Oprawa obchodów Wielkiego Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski w katedrze św. Jana Chrzciciela w Warszawie (23–24 czerwca 1966)

Katarzyna Chrudzimska-Uhera

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Abstrakt:

Ogólnopolskie uroczystości milenijne w bazylice archikatedralnej pw. św. Jana w Warszawie odbyły się w dniach 23–24 czerwca 1966 roku. W celu ich sprawnej organizacji już 15 sierpnia 1965 roku kardynał Stefan Wyszyński, prymas Polski, ogłosił dekret powołujący Komitet Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej, którego zadaniem było opracowanie programu obchodów milenijnych i czuwanie nad jego realizacją. Dla usprawnienia pracy Komitetu wyłoniono siedmioosobową Komisję Wykonawczą z przewodniczącym biskupem Jerzym Modzelewskim oraz pięć sekcji, w tym sekcję plastyczną, której zadanie polegało na projektowaniu i nadzorowaniu wykonania form plastycznych oraz ekspozycji stanowiących oprawę obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski. Przewodniczącym sekcji został ks. prałat Jan Penkała, a w jej skład weszli artyści plastycy, architekci i rzemieślnicy wywodzący się ze środowiska Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów Warszawy. Stworzone przez nich elementy oprawy millenijnych obchodów we wnętrzu katedry warszawskiej miały charakter stałego i dość jednolitego (umiarkowanie nowoczesnego) wyposażenia, projektowanego zarówno w związku ze zbliżającym się Milenium, jak i ze względu na konieczność rekonstrukcji wyposażenia świątyni, doszczętnie zniszczonego w czasie II wojny światowej. Wystrój prezbiterium katedry (tron arcypasterza, ołtarz główny z obrazem Nawiedzenia Matki Boskiej) przetrwał w niezmienionej, milenijnej formie do końca lat 80. XX wieku.

Słowa kluczowe: Milenium Chrztu Polski w Warszawie, 1966, bazylika archikatedralna pw. św. Jana Chrzciciela w Warszawie, „aresztowanie Matki Boskiej”, prymas Stefan Wyszyński, Rada Prymasowska Odbudowy Kościołów Warszawy, Komitet Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej

———————————–

[1]

 Ogólnopolskie uroczystości milenijne w bazylice archikatedralnej pw. św. Jana Chrzciciela w Warszawie zaplanowane zostały na 23–24 czerwca 1966 roku w ramach ogólnopolskich obchodów „Na szlaku Tysiąclecia” przy udziale całego Episkopatu Polski. Uroczystość rozpocząć miało – 22 czerwca o godz. 18.30 – sprowadzenie kopii obrazu jasnogórskiego peregrynującej po Polsce. Obraz przez następne dwa dni miał być wystawiony i adorowany przez wiernych[2]. Obok obrzędów liturgicznych w bazylice w programie obchodów znalazły się też sesja naukowa oraz otwarcie wystawy poświęconej dziejom chrześcijaństwa w archidiecezji[3], z uwzględnieniem wkładu Kościoła w życie społeczne[4].

W celu sprawnej organizacji uroczystości 15 sierpnia 1965 roku prymas Polski i arcybiskup metropolita warszawski kardynał Stefan Wyszyński ogłosił dekret powołujący Komitet Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej, którego zadaniem było opracowanie programu obchodów milenijnych i czuwanie nad jego realizacją[5]. Prace podjęte przez Komitet miały objąć, obok koordynacji udziału wiernych w nabożeństwach, także „specjalne akcje duszpasterskie”, przez które rozumiano m.in.: przygotowanie „wystaw obrazujących różnorodną działalność Kościoła, opracowań monograficznych poszczególnych parafii i archidiecezji, koncertów religijnych, osobistych i kościelnych pamiątek Tysiąclecia […], wykładów i sesji naukowych”[6]. W skład Komitetu weszli biskupi sufragani warszawscy, przedstawiciele kapituł, dziekanów i proboszczów, zakonnicy oraz osoby świeckie. Wśród tych ostatnich przeważali plastycy i architekci[7]. Dla usprawnienia pracy Komitetu z jego grona wyłoniono siedmioosobową Komisję Wykonawczą z przewodniczącym biskupem Jerzym Modzelewskim[8] oraz pięć sekcji: kultową, duszpasterską, plastyczną, historyczną i homiletyczną. Sekcje miały działać w porozumieniu z nadrzędną wobec nich Komisją Wykonawczą, określającą ramowy program ich prac[9]. W skład sekcji plastycznej powołani zostali m.in. ksiądz prałat Jan Penkała (przewodniczący), Adam Jabłoński i Władysław Pieńkowski[10]. Zgodnie z wytycznymi Komisji do zadań sekcji plastycznej należało „projektowanie i czuwanie nad wykonaniem ekspozycji wystawowych z dziejów Kościoła i różnych form plastycznych Tysiąclecia Chrześcijaństwa”. W szczególności sekcja zająć się miała: „1. – urządzeniem […] wystawy obrazującej dzieje archidiecezji warszawskiej, pod tytułem Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski. […] Projekt scenariusza wystawy został opracowany przez Radę Prymasowską Odbudowy Kościołów Warszawy. 2. – skuteczną pomocą w urządzaniu wystaw parafialnych ilustrujących historię lub jej fragmenty miejscowych kościołów lub parafii. 3. – opracowaniem i troską wyprodukowania plastycznych pamiątek millenijnych w postaci medalików, krzyżyków, obrączek, domowych kropielnic. 4 – zaprojektowaniem i umieszczeniem w kościołach pamiątkowych tablic, kropielnic, krzyży, relikwiarzy, chrzcielnic i innych form plastycznych, które przypominać będą następnym pokoleniom o przeżyciach Tysiąclecia. 5. – staraniem u Władz Rządowych w sprawie uzyskania pozwolenia na wybudowanie w archidiecezji Świątyni Tysiąclecia”[11].


[1] Archiwum Instytutu Prymasa Wyszyńskiego w Częstochowie (dalej jako: AIPW), inw. 757, Sacrum Poloniae Millenium w Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 1966, t. II, załącznik 6: Program Wielkiego Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski w Archidiecezji Warszawskiej 1966 r., s. 34.

[2] Sesja zaplanowana została na piątek 24 VI 1966. Program obejmował: wykład ks. prał. J. Wieteski Dzieje Kościoła Chrystusowego w Archidiecezji Warszawskiej, prelekcję ks. bpa J. Modzelewskiego Święty Kościół Warszawski w Roku Millenijnym, słowo pasterskie arcybpa A. Baraniaka, Millenijne pozdrowienie Macierzy Poznańskiej, przemówienie końcowe ks. prymasa kard. S. Wyszyńskiego; za: AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 9: Program Sacrum Poloniae Millenium Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 21–26 czerwca 1966 roku, s. 55–56.

[3] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 6, s. 34.

[4] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Dekret 5226/D/65 z 15 VIII 1956, s. 17–19.

[5] Ibidem, s. 18.

[6] W dekrecie powołującym Komitet wymienieni zostali: rzemieślnik jubiler Adam Jabłoński, dwoje rzeźbiarzy –Józef Trenarowski (1907–1965) i Zofia Trzcińska-Kamińska (1890–1977), architekci – Stanisław Marzyński (1904–1992) i Władysław Pieńkowski (1907–1991), ponadto rzemieślnik Kazimierz Wrzesiński oraz literat Jerzy Zawieyski, prezes Klubu Inteligencji Katolickiej (ibidem, s. 17–18)

[7] Ibidem, s. 19. W skład komisji wykonawczej wchodzili też: sekretarz ks. Stanisław Wierzejski i członkowie: ks. prał. Teofil Bogucki, ks. prał. Mieczysław Jabłonka, ks. kan. Władysław Miziołek, ks. prał. Józef Wieteska.

[8] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Ramowe Wytyczne Komisji Wykonawczej Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej dla poszczególnych Sekcji Komitetu z 25 VIII 1965, s. 22–28.

[9] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Dekret 5347/D/65 z 20 VIII 1965, s. 20. Pozostali członkowie: ks. Tomasz Bojasiński, Leszek Dunin, Zbigniew Jezierski, ks. prof. Andrzej Luft, s. Michaela – sakramentka, o. Tadeusz Paluszkiewicz TJ.

[10] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, Ramowe Wytyczne Komisji Wykonawczej Komitetu Uczczenia Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Archidiecezji Warszawskiej dla poszczególnych Sekcji Komitetu z 25 VIII 1965, s. 25–26.

[11] Bp August Hlond 4 III 1946 stanął na czele metropolii warszawsko-gnieźnieńskiej, zatrzymując godność prymasa Polski; zob.: E.G. Wiązowski, Kardynał August Hlond jako twórca podstaw administracji kościelnej na Pomorzu Środkowym po II wojnie światowej, „Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie”, 2013, nr 20/1–2, s. 149.

[12] „Dokument po poświęceniu przez Ks. Kardynała, zamknięty do metalowej puszki, został przez Niego zamurowany w cokole ściany Prezbiterialnej od strony Kaplicy Loretańskiej, na wprost wejścia do Zakrystii”; Kościoły Warszawy, Warszawa 1982, s. 53. Wydarzenie to opisuje też: A. Grabowski, Pamiętnik redaktora, http://www.pinezka.pl/byl-sobie-czlowiek-arch/2993-pamietnik-redaktora [dostęp: 6 II 2017].

[13] Kronika, „Nasza Przeszłość” 2, 1948, s. 370.

[14] Dział urzędowy, Odezwa Jego Eminencji Ks. Kard. Prymasa Hlonda do Polaków w kraju i zagranicą w sprawie odbudowy kościołów warszawskich, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie” 31, 1947, nr 6–7, s. 129–130; cyt. za: ks. H. Małecki, Kardynał August Hlond (1881–1948), „Warszawskie Studia Teologiczne” XI, 1998, s. 83 [dostępny również on-line: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/11/Ma%C5%82ecki2.pdf].

[15] W skład zarządu pierwszej Rady Prymasowskiej weszli: prezes – bp Wacław Majewski, wiceprezesi – abp Antoni Szlagowski i bp Zygmunt Choromański, sekretarz – Stanisław Leśniowski, skarbnik – Adam Grabowski, członkowie – ks. Feliks de Ville, ks. Zygmunt Kaczyński, ks. Wacław Murawski, ks. Jan Szmigielski, ks. Jan Sztuka i ks. Stefan Ugniewski, prof. Antoni Ponikowski, prof. Zdzisław Mączyński, prof. Jan Zachwatowicz, prof. Tadeusz Butkiewicz, arch. Stanisław Marzyński, adw. Stanisław Janczewski, Władysław Jan Grabski, Jerzy Zawieyski, red. Bogdan Skąpski, Władysław Wrześniewski, arch. Konstanty Jakimowicz, Tadeusz Sadowski. Skład Rady, zgodnie ze statutem, był co pięć lat odnawiany, spośród jej kolejnych, nowych członków wymienić trzeba Jana Bogusławskiego (1910–1982), Zbigniewa Wasiutyńskiego (1902–1974), Witolda Kamlera (1906–1983), Władysława Danileckiego i wspomnianego już Adama Jabłońskiego. Pod egidą Rady działały cztery sekcje: propagandowa (prasowa), budowlana (w której aktywnie uczestniczył architekt Stanisław Marzyński), finansowa i gospodarcza; zob. Grabowski, jak przyp. 13.

[16] W latach 50., w okresie internowania prymasa Wyszyńskiego, nazwa Rady została odgórnie zmieniona na: Rada Archidiecezjalna Odbudowy Kościołów Warszawy.

[17] Były to m.in. następujące publikacje: W.J. Grabski, Kościoły Warszawy w odbudowie, Warszawa 1956 i wydane ćwierć wieku później: Kościoły Warszawy, Warszawa 1982; liczne publikacje autorstwa Lecha Dunina: Podziemia kościołów starej Warszawy: archikatedra św. Jana, kościół N. M. P. Łaskawej, Warszawa 1957; Skarby spod gruzów: niektóre zabytki ocalałe w kościołach warszawskich, Warszawa 1958; Przewodnik po kościołach Starego i Nowego Miasta Warszawy, Warszawa 1979; Przewodnik po Bazylice św. Jana Chrzciciela w Warszawie, Warszawa 1981.

[18] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, s. 10.

[19] Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 62.

[20] Wg proj. Stanisława Marzyńskiego (?). Drzwi wykute w blasze miedzianej, w kwaterach przedstawione są m.in. sceny: przeniesienie kolegiaty z Czerska; kazanie Piotra Skargi; zaprzysiężenie Konstytucji 3 maja; sakra biskupia udzielana przez kardynała Aleksandra Kakowskiego arcybiskupowi Achillesowi Ratti, późniejszemu Piusowi XI. Górne kwatery poświęcone są życiu św. Jana Chrzciciela (patrona archikatedry). W obramowaniu kwater umieszczone zostały orły polskie i syreny (w różnych redakcjach historycznych), a powyżej, w ostrołukowym zwieńczeniu – krzyż, herby kapituły i herb prymasa Wyszyńskiego; zob. L. Dunin, ks. J. Wysocki, Przewodnik po bazylice św. Jana Chrzciciela w Warszawie, Warszawa 1981, s. 12; Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 61, 72.

[21] Tak reprodukowany jest w: Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 73, 74.

[22] Archiwum Akt Nowych (dalej jako: AAN), sygn. 1587, 78/71, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie [Przebieg i ocena uroczystości millenijnych], Peregrynacja obrazu, k. 107.

[23] AAN, sygn. 1587, 78/70, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie [Przygotowania kościoła do uroczystości milenijnych], Peregrynacja obrazu N.M.P. Częstochowskiej, oprac. TW, 22 VI 1966, k. 125.

[24] AAN, sygn. 1587, 78/89a, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” w Warszawie], Pismo kierownika Wydziału do Spraw Wyznań do Kurii Metropolitalnej Warszawskiej, Warszawa, 22 VI 1966, k. 35.

[25] Kardynał Wyszyński relacjonował to zdarzenie podczas homilii wygłoszonej w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu: „Panowie w białych rękawiczkach trzymali nas 3 godziny. Dzieci płakały. Obraz zabrano i dostarczono do katedry. […] Podeptano prawa narodu, moje osobiste. Protestuję przeciwko temu. Wzięcie obrazu to nie tylko profanacja, ale i świętokradztwo”; AAN, sygn. 1587, 78/89a, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” w Warszawie], Uroczystości Millenijne w Warszawie [Meldunek], k. 44.

[26] Ibidem, k. 45–46.

[27] Ibidem, k. 46.

[28] Tak było m.in. w prokatedrze białostockiej 21 XI, gdzie po raz ostatni w roku milenijnym zabrzmiało dziękczynne Te Deum. W związku z „aresztowaniem Maryi” nad wejściem głównym świątyni zawisła pusta rama obrazu z niebieskim tłem o wymiarach 100 × 70 cm, o czym milczano w oficjalnych relacjach prasowych; por. AAN, sygn. 1587, 78/77, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Duszpasterska – Obchody „Millenijne” uroczystości kościelne na terenie województwa białostockiego].

[29] AAN, sygn. 1587, 78/74, Urząd do Spraw Wyznań w Warszawie, [Działalność Kościoła Rzymsko-katolickiego. Millenium – recenzje wstępne], List pasterski Episkopatu Polski na zakończenie Roku Jubileuszowego Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Polsce, Olsztyn 6 XII 1966, k. 233.

[30] Podstawę drewnianego stelażu fotela stanowiła duża, kwadratowa fornirowana płyta, na której spoczywały, znacznie od niej węższe, kwadratowe siedzisko i oparcie, tapicerowane czerwoną skórą. Cztery nogi ustawione w narożach płyty otrzymały lekką, ażurową formę zbudowaną z trzech listew (o kwadratowym przekroju), zbiegających się diagonalnie ku podstawie; środkowa listwa znajdowała optyczną kontynuację w podporach tapicerowanych podłokietników.

[31] Jan Bogusławski był zaangażowany m.in. przy odbudowie Zamku Królewskiego, realizował prestiżowe zamówienia (m.in. wnętrza Urzędu Rady Ministrów i statku Batory), był też cenionym pedagogiem na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej i poznańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych.

[32] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. I, s. 11.

[33] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae…1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 6, s. 37. Innym rodzajem upamiętnienia Milenium miały być opracowania historyczne (publikacje) przygotowane przez sekcję historyczną Komitetu.

[34] Przypomnijmy, że kierownik artystyczny Spółdzielni – Adam Jabłoński wchodził w skład Rady; AIPW, inw. (757) 1898, Projekt przedstawiający różne formy plastyczne uczczenia Millenium, k. 1–3.

[35] Ibidem, k. 1–2.

[36] Por. reprodukcja w: Kościoły Warszawy… 1982, jak przyp. 18, s. 82.

[37] AIWP, inw. (757) 1192, Scenariusz Wystawy Millenium „Gniezno – Warszawa”, k. 1–4.

[38] Wystawa miała charakter dydaktyczno-problemowy. Składała się w większości z plansz z fotografiami. Z kolegiaty łowickiej pochodziły tkaniny (fotografie ornatów, w tym ornatów prymasów Polski), dzieła malarskie (portrety prymasów i prace świadczące o ich mecenacie), druki i pisma; z Gniezna – wykopaliskowe elementy architektury drewnianej, fragmenty detali architektury romańskiej (odlewy lub oryginały), dzieła malarskie (portrety prymasów), rzeźba świadcząca o ich mecenacie, druki, faksymile rękopisów; Warszawa – oprócz architektury bazyliki archikatedralnej i jej wystroju, w który wkomponowana była wystawa, pokazane zostały tkaniny (m.in. z grobowca książąt mazowieckich, strój Parzniewskiego), eksponaty ocalałe z dawnego Muzeum Diecezjalnego, dzieła malarstwa wypożyczone z muzeów warszawskich; zob. ibidem, k. 1.

[39] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 15: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, Otwarcie Wystawy Millenijnej pt. „Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski”, Warszawa, kościół św. Krzyża 23.VI. Roku Millenijnego 1966 (godz. 16.30), s. 109.

[40] Ibidem.

[41] Ibidem, s. 110.

[42] Ibidem.

[43] Ibidem, s. 110–111.

[44] „W dniu 18 kwietnia 1969 roku nastąpiło przemianowanie Rady Prymasowskiej Odbudowy Kościołów na Radę Prymasowską Budowy Kościołów i z tej okazji ksiądz Prymas powiedział: »Potrzeba budowy świątyń jest oczywista i ze strony władz Kościoła czyni się wszystko, by tę sprawę ruszyć z miejsca. Potrzeba ta wymaga z naszej strony przede wszystkim szturmu do nieba, bo Bóg jeden może znaleźć sposoby otwarcia drzwi dla tej palącej sprawy, sprawy społecznej – zapewnienia wiernym miejsca na wspólną modlitwę«. Wreszcie w początkach lat siedemdziesiątych jakby przycichła propaganda wojującego ateizmu. […] Wydane zostały pierwsze zezwolenia na budowę nowych kościołów i od razu ożywiło się ich projektowanie”; Grabowski, jak przyp. 13.

[45] AIPW, inw. 757, Sacrum Poloniae… 1966, jak przyp. 2, t. II, załącznik 15: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, Otwarcie Wystawy Millenijnej pt. „Archidiecezja Warszawska w Tysiącleciu Chrztu Polski”, Warszawa, kościół św. Krzyża 23.VI. Roku Millenijnego 1966 (godz. 16.30), s. 110.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .