubrzycki34, znany wówczas autor neogotyckich kościołów, przedstawił
projekt przebudowy kościoła farnego św. Wojciecha i św. Stanisława w Rzeszowie i zdjęcie przedstawiające jego rzut35, a także siedem „pomysłów” (planów) kościoła parafialnego św. Marcina w Krościenku nad Dunajcem. W dziale Instalacje i wyroby budowlane ważne miejsce zajmowały prace Jana Lewińskiego, właściciela znanej lwowskiej firmy architektonicznej propagującej stylistykę secesyjną w wersji huculskiej. Produkowano w niej wyroby majolikowe i płytki ceramiczne, popularne w dekoracji elewacji secesyjnych lwowskich kamienic36. Na wystawie zaprezentowano też „antepedium z płytek okładzinowych”, świeczniki gliniane oraz „Madonny w terakocie”. Jedynie dziewięciu malarzy (Feliks Bogdański37,
Stanisław Borek, Wiktor Gosieniecki38, Stanisław Gucwa, Ludomir Ludwik Kochler, Stanisław Matzke39, Karol Polityński40, Stefan Tomasiewicz i Leonard Winterowski) wystawiło swe prace w dziale malarstwa artystycznego. Znany artysta zakopiański Wiktor Gosieniecki przedłożył kilka projektów, m.in. dekoracji wewnętrznej z motywami ruskimi i huculskimi do cerkwi w Żelechowie, witraża Bóg Ojciec, wystroju kościoła Świętej Trójcy w Gnieźnie, a także wyposażenia kościelnego: konfesjonału w stylu zakopiańskim, stalli do fary gnieźnieńskiej. Ludomir Ludwik Kochler – oprócz fotografii „malowanych kościołów i cerkwi” – wystawił dwa obrazy: Chrystus uzdrawiający chorych i Najświętsza Maryja Panna. Z artykułów prasowych wiadomo, że „obrazami religijnymi”, które namalował Leonard Winterowski, były stacje Drogi Krzyżowej41.

W osobnym dziale Malarstwo ‒ pozłotnictwo znalazły się prace czterech dekoratorów: Jana Czajkowskiego z Sambora, Adolfa Orzechowskiego z Kołomyi (dwa obrazy religijne Wskrzeszenie Łazarza i Św. Mikołaj obrz. gr. oraz akwarelowe plany dekoracji malarskiej cerkwi i kościołów), Mikołaja Pawnyka i R. Bieniasza z Nowego Sącza42.

W dziale Szklenie artystyczne i witraże swoje prace prezentowało trzech wystawców: Leon Appel, Feliks Niedzielski i najważniejszy z nich (może także na całej wystawie) Stanisław Gabriel Żeleński, właściciel Krakowskiego Zakładu Witrażów i Oszkleń Artystycznych (kartony witraży, obrazów mozaikowych i obrazów na szkle według projektu Henryka Uziembły i Stefana Matejki).

Rzeźbę kościelną w kamieniu i drewnie reprezentowało ok. 20 wystawców43. Wśród nich znaleźli się Wojciech Samek, rzeźbiarz i właściciel Zakładu Rzeźby Artystycznej w Bochni, oraz Stanisław Eustachy Szczuplakiewicz ze Lwowa44. Z zakładu Samka przywieziono przede wszystkim drewniane polichromowane różnej wielkości statuy Serca Pana Jezusa, Matki
Bożej z Lourdes, Matki Bożej Niepokalanie Poczętej. Szczuplakiewicz, znany ukraiński snycerz, zgłosił carskie
wrota z przedstawieniami ewangelistów, rzeźbione w stylu neobarokowym, cyborium oraz plany ikonostasów i ołtarzy. Józef Michelini (junior), właściciel znanego lwowskiego zakładu rzeźbiarskiego, dał na wystawę figury gipsowe. Wśród nich znalazła się kompozycja Mariana Spindlera Dobry Pasterz45.

Najwięcej na wystawie było wyrobów metalowych. Spośród nich wysokim poziomem artystycznym wyróżniały się prace Ołeny Kulczyckiej: emaliowana Ewangelia greckokatolicka, obrazy malowane emalią na płótnie i na miedzi46. Utensylia kościelne
nawiązujące do różnych stylów historycznych zaprezentowali także właściciele dwóch znanych artystycznych zakładów metalowych z Krakowa: Marcin Jarra i Franciszek Kopaczyński.

Pod koniec wystawy jury sekcji przemysłowej i artystycznej przyznało nagrody i wyróżnienia 120 wystawcom.
Dyplomy honorowe „w stylu romańskim” oraz medal zaprojektował T. Nowakowski. Medale wykonała firma rytownicza Eugeniusza Ungera ze Lwowa47 [il. 10]. Z doniesień prasowych wynikało, że w sprawie przyznania nagród w sekcji artystycznej pojawiły się duże różnice zdań. Z powodu braku „zgodnej uchwały” w kilku głosowaniach dział malarstwa artystycznego wyłączono „spod oceny”. Postanowiono dać odznaczenia jedynie w dziale rzeźby i w dziale malarstwa dekoracyjnego48. Decyzja ta spotkała się ze stanowczym sprzeciwem Edwarda Mirona Pietscha, profesora Państwowej Szkoły Przemysłowej we Lwowie, członka jury sekcji artystycznej (w jej skład wchodzili artyści: Stanisław Kaczor Batowski, Juliusz Bełtowski, Tadeusz Błotnicki, Zygmunt Dobrzański, Tadeusz Dykas, Leonard Lepszy, Eugeniusz Miron Pietsch, Wojciech Weiss)49. Ostatecznie medale brązowe za malarstwo kościelne przyznano Feliksowi Bogdańskiemu, Wiktorowi Gosienieckiemu, Karolowi Polityńskiemu, Stefanowi Tomasiewiczowi i Leonardowi Winterowskiemu. Wystawa Kościelna we Lwowie była jedną z pierwszych i jedną z większych wystaw polskiego przemysłu liturgicznego. Zaprezentowało się na niej blisko 120 wystawców, głównie z zaboru austriackiego. Organizując tę wystawę, Liga Pomocy Przemysłowej przyjęła popularną w Europie formułę wystaw krajowych,
których cel był taki sam jak wystawy lwowskiej: ukazać dorobek kulturalny, naukowy, techniczny danego kraju, regionu oraz zachęcić lokalnych przemysłowców do walki z obcą konkurencją. Początek historii wystaw krajowych sięga 1648 roku i paryskiej Wystawy Krajowej. Rozkwit tego typu pokazów przypada na XIX wiek. Organizowano je m.in. w Paryżu,
Londynie, Pradze, Brukseli, Berlinie, Düsseldorfie Wiedniu, Nowogrodzie oraz we Lwowie (wystawa w 1894 roku).
Lwowskiej Wystawy Kościelnej nie należy oceniać według kryteriów artystycznych, tak jak np. Pierwszej Wystawy Współczesnej Polskiej Sztuki Kościelnej im. Piotra Skargi w 1911 roku w Krakowie. Wystawa krakowska miała konkretny cel, bardziej ambitny niż zwykły przegląd bieżącej twórczości, a mianowicie zaktywizowanie artystów przez ogłaszanie konkursów. Prace przygotowawcze do niej zaczęły się już półtora roku przed planowaną datą otwarcia ekspozycji. W jej
organizacji brali udział profesjonaliści. Do Komitetu Wykonawczego należeli uznani historycy sztuki, konserwatorzy
i artyści. Komisja Rozpoznawcza przyjmowała jedynie dzieła odznaczające się wysokimi walorami artystycznymi. Ważnym założeniem była również próba stworzenia dzieła całościowego – postulowanego wówczas Gesamkunstwerku50. Liczny był też
odzew znakomitych, znanych powszechnie artystów.

Wystawa Kościelna we Lwowie została zorganizowana przez przemysłowców. Miała głównie uświadomić zwiedzającym, że powinno się wspierać rodzimy przemysł artystyczno-religijny, dawać zlecenia polskim artystom i rzemieślnikom, zamiast sprowadzać obiekty zza granicy, głównie z Niemiec i Austrii. Z rocznego Sprawozdania z działalności Ligi Pomocy Przemysłowej
wynika, że obroty handlowe dokonane podczas wystawy wraz z zamówieniami osiągnęły kwotę 14 600 koron. Między innymi arcybiskup Bilczewski ‒ po obejrzeniu ekspozycji ‒ powierzył wykonanie dzwonów dla budowanego wówczas kościoła św. Elżbiety we Lwowie Ludwikowi Pełczyńskiemu z Kałusza, uczestnikowi wystawy. Wiadomo też, że wkrótce po wystawie powstała
pierwsza krajowa fabryka opłatków kościelnych Jana Niewidowskiego w Wadowicach, a w Krakowie założono fabrykę dewocjonaliów „Ryngraf”51.

Od początku XX wieku do roku 1939 odbyło się dziesięć wystaw polskiej sztuki religijnej i kościelnej52. Inicjatywa urządzenia takiej wystawy na ogół spotykała się z pozytywnym przyjęciem i inspirowała wiele środowisk do działania. Organizatorom wszystkich wystaw udało się pozyskać protektorat władz kościelnych i państwowych, jednak ze względu na zły stan finansów państwa rzadko za tymi zaszczytami szło jakieś wsparcie finansowe.

Wystawy miały różny charakter. Jedne realizowały wyłącznie cele artystyczne, czyli zaprezentowanie najlepszych dzieł. Inne służyły ukazaniu dokonań tylko określonej grupy artystów (wystawa Grupy Artystów Wielkopolskich „Plastyka”, Poznań 1934; wystawa Sekcji Artystów Plastyków Religijnych im. Brata Alberta, Kraków 1939). Aby zaktywizować twórców, czasem ogłaszano konkursy z nagrodami (np. wystawa Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, 1897; Pierwsza Wystawa Współczesnej Polskiej Sztuki Kościelnej w Krakowie w 1911; Wystawa Polskiej Sztuki Kościelnej XVIII, XIX i XX wieku, zorganizowana przez Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, 1932).

Znaczenie ekonomiczne miały wystawy rodzimego przemysłu liturgicznego, zwane kościelnymi. Stanowiły doskonały przegląd dzieł przeznaczonych na użytek kościelny. Często były organizowane przy okazji kongresów eucharystycznych (np. Powszechna
Wystawa Kościelna w Kaliszu z okazji I Kongresu Eucharystycznego Diecezji Włocławskiej, 1931, czy Powszechna Wystawa Kościelna w Radomiu z racji I Kongresu Eucharystycznego Diecezji Sandomierskiej, 1932).

—————————

1 Wśród kolejnych wystaw z tego cyklu znalazły się: wystawa wyrobów ze słomy i szuwarów, obuwia krajowego, papieru i konfekcji papierowej. Liga organizowała także wystawy przeglądowe, zestawiające wytwory najważniejszych gałęzi przemysłu niemieckiego i austriackiego z artykułami przemysłu krajowego, a także akcje rugowania towarów obcych, jak np. Wystawa Poglądowo-Porównawcza Ligi Pomocy Przemysłowej w 1909 roku, na której artykuły przemysłu codziennego użytku wyprodukowane przez przemysł niemiecki zaprezentowano obok artykułów przemysłu lokalnego. Wyroby niemieckie ‒ dla lepszego ich rozpoznania ‒ otoczono czarną krepą. Sprawozdanie z działalności Ligi Pomocy Przemysłowej za czas od 15 sierpnia 1908 do 31 grudnia 1909 t.j. za szósty rok istnienia, Lwów 1910, s. 296.

2 Katalog Wystawy Kościelnej (przemysłu liturgicznego) Ligi Pomocy Przemysłowej pod protektoratem Ich Ekscellencyi Najprzewielebniejszych Ks. Arcybiskupów Dr. Józefa Bilczewskiego, Dr. Andrzeja Hr. Szeptyckiego i Józefa Teodorowicza, maj 1909 lipiec we Lwowie, Lwów 1909 (dalej: Katalog, Lwów 1909), s. 3. Za życzliwość i udostępnienie mi unikatowych
fotografii Katalogu dziękuję pani Vicie Susak, kustoszowi Lwowskiej Galerii Obrazów.

3 Twórcy Wystawy Kościelnej wzorowali się na Wystawie Przemysłu Metalowego urządzonej w 1904 r. w Krakowie przez Towarzystwo „O własnych siłach”. Katalog, Lwów 1909, s. 4.

4 Ks. K. Lubianiec, Wystawa Kościelna we Lwowie, „Ateneum Kapłańskie” (dalej: AK), R. 1, 1909, t. 1 (maj), s. 453.

5 Katalog, Lwów 1909, s. 6, Zob. Księga pamiątkowa Wiecu Katolickiego w Krakowie odbytego w dniach 4, 5 i 6 lipca 1893 r., wydał X. Prał. Dr Chołkowski, Kraków 1893.

6 Księga pamiątkowa Drugiego Wiecu Katolickiego, odbytego we Lwowie w dniach 7, 8 i 9 lipca 1896. roku, wydał Komitet
Wykonawczy (Część I: Opis Wiecu i Rezolucye uchwalone), Lwów 1899, s. 31.

7 J. Olszewski, Wstęp, w: Katalog, Lwów 1909, s. 7.

8 Ibidem, s. 6–7.

9 Pałac Sztuki – obiekt zbudowany według projektu Franciszka Skowrona na potrzeby Powszechnej Wystawy Krajowej zorganizowanej w 1894 r.

10 Zob. [b.a.], Otwarcie Wystawy Kościelnej, „Kurier Lwowski” (dalej: KL), R. XXVII, 1909, nr 238 (23.05), wyd. poranne, s. 2 oraz kolejne numery; B.J. Wystawa Kościelna we Lwowie, „Gazeta Kościelna” (dalej: GK) 1909, nr 26, s. 329–330; X. Mkł [ks. J. Makłowicz], Po wystawie kościelnej, GK 1909, nr 35, s. 433–434.

11 Lubianiec 1909, jak przyp. 4, s. 453.

12 Józef Olszewski (1867–1922), dyrektor Biura Ligi Pomocy Przemysłowej, a nie ‒ jak podaje O. Rudenko ‒ Marian Kazimierz
Olszewski (1881–1915), artysta, historyk sztuki. Zob. O. Rudenko, Wystawa Liturgiczna we Lwowie 1909 roku. Wobec ówczesnej sztuki kościelnej, „Teka Komisji Polsko-Ukraińskich Związków Kulturowych Oddział w Lublinie Polskiej Akademii Nauk”, t. II, 2007, s. 56; H. Kozłowska-Sabatowska, Olszewski Józef, w: Polski Słownik Biograficzny (dalej PSB), Warszawa 1979, t. XXIV, s. 24–25.

13 Wincenty Rawski (1893–1962) był też prezesem Lwowskiego Towarzystwa Politechnicznego i radnym miasta Lwów (zob.
R.M. Kunkiel, Rawski Wincenty, PSB, t. XXX, Warszawa 1987, s. 670–671); Henryk Kadyi (1851–1912), profesor anatomii Uniwersytetu Lwowskiego, radca dworu, zastępca prezesa Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego (K. Millak, Kadyi Henryk, PSB, t. XI, Warszawa 1964–1965, s. 409–410); Józef Białynia Chołodecki (1852–1934), starszy radca pocztowy, literat (K. Lewicki, Chołodecki Białynia Józef Dominik, PSB, t. III, Warszawa 1937, s. 403–404); Aleksander Lewicki, radca
cesarski, radny miasta Lwów.

14 Zob. Kronika, Wystawa Kościelna, „Architekt”, R. X, 1909, z. 6, s. 112. Redaktorem naczelnym „Architekta” był Jerzy Warchałowski (1874–1939), prawnik, teoretyk i krytyk sztuki (m.in. autor pracy Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa 1928), propagator sztuki modernizmu, dzieł o charakterze całościowym, główny publicysta i kronikarz dziejów polskiej sztuki dekoracyjnej. Nazywany „polskim Ruskinem”. Współzałożyciel i główny ideolog stowarzyszenia Polska Sztuka Stosowana oraz spółdzielni artystów i rzemieślników Warsztaty Krakowskie. Współtwórca spółdzielni artystycznej „Ład”, Rady Towarzystwa Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych oraz Instytutu Propagandy Sztuki. Był komisarzem działu polskiego na Wystawie Paryskiej w 1925 r. oraz licznych zagranicznych wystaw polskiej sztuki dekoracyjnej organizowanych przez Towarzystwo
Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych. Projektował kilimy i malował. Zob. I. Huml, Warsztaty Krakowskie, Wrocław 1973, s. 34–40, 182–183.

15 Feliks Wygrzywalski (1875–1944) był absolwentem ASP w Monachium (pod kier. J.C. Hertericha i K. Marra), studia uzupełniał w Académie Julian w Paryżu. W 1908 r. osiadł na stałe we Lwowie. W latach 1909–1914 pracował we lwowskim teatrze jako inspektor sceny, wykładał w Wolnej Akademii Sztuk Pięknych Leonarda Podhoreckiego. Zajmował się m.in. dekoracyjnym malarstwem ściennym (alegoryczne malowidła w budynku Izby Handlowo-Przemysłowej we Lwowie, 1908), grafiką, projektami witraży, kostiumów i dekoracji teatralnych. Zob. A. A. Szablowska, M. Seńkiw, Plakat polski. Ze zbiorów Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego Instytutu Narodoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie, Warszawa 2009, s. 562.

16 Ibidem, s. 37, 88.

17 Kronika, Program otwarcia wystawy kościelnej (przemysłu liturgicznego), KL, R. XXVII, 1909, nr 242 (26.06), wyd. poranne, s. 3; [b.a], Wystawa przemysłu liturgicznego, KL, R. XXVII, 1909, nr 249 (29.06), wyd. popołudniowe, s. 6.

18 Fr. Jaw. [Franciszek Jaworski], Wystawa kościelna I, KL, R. XXVII, 1909, nr 260 (5.06), wyd. popołudniowe, s. 1. Franciszek Jaworski (1873–1914), historyk, popularyzator, felietonista, znawca regionu lwowskiego. Zamieszczał swe artykuły w wielu czasopismach lwowskich i warszawskich, m.in. w „Kurierze Lwowskim”, „Sztuce”, „Tygodniku Ilustrowanym”. Współzałożyciel i redaktor wydawnictw Towarzystwa Miłośników Przeszłości Lwowa. Zob. C. Lechicki, Jaworski Franciszek, PSB, t. XI/I, z. 48, s. 105–106.

19 Według Warchałowskiego pomysł ten nie wytrzymywał krytyki, a samo wykonanie było „smutną parodią oryginałów”. Zob.
idem, Wystawa Kościelna we Lwowie, „Architekt” 1909, z. 8, s. 141.

20 Sprawozdanie… 1910, jak przyp. 1, s. 255.

21 Ksiądz inf. dr Józef Bomba z Tarnowa mówił o tkaninach i haftach kościelnych, ks. dr Kazimierz Kaczmarczyk o początkach sztuki chrześcijańskiej, pan Lubecki o „opiece, jakiej kościół użyczał sztuce pięknej”; ks. Stanisław Walczyński z Tarnowa o reformie muzyki kościelnej. Zob. Kronika, Odczyty podczas wystawy kościelnej, KL, R. XXVII, 1909, nr 241 (25.05), wyd. popołudniowe, s. 3–4.

22 Ks. Leśniak twierdził w swym referacie, że Kościół zawsze wspierał sztukę, że jemu zawdzięczała ona swój rozwój. Sztuka przez piękno wzmacnia bowiem ducha wiary i uwzniośla liturgię. Dla ożywienia sztuki kościelnej niezbędny jest zatem jego zdaniem rozwój przemysłu liturgicznego, powstanie specjalistycznych szkół i fachowych komisji pod przewodnictwem biskupa. Podkreślił też ważną rolę publikacji o sztuce kościelnej. Postulował, by klerycy byli kształceni
w kierunku „religijno-estetycznym”. Według prelegenta wiedza ta jest dla nich konieczna, by umieli dbać o zabytki przeszłości w kościołach i zamawiać do świątyń wartościowe artystycznie dzieła sztuki. Zob. B.J., Wystawa Kościelna, 1909, nr 26, s. 329, przyp. 1; F. Leśniak, O zaspokojeniu dzisiejszych artystycznych potrzeb kościoła, w: Księga pamiątkowa Wiecu Katolickiego… 1893, jak przyp. 5, s. 601–606. Za: Rudenko 2007, jak przyp. 12, s. 56–57. Zob. też:
idem, Cele i drogi sztuki kościelnej. Wiece Katolickie końca XIX wieku o przyszłości malarstwa religijnego, „Teka Komisji Polsko-Ukraińskich Związków Kulturowych…”, t. II, 2007, s. 37–51.

23 Sprawozdanie… 1910, jak przyp. 1, s. 277.

24 Kronika, Z wystawy Kościelnej, KL, nr 309 (6.07), wyd. poranne, s. 2.

25 Zob. Warchałowski 1909, jak przyp. 19, s. 138; [b.a.], Wstęp na wystawę kościelną, KL, R. XXVII, 1909, nr 244 (27.05), wyd. poranne, s. 3.

26 Sprawozdanie… 1910, jak przyp. 1, s. 282.

27 W poszczególnych grupach zawodowych nie zachowano stosowanego zazwyczaj w katalogach porządku alfabetycznego wystawców. W tym przypadku przyjęto kolejność zgłoszeń, co może świadczyć o tym, że przywiązywano dużą wagę do informacji, kiedy wystawca nadesłał swe wyroby. Na końcu znajduje się alfabetyczny spis wszystkich 123 wystawców. W Abecadłowym spisie wystawców podano inną liczbę nazwisk niż w Wykazie wystawców i przedmiotów wystawowych ułożonym według grup zawodowych (w Wykazie wystawców jest ich 119). Por. Katalog, Lwów 1909, s. 33–36). Być może różnica ta wynika stąd, że do udziału w Wystawie można się było zgłaszać już po jej otwarciu. B.J., Wystawa Kościelna we Lwowie GK, 1909, nr 26, s. 330.

28 Ornament huculski ma formę zgeometryzowaną, z powtarzającym się motywem rozet, kół koncentrycznych, sekwencji podstawowych figur: koła, kwadratu, rombu, krzyży, krzyżyków. Zob. M. P. Kruk, Sztuka Huculszczyzny ludowa” – Huculszczyzna w sztuce „akademickiej, w: Na wysokiej połoninie. Sztuka Huculszczyzny – Huculszczyzna w sztuce. W 40. rocznicę śmierci Stanisława Vincenza. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie, marzec–maj 2011, Z. Gołubiew, M.P. Kruk, J. Kapłon, Kraków 2011, s. 33.

29 Obliczenia wykonane na podstawie liczby wystawców podanej w Abecadłowym spisie wystawców (zob. Katalog, Lwów 1909, s. 33–36).

30 Teodor Talowski (1857–1910), architekt, konserwator zabytków. Studiował we Lwowie, Krakowie i Wiedniu. Profesor Szkoły
Przemysłu Artystycznego we Lwowie, od 1901 r. profesor Politechniki Lwowskiej. Zob. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. 1816–1895, red. J. Dutkiewicz, t. I, Wrocław 1959, s. 273; Z. Beiersdorf, Architekt Teodor M. Talowski. Charakterystyka Twórczości, w: Sztuka 2. poł. XIX w. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa 1973, s. 199–214; W. Bałus, Architektura sakralna Teodora Talowskiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace z Historii Sztuki” 20, 1992, s. 53–79; idem, Historyzm, analogiczność, malowniczość. Rozważania o centralnych kategoriach twórczości Teodora Talowskiego (1857–1910), „Folia Historiae Artium” 1988, t. 24, s. 117–137; A. Stróżyk, Zarys twórczości sakralnej Teodora Talowskiego na terenie Galicji Wschodniej, „Dialog Dwóch Kultur”, R. X, 2014, z. 1, s. 214–227; J. Opaska, Architektura sakralna Teodora Mariana Talowskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. Teoria i Historia”, T. XLVI, 2001, z. 3, s. 252–267.

31 Projekt zgłoszony do konkursu na nową świątynię oo. Jezuitów w Krakowie w 1905 r.

32 W marcu 1902 r. Komitet Budowy Kościoła w Dzielnicy Gródeckiej pod patronatem władz miejskich ogłosił konkurs na projekt kościoła parafialnego pw. św. Elżbiety. Świątynia miała być dziełem wzniesionym wyłącznie przez polskich artystów i rzemieślników w formach stylu romańskiego, „przejściowego“ lub wczesnogotyckiego. Projekt Talowskiego dwukrotnie wygrał pierwsze miejsce w dwóch etapach konkursu. Budowę okazałej świątyni rozpoczęto w 1904 r. O konkursie i projekcie zob. P. Krasny, Kościół parafialny p.w. św. Elżbiety, w: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. T. 12, Kościoły i klasztory Lwowa z wieków XIX i XX, oprac. A. Betlej [et al.], Kraków 2014, s. 167–193.

33 Źródłem inspiracji dla Talowskiego był styl wczesnogotycki. Zaprojektowane przez niego kościoły charakteryzują się tzw. stylem przejściowym, w którym masywna budowa dolnej części świątyni kontrastuje ze smukłością i strzelistością górnych partii. W większości jego realizacji ciemnoczerwone ceglane elewacje łączą się z białymi, kamiennymi wykończeniami architektonicznymi, takimi jak ościeża okien, portale, maswerki, kolumienki. Do budowy nieistniejącego
już dziś kościoła w Tarnopolu (wzniesionego w latach 1904–1908) wykorzystano projekt Talowskiego o nazwie 44. Był jednym z czterech projektów, jakie architekt zgłosił w 1903 r. do konkursu na kościół św. Elżbiety we Lwowie. Zob. Stróżyk 2014, jak przyp. 30, s. 214–227. Zob. też: T. Talowski, Projekta kościołów, Kraków 1897, nlb; K. Stefański, Jan Sas Zubrzycki i jego ,,Teorja łęków odpornych”, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, T. LX, 2015, z. 3, s. 53–70.

34 Jan Karol Sas-Zubrzycki (1860–1935), architekt, teoretyk architektury, konserwator sztuki. Opublikował liczne prace zawierające między innymi rozważania na temat polskiego stylu narodowego. Jako architekt tworzył głównie w duchu neogotyku. Wybudował ponad 40 kościołów, przebudował ok. 20. W 1898 r. założył Towarzystwo Rękodzielników Polskich „Gwiazda”. W latach 1900–1912 pełnił obowiązki inspektora Budownictwa Miejskiego w Krakowie. W 1916 r. został współzałożycielem Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Sztuki i Kultury we Lwowie. Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Od 1919 do 1929 r. profesor zwyczajny Katedry Historii Architektury i Estetyki Politechniki Lwowskiej. W 1929 r. odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta. Zob. W. Bałus, Teoria sztuki Jana Sas Zubrzyckiego. Studium z pogranicza historii sztuki i historii idei, rozprawa doktorska pod kier. prof. dr hab. P. Krakowskiego, Kraków
1989 (mps), wersja elektroniczna: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/398943/edition/377941/content [dostęp 16.08.2019]. Zob. też: J. Wowczak, Jan Sas-Zubrzycki. Architekt, historyk i teoretyk architektury, Kraków 2017, K. Stefański, Jan Sas Zubrzycki i Andrzej Lenik – z pracowni architekta i rzeźbiarza, katalog wystawy, Wrocław
2004, wyd. 2 Kraków 2015.

35 W części prezbiterialnej kościoła farnego w Rzeszowie zachował się autentyczny fragment gotyckiej ściany. Sas-Zubrzycki postanowił zregotyzować wnętrze, zmienić fasadę i przebudować wolno stojącą wieżę. Na zachowanym projekcie zauważyć można m.in. fasadę zwieńczoną rozbudowanym trójkątnym szczytem, potrójną arkadę wejściową, ceglane sterczyny, okno doświetlające nawę główną ujęte w ośli grzbiet. Projekt przebudowy nie został zrealizowany. Zob. Wowczak 2017, jak przyp. 34, s. 126–127, 231, 265.

36 J. Smirnow, Secesja lwowska, w: Sztuka około 1900 w Europie Środkowej. Centra i prowincje artystyczne. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 20–24 października 1994, red. P. Krakowski, J. Purchla, Kraków 1997, s. 82.

37 Feliks Bogdański (1852–1917), malarz – malarstwo kościelne i cerkiewne, kształcił się w SSP w Krakowie pod kierunkiem Jana Matejki. Zob. Bogdański Feliks w: Słownik Artystów Polskich (dalej: SAP), Warszawa 1971, t. I, s. 194.

38 Wiktor Gosieniecki (1876–1956), malarz, grafik, konserwator zabytków oraz pedagog. Po ukończeniu nauki w Kunstgewerbeschule w Berlinie oraz w szkole Stanisława Grocholskiego w Monachium zamieszkał w Gnieźnie, a od 1912 r. w Poznaniu. W tym roku wraz z Henrykiem Nostitzem-Jackowskim i architektem A. Rejmanem założył Zakład Artystycznych Witraży i Malarstwa Kościelnego „Polichromia”. Był jednym z założycieli i pierwszym dyrektorem Szkoły Sztuk Zdobniczych w Poznaniu. W latach 1919–1939 był w tej szkole kierownikiem Wydziału Malarstwa Dekoracyjnego i Witrażownictwa. Na wczesnej twórczości Gosienieckiego zaważyła jego współpraca ze Stanisławem Witkiewiczem przy opracowywaniu zeszytów wydawnictwa
Styl zakopiański. Dążył do nadania rzemiosłu rangi sztuki. Domeną jego twórczości było malarstwo ścienne, w którym ornamentalno-biologiczna secesja (barwna, asymetryczna ornamentyka) łączyła się z bezpośrednim wykorzystaniem motywów ludowych. Zob. H. Kubaszewska, Gosieniecki Wiktor, w: SAP, t. II, Wrocław 1975, s. 412–414.

39 Stanisław Matzke (1870–1949), malarz, studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem J. Malczewskiego oraz w Monachium. Profesor szkoły realnej w Stanisławowie. Wydawca kwartalnika lwowskiego „Kształt i Barwa”. I. Bal, Matzke Stanisław, w: SAP, t. V, Warszawa 1993, s. 448. Na Wystawie Kościelnej zaprezentował dwa obrazy dewocyjne w stylu bizantyńskim: Chrystus i Matka Boża.

40 Karol Gustaw Polityński (ok. 1870 – zm. po 1944), lwowski malarz, rysownik, konserwator malarstwa. Studiował w krakowskim SSP u W. Łuszczkiewicza oraz w Monachium. Zajmował się pracami malarskimi i konserwacją malarstwa w kościołach we Lwowie i na terenie Galicji, m.in. w Żółkwi, Tarnopolu, Szczercu, Leżajsku. Zob. J. Biriulow, uzup. A. Wierzbicka, Polityński Karol Gustaw, w: SAP, t. VII, Warszawa 2003, s. 381–382.

41 Zob. Fr. Jaw. [Franciszek Jaworski], Wystawa liturgiczna III, KL, R. XXVII, 1909, nr 269 (11.06), wyd. poranne, s. 3.

42 Nazwisko nieuwzględnione w Katalogu, ale widnieje na liście laureatów nagród pokonkursowych – list pochwalny.

43 W Katalogu w grupie tej brak nazwisk wspomnianych w liście laureatów: Stefan Byj ze Lwowa (list pochwalny), Stanisław Jamróz ze Lwowa (medal srebrny), Andrzej Lenik z Krosna (medal srebrny) i P. Wojtowicz ze Lwowa (medal złoty). Zob. Zamknięcie wystawy kościelnej, KL, R. XXVII, 1909, nr 326 (15.07), wyd. popołudniowe, s. 6.

44 Stanisław Eustachy Szczuplakiewicz (ok. 1870–1922), lwowski snycerz, autor wielu rzeźb cerkiewnych i kościelnych w stylu neobarokowym i neobizantyńskim. W latach 1906–1910 pracował na zlecenie metropolity Andrzeja Szeptyckiego. Wykonał m.in. w stylu secesyjnym carskie wrota i inne części ikonostasów do różnych cerkwi. J. Biriulow, Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy, Warszawa 2007, s. 141.

45 Jaw. Fr. [Jaworski Franciszek], Wystawa kościelna II, KL, R. XXVII, 1909, nr 262 (7.06), wyd. popołudniowe, s. 1. Zob. też: J. Biriulow 2007, jak przyp. 44, s. 265.

46 W ukraińskim piśmie „Діло” odnotowano, że zwiedzający wystawę metropolita Andrzej Szeptycki zainteresował się szczególnie emaliowanymi pracami Ołeny Kulczyckiej. Zob. В. Шухевич, Участь Русинів у промислово-літургічній виставі, „Діло” 1909, nr 154, s. 1–2. Za: Rudenko 2007, jak przyp. 12, s. 56. W twórczości Ołeny Kulczyckiej (1877–1967), ukraińskiej malarki i graficzki, w pierwszych latach XX w. dominowała secesyjna synteza sztuki użytkowej z malarstwem. Artystka tworzyła kompozycje wypełnione rytmicznymi płaszczyznami, pokryte emalią i obwiedzione konturem. Zob. J. Biriulow, Secesja we Lwowie, Warszawa 1996, s. 173, 175.

47 Długa lista przyznanych nagród i wyróżnień została opublikowana w artykule Zamknięcie wystawy kościelnej w „Kurierze
Lwowskim”. Zob. Kronika, Z Wystawy Kościelnej, KL, R. XXVII, 1909, nr 284 (20.06), wyd. poranne, s. 2.

48 „artystom [malarzom], którzy brali udział w wystawie kościelnej, […] wyrazić gorące podziękowanie, zaś okazów ich nie oceniać, a to dlatego, ponieważ z przyszłoroczną wystawą Sztuki Polskiej połączona ma być wystawa sztuki kościelnej, na której ci panowie korzystniej mogliby się ubiegać o nagrody”. Kronika, Zamknięcie wystawy kościelnej, KL, R. XXVII, 1909, nr 326 (15.07), wyd. popołudniowe, s. 6.

49 Kronika, O nagrody na wystawie kościelnej, KL, R. XXVII, 1909, nr 328 (16.07), wyd. popołudniowe, s. 4.

50 W skład Komisji wchodzili: Jan Bukowski, malarz i grafik; Leonard Lepszy, starszy radca górniczy, konserwator sztuki; Feliks Kopera, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie w latach 1900–1952, prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie; ks. Gerard Kowalski, historyk sztuki, bibliotekarz i archiwista w klasztorze cystersów w Mogile; Karol Maszkowski, malarz; Jan Szczepkowski, rzeźbiarz, grafik oraz Stanisław Gabryel Żeleński, architekt,
właściciel pracowni witraży „S. G. Żeleński”. Później do Komitetu dokooptowano nowych członków, przedstawicieli rękodzielnictwa krakowskiego: Piotra Krasobudzkiego, prezesa Izby Rękodzielniczej, i Andrzeja Sydora. Zob. Kronika, Z Komitetu Wystawy Kościelnej, „Architekt”, R. XII, 1911, z. 6, s. 87.

51 Sprawozdanie… 1910, jak przyp. 1, s. 282, K. Ołdziejewski, Wystawy powszechne, ich historja, organizacja, położenie prawne i wartość społeczno-gospodarcza, Poznań 1928, s. 71.

52 Najwięcej wystaw zorganizowano w latach 30. XX w. – aż siedem.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .