Milenium w Poznaniu – karta z dziejów wojen obrazowych w Polsce

Michał Haake

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt:

W 1966 roku władze komunistycznej Polski świętowały Tysiąclecie Państwa Polskiego. Obchody zaczęły się już na początku dekady. Miały one na celu przeciwdziałanie „ideologicznej ofensywie” Kościoła katolickiego, który równolegle obchodził Milenium Chrztu Polski. Konflikt między obiema stronami, w którym komuniści dopuszczali się nierzadko fizycznych represji, przybrał również charakter wojny obrazowej. Na jej oblicze ogromny wpływ wywarły oskarżenia kierowane przez komunistów pod adresem polskiego kleru o sympatie proniemieckie i rewizjonistyczne, wywołane Orędziem biskupów polskich do biskupów niemieckich i wezwaniem do wzajemnego przebaczenia win. W niniejszym studium prześledzona została poznańska odsłona wspomnianej wojny obrazowej, ze szczególnym uwzględnieniem dekoracji przygotowanych na główne uroczystości – państwowe na Placu Mickiewicza, kościelne przez katedrą, oraz wystaw okolicznościowych w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Ówczesny spór między komunistami a polskim episkopatem został zarazem zinterpretowany jako kolejny przejaw wielowiekowych zmagań, również obrazowych, między Kościołem katolickim a jego wrogami.

Słowa kluczowe: Milenium polskie, wojny obrazowe, katedra pw. św. św. Piotra i Pawła w Poznaniu

———————————–

[1]

Obchody milenijne w roku 1966 były w ostatnich dekadach przedmiotem intensywnych badań historyków[2]. Mniej uwagi poświęcono jednak roli dzieł kultury wizualnej w propagowaniu milenijnych idei zarówno przez Kościół katolicki, jak i władze państwowe. Podejmujące ten temat niniejsze studium jest poświęcone jedynie uroczystościom poznańskim[3], a przy tym zaledwie zagadnieniu rywalizacji toczonej przez obie strony za pomocą obrazów. Informacje o obchodach i realizacjach plastycznych w innych miejscowościach zostały włączone jako kontekst pozwalający lepiej zrozumieć dynamikę wspomnianej rywalizacji.

Kościelne uroczystości tysiąclecia chrztu Mieszka I rozpoczęło – 3 maja 1957 roku w Częstochowie – odnowienie Ślubów Jasnogórskich. Kolejne dziewięć lat, czyli okres Wielkiej Nowenny, przeznaczono na wprowadzenie tych przyrzeczeń w życie. Jubileusz, czyli „Te Deum Narodu”, zainaugurowała ceremonia odnowienia Obietnic Chrztu Świętego w katedrze gnieźnieńskiej 9 kwietnia 1966 roku[4]. Główne uroczystości w Poznaniu, zarówno kościelne przed katedrą, jak i państwowe na placu Adama Mickiewicza, miały miejsce 17 kwietnia.

Działalność Kościoła katolickiego była intensywnie zwalczana przez władze komunistyczne. Ideologia marksizmu i leninizmu skazywała religię, stojącą na drodze postępu ku lepszej przyszłości, na zapomnienie[5]. Mające do tego doprowadzić represje wobec Kościoła w Polsce trwały nieprzerwanie do końca rządów Władysława Gomułki w 1970 roku. „Odwilż” w październiku 1956 nie przyniosła w stosunku władzy komunistycznej do Kościoła większych zmian, jakkolwiek komuniści nieco zmienili metody, zrezygnowali choćby z pewnych rozwiązań siłowych czy poszli na kompromis w sprawach dotyczących obsady stolic biskupich. Ustępstwom tym towarzyszyło urozmaicenie wachlarza działań antykościelnych (np. powoływanie kleryków do wojska czy zwiększenie nacisku fiskalnego na Kościół). Te pozorne gesty należy postrzegać jako działania taktyczne i przejściowe[6]. W roku poprzedzającym obchody jubileuszu pretekstem do zintensyfikowania walki z Kościołem stało się Orędzie biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim z 18 listopada 1965 roku, które zostało przez władze potępione za „postawę antynarodową i antysocjalistyczną sprzyjającą niemieckiemu rewizjonizmowi”. Zmasowany atak na autorów orędzia był bez wątpienia największą antyepiskopalną kampanią propagandową w całych dziejach PRL[7]. Jubileusz Chrztu Polski miały przyćmić proklamowane już w lutym 1958 roku, przygotowane z wielkim rozmachem obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego[8]. W dotyczących ich uchwałach, podjętych przez Radę Państwa (18 lutego 1958) i przez Sejm (25 lutego 1958), nie odniesiono się w żaden sposób do chrztu Mieszka I, co świadczyło o zamiarze organizowania uroczystości o charakterze wyłącznie świeckim. W uchwale Rady Państwa wyrażano przekonanie, że uroczystości poświęcone tysiącleciu państwowości polskiej staną się wielkim przeżyciem dla całego narodu, pogłębią świadomość chlubnego historycznego świadectwa i przyczynią się do wzmożenia wysiłków na rzecz dzieła budowania socjalizmu[9]. Kościelny program milenijny został uznany za sprzeczny z prawdą historyczną, antykomunistyczny i godzący w żywotne interesy Polski[10].

Prześladowany Kościół zawierzył swój los Najświętszej Marii Panie. Główną osią Wielkiej Nowenny był projekt nawiedzenia wszystkich polskich parafii przez jeden obraz, wierną kopię obrazu jasnogórskiego [il. 1]. Podczas peregrynacji, zainaugurowanej 19 czerwca 1957 roku w Warszawie, obraz przewożono na platformie samochodowej do kolejnych miast, w których odbywały się uroczystości kościelne[11]. Komuniści próbowali dyskredytować znaczenie kultu maryjnego w obchodach milenijnych, m.in. wysyłając w roku 1963 do uczestników soboru watykańskiego tajny, przygotowany przez SB memoriał Uwagi o niekorzystnych aspektach kultu Maryjnego w Polsce[12]. Rozpowszechniano przekonanie, że idea peregrynacji obrazu jasnogórskiego pociąga za sobą „wytworzenie klimatu nietolerancyjności”[13]. Samochód z obrazem był wielokrotnie zatrzymywany, nakazywano zmiany trasy przejazdu, aby dezorientować wiernych. W Krakowie 6 maja 1966 roku obraz został zatrzymany na trzy godziny, a 7 maja policja zaatakowała żegnające go osoby. Doszło do aresztowań. Wreszcie 20 czerwca w Liksajnach milicja uprowadziła samochód z obrazem i przetransportowała go do Warszawy. Przed oknem katedralnego prezbiterium, gdzie obraz został umieszczony, gromadziły się tysiące wiernych. Milicja zakłócała modły, prowokując starcia. 2 września pod Będzinem obraz ponownie „aresztowano” i pod eskortą odwieziono do Częstochowy, gdzie pozostawał – pilnowany przez MO – do 1972 roku[14].

 


[1] Za konsultację niniejszego tekstu serdecznie dziękuję Panu Profesorowi dr. hab. Konradowi Białeckiemu z Instytutu Historii UAM.

[2] Źródła: Obchody milenijne 1966 roku w świetle dokumentów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Warszawa 1998; P. Raina, „Te Deum” narodu polskiego. Obchody tysiąclecia chrztu Polski 1966/1967, Olsztyn 1991; Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, oprac. P. Raina, Poznań 1995; Tajne dokumenty państwo–Kościół 1960–1980, Londyn 1996; Uroczystości milenijne 1966 roku. Sprawozdania Urzędu Spraw Wewnętrznych, Warszawa 1996. Ważniejsze opracowania: J. Tomziński ZP, Jasnogórska Maryja w życiu i służbie ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, prymasa Polski, „Studia Claromontana” 2, 1982, s. 5–45; Zapomniany rok 1966. W XXX rocznicę obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski, red. L. Mażewski, W. Turek, Gdańsk 1996; Millennium polskie. Walka o rząd dusz, red. C. Wilanowski, Warszawa 2002; B. Noszczak, „Sacrum” czy „profanum”? – spór o istotę obchodów Milenium polskiego (1949–1966), Warszawa 2002; Milenium czy Tysiąclecie?, red. B. Noszczak, Warszawa 2006; Milenium kontra Tysiąclecie – 1966, red. K. Białecki, S. Jankowiak, J. Miłosz, Poznań 2007.

[3] Na temat obchodów poznańskich: Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 212–215; S. Jankowiak, Wielkopolska. Poznań, w: Milenium czy Tysiąclecie? 2006, jak przyp. 2, s. 323–327; M. Fąka, Kościelne obchody milenijne w Archidiecezji Poznańskiej, w: Milenium kontra Tysiąclecie… 2007, jak przyp. 2, s. 139–143; K. Białecki, Obchody Milenium Chrztu Polski i Tysiąclecia Państwa Polskiego w Poznaniu w roku 1966, „Kronika Miasta Poznania”, 2016, nr 1, s. 227–249.

[4] Por. m.in. Projekt obchodów, w: Raina 1991, jak przyp. 2, s. 29–41; T. Krawczak, Kalendarium obchodów milenijnych, w: Millennium polskie… 2002, jak przyp. 2, s. 20–26; Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 75–111.

[5] D. Thirlet, Marks czy Maryja? Komuniści i Jasna Góra w apogeum stalinizmu, Warszawa 2002, s. 110–126.

[6] Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 163–178; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 157, 179.

[7] Tekst Orędzia zob. Kościół w PRL… 1995, jak przyp. 2, t. 2, s. 356–364; J. Wnuk, Finale soboru i Episkopat polski, Warszawa 1996, s. 198; Noszczak, 2002, jak przyp. 2, s. 179–191; Żaryn 2003, jak przyp. 6, s. 185–218; idem, Episkopat Polski w drodze do Orędzia (1945–1965), w: Wokół Orędzia. Kardynał Bolesław Kominek, prekursor pojednania polsko-niemieckiego, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2009; idem, „Katolicy koncesjonowani” a recepcja Orędzia biskupów w Polsce, w: idem, Kościół, naród, człowiek, czyli opowieść optymistyczna o Polakach w XX wieku, Warszawa 2012, s. 171–187, 188–206.

[8] Por. m.in. T. Krawczak, Centralne władze partyjno-rządowe wobec Millennium, w: Millennium polskie… 2002, jak przyp. 2, s. 9–19; Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 113–161; T. Krawczak, Partyjno-państwowa koncepcja obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, w: Milenium kontra Tysiąclecie… 2007, jak przyp. 2, s. 58–83.

[9] Por. Rada Państwa obejmuje kierownictwo przygotowań jubileuszu. W latach 1960–1966 obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, „Trybuna Ludu”, 1958, nr 53 (23 II), s. 1; za: Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 115.

[10] Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 163–177; Krawczak 2007, jak przyp. 8, s. 64–65.

[11] Instytut Prymasowski w Choszczówce, Komisja Milenijna Episkopatu Polski, prot. nr 2, 16 I 1957, k. 20; por. J. Jełowiecka, Nawiedzenie polskich parafii przez kopię obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej, „Studia Claromontana” 2, 1982, s. 91–107; Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 105–107; Peregrynacja wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej w duchownym krajobrazie Polski ku przyszłości (1957–2007). Ogólnopolskie Sympozjum Mariologiczno-Maryjne. Jasna Góra 4–5 maja 2007 r., red. o. Z.J. Jabłoński OSPPE, Częstochowa 2007.

[12] S. Cenckiewicz, Sprawa anty-maryjnego memoriału, czyli o tym, jak bezpieka „uczestniczyła” w Soborze Watykańskim II, „Arcana”, 2004, nr 55–56, s. 118.

[13] P. Raina, Jasnogórskie Śluby narodu polskiego, Warszawa 2006, s. 74.

[14] Na temat represji podjętych wobec obrazu jasnogórskiego zob. Krawczak 2007, jak przyp. 8, s. 79–80.

[15] List pasterski arcybiskupa poznańskiego Antoniego Baraniaka objaśniający posłanie uroczystości poznańskich 1966 roku; cyt. za: Fąka 2007, jak przyp. 3, s. 138–139.

[16] Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej jako: APP), A.B.-I. Protokoły z posiedzeń z Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej 1956 r., PRN – P-Ń, sygn. 146, Protokół Nr 10/56 z posiedzenia Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej z dnia 11 IV 1956. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu. Wydział Architektoniczno-Budowlany; APP, A.B.-I. Protokoły z posiedzeń z Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej 1961 r., PRN – P-Ń, sygn. 1580, Protokół Nr 13/61 z posiedzenia Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej z dnia 15 marca 1961. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu. Wydział Architektoniczno-Budowlany; APP, A.B.-I. Protokoły z posiedzeń z Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej 1962 r., PRN – P-Ń, sygn. 1581, k. 82–85, Protokół Nr 6/62 z posiedzenia Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej z dnia 23 marca 1962. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu. Wydział Architektoniczno-Budowlany.

[17] APP, A.B.-I. Protokoły z posiedzeń z Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej 1958 r., PRN – P-Ń, sygn. 1577, Protokół Nr 38/58 z posiedzenia Miejskiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej z dnia 15 IX 1958. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu. Wydział Architektoniczno-Budowlany.

[18] Szerzej na temat historii powstania, rekonstrukcji jego pierwotnej formy oraz wieloaspektowej semantyki zob. M. Haake, „Chrzest narodu się nie skończył, on się tylko w 966 roku zaczął i trwa od tysiąca lat”. Poznański Pomnik Tysiąclecia Chrztu Polski jako wizualizacja przewodniej idei kościelnych obchodów millenijnych (w druku).

[19] Por. Archiwum Konserwatora Zabytków Miasta Poznania, Katedra, t. 1. A 148: Orzeczenia (Decyzja nr 34/65, 9 VII 1965).

[20] Na temat historii konkursu por. A. Fąk, 100 zł. „Mieszko i Dąbrówka” – historia najpiękniejszej monety okresu PRL, http://lodz.ptn.pl/mieszko-i-dabrowka [dostęp: I 2017].

[21] Pomijam bardzo istotną kwestię różnic w stylistyce projektów Bieńkowskiego i Gosławskiego.

[22] Co było zgodne z Uchwałą z 5 IV 1966 podjętą przez połączone Prezydia Wojewódzkiego i Poznańskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w sprawie budowy pomnika Mieszka I i Bolesława Chrobrego w Gnieźnie.

[23] Żaryn 2003, jak przyp. 6, s. 234–241.

[24] Listy pasterskie Episkopatu Polski, Paris 1975, s. 834–836.

[25] Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 179–191; Żaryn 2003, jak przyp. 6, s. 185–218.

[26] „Powróciliśmy na prastare ziemie ojczyste dzięki zwycięstwu Związku Radzieckiego, Wojska Polskiego i innych sił sojuszniczych nad hitlerowskim faszyzmem. Wysiłkiem całego społeczeństwa ziemie te zostały zagospodarowane i nierozłącznie zespolone z organizmem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”; Uchwała Sejmu PRL w sprawie przygotowań Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego z 25 II 1958, „Monitor Polski”, 1958, nr 16 (15 III), poz. 98, cyt. za: K. Stryjkowski, Koncepcja i przebieg Tysiąclecia Państwa Polskiego w województwie poznańskim w aktach Archiwum Państwowego w Poznaniu, w: Milenium kontra Tysiąclecie… 2007, jak przyp. 2, s. 144–145. Lata obchodów owocowały wieloma inicjatywami i uroczystościami o antyniemieckiem charakterze, m.in. utworzono Fundusz Grunwaldzki dla zagospodarowania „pola grunwaldzkiego” i podjęto ekranizację powieści Henryka Sienkiewicza Krzyżacy.

[27] APP, KW PZPR, sygn. 1312, Projekt programu obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w Wielkopolsce w 1966; cyt. za: Stryjkowski 2007, jak przyp. 26, s. 154.

[28] Cyt. za: A. Choniawko, Antymilenijny charakter obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w Województwie Poznańskim, w: Millennium polskie… 2002, jak przyp. 2, s. 33.

[29] W. Gomułka, Przemówienia. Lipiec 1964 – grudzień 1966, Warszawa 1967, s. 404.

[30] Listy pasterskie Episkopatu Polski, Paris 1975, s. 416

[31] Krawczak 2007, jak przyp. 8, s. 59–62.

[32] Analogiczną wymowę miała dekoracja podczas uroczystości w katedrze w Lubaczowie 22 i 23 X 1966. W tym wypadku konturowi Polski ramującemu obraz i napis „1000 lat” towarzyszyła inskrypcja „Ciebie Boga wysławiamy”, co wymownie odnosiło się do ciągłości kultu chrześcijańskiego, nie zaś do ciągłości Polski jako bytu politycznego.

[33] W raporcie Służby Bezpieczeństwa z państwowych uroczystości w Poznaniu z godziny dwunastej czytamy: „W punkcie kulminacyjnym manifestacji uczestniczyło ponad 150.000 mieszkańców m. Poznania i województwa poznańskiego. W momencie odznaczania woj. poznańskiego i miasta Poznania na placu pozostało ca. 100.000 osób. W chwili obecnej mimo przemówienia I sekretarza KW PZPR tow. Jana Szydlaka szeregi manifestantów w dalszym ciągu topnieją”; APP, KW PZPR w Poznaniu, 1314, Meldunek nr 9, s. 366; cyt. za: F. Leśniak, Kulminacja obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w Wielkopolsce – rok 1966, w: Milenium kontra Tysiąclecie… 2007, op. cit., s. 163; por. T. Ceglarz, Służba Bezpieczeństwa wobec obchodów Milenium Chrztu Polski w Poznaniu, „Konika Miasta Poznania”, 2016, nr 1, s. 210.

[34] M. Mrugalska-Banaszak, Rok 1966 w Poznaniu, czyli o wydarzeniach, których nie pamiętałam, „Kronika Miasta Poznania”, 2016, nr 1, s. 147–148.

[35] Muzeum Narodowe w Poznaniu w R. 1966 r. Sprawozdanie, „Studia Muzealne” 6, 1968, s. 199, 202–203; Z. Żygulski (jun.), Wystawy „Skarbów z Polski” (Treasures from Poland) w Chicago, Filadelfii i Ottawie (1966–1967), „Muzealnictwo”, 1970, nr 19, s. 40–48.

[36] Wystawa Skarbów Kultury Narodowej, katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Zamek Przemysła, 20 IV – 10 V 1966, Poznań 1966.

[37] Ibidem, s. 1.

[38] Archiwum Muzeum Narodowego w Poznaniu (dalej jako: MNP), sygn. A. 3869, Konferencja-Sympozjum „Renesans Zabytków Tysiąclecia w Polsce”. Materiały, Ratusz w Poznaniu 20–22. 04. 1966, Dane orientacyjne dot. tzw. Wystawy Skarbów Wawelskich / nazwa umowna –robocza/, poz. 15, k. 62.

[39] Pismo wystosowane przez Dyrektora MNP Przemysława Michałowskiego z dnia 31 marca 1966, w: Konferencja-Sympozjum…, jak przyp. 38, k. 25.

[40] Za tę informację dziękuję Panu Gerardowi Radeckiemu z Archiwum MNP.

[41] Pozostałe wystawy zorganizowane w MNP w ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w roku 1966: „1000 lat muzyki polskiej” (X–XI); „Tysiąc lat monety polskiej” (X–XII) oraz „1000 lat Poznania” (X–XI).

[42] Polskie malarstwo historyczne, katalog wystawy, oprac. P. Michałowski, J. Lehmann, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 11 VI – 11 IX 1966, Poznań 1966, s. 2.

[43] Wojny z Turkami – J. Brandt: Bitwa pod Chocimiem, Husaria; J. Matejko: Sobieski pod Wiedniem (szkic olejny); H. Rodakowski: Posłowie austriaccy u Jana III; F. Sarnecki: Wjazd Jana III do Wiednia. Wojny z Duńczykami i Szwedami – J. Brandt: Czarniecki pod Koldyngą; L. Kapliński, Portret Stefana Czarnieckiego; J. Suchodolski, Śmierć Stefana Czarnieckiego. Wojny z Rosją – J. Matejko: Stańczyk, Batory pod Pskowem (szkic olejny).

[44] Por. H. Widacka, Mit o królowej Wandzie w grafice XVI–XIX wieku, „Roczniki Biblioteczne”, 2007, t. 51, s. 85–101.

[45] Podstawy do takiej interpretacji dała książka Mieczysława Porębskiego Jana Matejki „Bitwa pod Grunwaldem”, Warszawa 1953, s. 14–15.

[46] Polskie malarstwo historyczne… 1966, jak przyp. 42, s. 4–6.

[47] W. Gomułka, Zespalamy siły narodu wokół ideałów socjalizmu, wolności i pokoju. Przemówienie na manifestacji w Poznaniu w dniu 17 kwietnia 1966; cyt. za: Przemówienie Władysława Gomułki na pl. Adama Mickiewicza w Poznaniu w dniu 17 kwietnia 1966 roku, „Kronika Miasta Poznania”, 2016, nr 1, s. 265–266.

[48] Por. Przemówienie na uroczystości 550 rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem wygłoszone na Polach Grunwaldzkich 17 VII 1960 r., w: W. Gomułka, Przemówienia 1960, Warszawa 1961, s. 279–285; Wielkie uroczystości na Polach Grunwaldu, „Trybuna Ludu”, 1960, nr 98 (18 VII), s. 1; Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 134–137.

[49] Wawrzyniec Kopczyński (ur. 27 VII 1935 w Poznaniu) prowadził jako student historii sztuki na Uniwersytecie Poznańskim „wrogą działalność na odcinku młodzieżowym”. Zdekonspirowany, został pozyskany jako TW „69” 28 III 1958. 30 V 1979 został „wyeliminowany” – powodem było „przekształcenie w inną formę rozpracowania” w związku z jego przystąpieniem do PZPR. Teczka dokumentująca działalność TW „69” o numerze 37679 została zniszczona w dwóch ratach w grudniu 1989 w Lesznie; zob. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Oddział w Poznaniu (dalej jako IPN OP), Kartoteka Ogólno-Informacyjna (KOI) Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu – karta E-14; Dziennik Rejestracyjny WUSW; Protokół Brakowania Akt nr 17/89 z 14.12 1989 WUSW w Lesznie; Protokół Brakowania Akt nr 21/89 z dnia 28 12 1989 WUSW w Lesznie.

[50] IPN OP, sygn. IPN Po 06/67/95, s. 7, 14, Informacja nr 1 dot. aktualnej sytuacji w związku z uroczystościami milenijnymi po pionie wydziału I.N. z dnia 1.04.1966; Informacja nr 3 dot. aktualnej sytuacji w związku z uroczystościami millenijnymi po pionie III-cim. z dnia 4 kwietnia 1966 r.; Notatka informacyjna dot. sytuacji na terenie m. Poznania i województwa poznańskiego w związku z przygotowaniami do klerykalnych obchodów millenijnych z 7 kwietnia 1966. Skierowana do Wiceministra Spraw Wewnętrznych St. Filipiaka w Warszawie. Teresa Ruszczyńska (1918–1985), należąca do AK, współautorka książki Poznań z 1953 roku, była w latach 1954–1960 adiunktem w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a od 1954 do 1979 roku pracownikiem Muzeum Historii Miasta Poznania (Oddział MNP); zob. M. Warkoczewska, Teresa Ruszczyńska 1918–1985. Wspomnienie pośmiertne, „Studia Muzealne”, 1992, t. 15, s. 259–260.

[51] Archiwum Akt Nowych (dalej jako: AAN), KC PZPR, List Stefana Magrzyka z 21 III 1966; cyt. za: Krawczak 2007, jak przyp. 8, s. 67.

[52] T. Ruzikowski, Mazowsze, w: Milenium czy Tysiąclecie? 2006, jak przyp. 2, s. 234.

[53] W. Gomułka, Zespalamy siły narodu wokół ideałów socjalizmu, wolności i pokoju. Przemówienie na manifestacji w Poznaniu w dniu 17 kwietnia 1966; cyt. za: Przemówienie Władysława Gomułki na pl. Adama Mickiewicza w Poznaniu w dniu 17 kwietnia 1966 roku, „Kronika Miasta Poznania”, 2016, nr 1, s. 265–266.

[54] Ibidem.

[55] Herb miasta Poznania. Publikacja z okazji wystawy zorganizowanej w Starym Ratuszu, oprac. J. Olejniczak, Muzeum Narodowe w Poznaniu – Oddział Historii Miasta Poznania, 15–31 XII 1967, Poznań 1967, s. 5–6.

[56] Być może da się w przyszłości ustalić, kto był odpowiedzialny za sposób przedstawienia kwestii historycznych w referacie Gomułki.

[57] Tezę tę potwierdza stanowisko Kościoła w sprawie zorganizowanych przez władze komunistyczne badań archeologicznych w katedrze poznańskiej. Ze względu na brak miejsca pomijam omówienie tego niezwykle ważnego zagadnienia. Na temat organizacji badań państwowych w okresie milenijnym: Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 29–75. Na temat znaczenia regotyzacji katedr w Wielkopolsce: Sz. Skibiński, „Super fundamenta historiae spirituale extruere aedificium” (św. Hieronim). Powojenna regotyzacja katedr w Gnieźnie i Poznaniu, w: Oblicza mediewalizmu, red. A. Dąbrówka, M. Michalski, Poznań 2013, s. 153–171.

[58] Przemówienie Władysława Gomułki z 14 stycznia 1966 roku na forum Frontu Jedności Narodu; cyt. za: Noszczak 2002, jak przyp. 2, s. 188; Gomułka, Zespalamy siły narodu… 2016, jak przyp. 53, s. 269.

[59] Por. H. Bredekamp, Kunst als Medium sozialer Konflikte. Bilderkaempfe von der Spraetantike bis zur Hussitenrevolution, Frankfurt am Main 1975; D. Gamboni, The Destruction of Art. Iconoclasm and Vandalism since French Revolution, London 2007, s. 25–50; P. Krasny, Figury obecności i nieobecności. Wprowadzenie do francuskiej dysputy o świętych obrazach i o roli sztuki w życiu Kościoła w epoce nowożytnej, Kraków 2016, s. 211–230.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .