Dzieje dekoracji kaplicy Sobieskiego przy kościele na Kahlenbergu w Wiedniu*

Joanna Wolańska

Kraków (naukowiec niezależny)

Abstrakt:

Według tradycji w ruinach kościoła na Kahlenbergu (świątyni należącej do istniejącego tam od pierwszej połowy XVII wieku eremu kamedułów, zniszczonej przez oblegających miasto Turków) rankiem 12 września 1683 roku, przed decydującą bitwą pod Wiedniem, legat papieski Marco d’Aviano odprawił mszę, do której służył Jan III Sobieski. Celebrans – zamiast zwyczajowego „Ite, missa est” – na zakończenie mszy miał wypowiedzieć prorocze słowa: „Ioannes vinces”.

Do tradycji tej na początku XX wieku powróciły środowiska polskie w Wiedniu, którym – spontanicznie, przy udziale rodaków z kraju – udało się odnowić kaplicę przy będącym podówczas w rękach prywatnych kościele. Dopiero kilka lat później budynek pozyskali rezydujący w Wiedniu zmartwychwstańcy, a na rektora placówki został wyznaczony ks. Jakub Kukliński (1871–1946), z którego osobą wiążą się trwające prawie ćwierć wieku starania o odbudowę i nowy wystrój kaplicy, uwieńczone wykonaniem w roku 1930 przez Jana Henryka Rosena i Kazimierza Smuczaka zdobiących wnętrze do dziś malowideł ściennych.

Artykuł jest próbą prześledzenia przemian wyglądu wnętrza kaplicy na tle jej dziejów, poczynając od wspomnianych najwcześniejszych, a obecnie prawie nieznanych prac – wykonanych jeszcze przed objęciem świątyni przez zmartwychwstańców w roku 1906 (kiedy to niejako „zinstytucjonalizowała” się jego funkcja jako „kościoła polskiego”) – poprzez konkurs na dekorację kaplicy w roku 1909 i wykonane przez Józefa Mehoffera w roku 1912 projekty malowideł, których realizacji przeszkodził wybuch I wojny światowej, aż po wspomniane dekoracje Rosena i Smuczaka.

Słowa kluczowe: Kahlenberg, Leopoldsberg, Józef Mehoffer, Jan Henryk Rosen, Józef Kulesza, Joseph Führich, Msza Sobieskiego, kaplica Sobieskiego, lieu de mémoire

———————————–

Według tradycji w ruinach kościoła na Kahlenbergu (świątyni należącej do istniejącego tam od pierwszej połowy XVII wieku eremu kamedułów, zniszczonej przez oblegających miasto Turków) rankiem 12 września 1683 roku, przed decydującą bitwą pod Wiedniem, legat papieski Marco d’Aviano odprawił mszę, do której służył Jan III Sobieski. Celebrans – zamiast zwyczajowego „Ite, missa est” – na zakończenie mszy miał wypowiedzieć prorocze słowa: „Ioannes vinces”.

Do tradycji tej na początku XX wieku powróciły środowiska polskie w Wiedniu, którym – spontanicznie, przy udziale rodaków z kraju – udało się odnowić kaplicę przy będącym podówczas w rękach prywatnych kościele. Dopiero kilka lat później budynek pozyskali rezydujący w Wiedniu zmartwychwstańcy, a na rektora placówki został wyznaczony ks. Jakub Kukliński (1871–1946), z którego osobą wiążą się trwające prawie ćwierć wieku starania o odbudowę i nowy wystrój kaplicy, uwieńczone wykonaniem w roku 1930 przez Jana Henryka Rosena i Kazimierza Smuczaka zdobiących wnętrze do dziś malowideł ściennych.

Artykuł jest próbą prześledzenia przemian wyglądu wnętrza kaplicy na tle jej dziejów, poczynając od wspomnianych najwcześniejszych, a obecnie prawie nieznanych prac – wykonanych jeszcze przed objęciem świątyni przez zmartwychwstańców w roku 1906 (kiedy to niejako „zinstytucjonalizowała” się jego funkcja jako „kościoła polskiego”) – poprzez konkurs na dekorację kaplicy w roku 1909 i wykonane przez Józefa Mehoffera w roku 1912 projekty malowideł, których realizacji przeszkodził wybuch I wojny światowej, aż po wspomniane dekoracje Rosena i Smuczaka.

Rozważania na temat tytułowego zagadnienia wypada rozpocząć od próby identyfikacji miejsca odprawienia historycznej „mszy przed bitwą wiedeńską”, czyli faktu kluczowego dla powstania działającego obecnie „kościoła polskiego” oraz kaplicy pw. Aniołów Stróżów, zwyczajowo nazywanej kaplicą Jana III Sobieskiego. Równolegle bowiem funkcjonują dwie – sprzeczne ze sobą – tradycje i wydaje się, że wobec nieścisłości źródeł historycznych (które często pozwalają na wielorakie interpretacje) obecnie żadnej z nich nie da się przyznać pierwszeństwa i rozstrzygnąć, gdzie tak naprawdę miała miejsce owa słynna msza[1]. Według tradycji miejscowej miała się ona odbyć na (obecnym) Leopoldsbergu[2] – jednym z licznych wzgórz otaczających Wiedeń – w czasach Sobieskiego nazywanym Kahlenbergiem (różnym od dzisiejszego Kahlenbergu[3]); współczesna nazwa – Leopoldsberg – ustaliła się dopiero po roku 1683, po wybudowaniu tam kościoła pw. św. Leopolda. Wzgórze noszące obecnie nazwę Kahlenberg, na którym wznosi się interesujący nas kościół, nazywało się pierwotnie Schweinberg czy też Sauberg[4] – stąd nazewnicze, a co za tym idzie, historyczne zamieszanie. Pewną wskazówką może być rycina zamieszczona w wydanym po raz pierwszy w roku 1649 dziele Matthäusa Meriana i Martina Zeilera Topographia Provinciarum Austriacarum, przedstawiająca tzw. Wiener Pforte, czyli przełom Dunaju pod Wiedniem, z widocznym po lewej wzgórzem (ze względu na bliskie rzece położenie to niewątpliwie obecny Leopoldsberg) opisanym jako „Kalen berg”[5].

W roku 1783, po sekularyzacji zakonu kamedułów przez Józefa II, kościół przeszedł w ręce prywatne, wielokrotnie zmieniał właścicieli i stopniowo popadał w ruinę[6]. Remontu podjął się dopiero w połowie XIX wieku Johannes Finsterle. Uroczyste poświęcenie świątyni, uważanej wtedy za miejsce słynnej „mszy Sobieskiego”, odbyło się 12 września 1852 roku. Z tej okazji pamiątkowy (zachowany do dziś) kielich ofiarował do kościoła nuncjusz papieski w Wiedniu abp Michael Viale-Prela. W następnych latach opiekę nad budynkiem sprawował kolejny właściciel nieruchomości, Gustav Benischko. Zainteresowanie świątynią i wzgórzem wzmogło się wraz z popularyzacją zamiejskich wypadów wiedeńczyków do otaczających miasto lasów i na okoliczne wzgórza. W roku 1895, z inicjatywy Piusa Twardowskiego[7], zawiązało się stowarzyszenie Kahlenberger Kirchenverein, skupiające przeważnie mieszkających w Wiedniu Polaków, które corocznie 12 września, w rocznicę bitwy, organizowało wycieczki-pielgrzymki na Kahlenberg połączone z nabożeństwem dziękczynnym, a także – w miarę możliwości – troszczyło się o kościół i pamiątkową kaplicę [il. 1].



* Artykuł jest nieznacznie zmienioną i poszerzoną wersją referatu przedstawionego 20 X 2016 podczas konferencji „Polonia Sacra. Historia Polski w ikonografii sztuki sakralnej i religijnej”, zorganizowanej w Rzeszowie przez Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej przy Wydziale Sztuki Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Podziękowania za życzliwą pomoc – okazaną mi przy poszukiwaniach archiwalnych oraz przy oględzinach kaplicy na Kahlenbergu – składam ks. Jerzemu Rolce CR, dyrektorowi Archiwum Polskiej Prowincji Zmartwychwstańców w Krakowie, oraz ks. Romanowi Krekorze CR, rektorowi kościoła na Kahlenbergu. Serdeczne podziękowania zechce też przyjąć p. Zofia Reinbacher. Wyjazd badawczy do Wiednia w kwietniu 2014 był częścią projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/05/B/HS2/04005.

[1] Większość publikacji w języku polskim nie podaje w wątpliwość (obecnego) Kahlenbergu jako miejsca odprawienia „mszy Sobieskiego”. Obfity materiał faktograficzny na ten temat zebrał ks. Josef Dominicus Hamminger: Dokumentation zur historischen Messe vor der Entscheidungsschlacht um Wien, 12. September 1683, Wien 1983 (= Wiener Katholische Akademie, Miscellanea, Neue Reihe, Nr. 150: Arbeitskreis für Kirchliche Zeit- u. Wiener Diözesangeschichte) oraz Leopoldi Capelln am Kallenberg oder St. Josephskirche der PP Kamaldulenser auf dem Josephsberg (Sobieskikapelle in der St. Josephskirche)? Wo hat Pater Marco d’Aviano vor der Entscheidungsschlacht am 12. September 1683 die heilige Messe gefeiert?, Wien 1986 (= Wiener Katholische Akademie, Miscellania [!], Dritte Reihe, Nr. 100: Arbeitskreis für Kirchliche Zeit- u. Wiener Diözesangeschichte). Obu opracowaniom zdecydowanie brakuje obiektywizmu i zostały tu przywołane jedynie jako użyteczne kompendia źródłowe.

Kościół na Kahlenbergu, ze szczególnym uwzględnieniem „kaplicy Sobieskiego”, doczekał się licznych opracowań monograficznych (albo też obszernych wzmianek w pracach poświęconych szerszym zagadnieniom) w języku polskim, m.in.: ks. J. Kukliński CR, Krótka historja kościoła św. Józefa i kaplicy króla Sobieskiego na Kahlenbergu, Wiedeń 1931; ks. J. Kukliński, Dzieje kościoła św. Józefa i kaplicy króla Sobieskiego na Kahlenbergu, „Kurier Literacko-Naukowy” (dod. do „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, nr 143 z 2 V 1931) VIII, 1931, nr 21, s. VII–VIII; M. Rożek, Kahlenberg 1683–1983, Wiedeń 1982; A. Nadolny, Polacy na Kahlenbergu, „Studia Pelplińskie” 13, 1982, s. 177–203; A. Nadolny, Polskie duszpasterstwo w Austrii 1801–1945, Lublin 1994, s. 164–170, 269–282; A. Nadolny, Kahlenberg, w: Encyklopedia katolicka, t. VIII, Lublin 2000, szp. 326–327; R. Taborski, Polacy w Wiedniu, Kraków 2001, s. 26–28, 214–215; J. Smirnow, Kaplica Jana III Sobieskiego na Kahlenbergu – symbolem chwały oręża polskiego, „Gazeta Lwowska”, 28 II 2007, s. 11; 15 III 2007, s. 11; 31 III 2007, s. 11. Szczegółowe i wartościowe opracowanie różnorodnych zagadnień odnoszących się do obu oblężeń tureckich Wiednia, przygotowane pod egidą Austriackiej Akademii Nauk, jest dostępne online: <http://www.tuerkengedaechtnis.oeaw.ac.at> (przy każdym z haseł odpowiednia literatura, głównie w języku niemieckim).

[2] Leopoldsberg, w: H. Tietze, H. Sitte, Österreichische Kunsttopographie, Bd. II: Denkmale der Stadt Wien (XI.–XXI. Bezirk), Wien 1908, s. 441–444; V.O. Ludwig, Leopoldsberg-Kirche Wien, München–Zürich 1957 (= Schnell & Steiner, Kunstführer Nr. 657).

[3] Josefsdorf (Kahlenberg) w: Tietze, Sitte 1908, jak przyp. 2, s. 430–434. Zamieszanie pogłębiają dodatkowo częściowo podobne, czy nawet tożsame, okoliczności historyczne, jak choćby istnienie w roku 1683 na obu wzgórzach niekompletnych świątyń, w których odprawiono historyczną mszę (na obecnym Kahlenbergu – zniszczonej przez Turków, a na obecnym Leopoldsbergu – będącej jeszcze w budowie). Zob. też: Wien. X. bis XIX. und XXI. bis XXIII. Bezirk, Wien 1996 (= Dehio-Handbuch: Die Kunstdenkmäler Österreichs), s. 532–534.

[4] Zob. m.in. Ludwig 1957, jak przyp. 2, s. 4 (m.in. informacja o odprawieniu 12 IX 1683 roku przez Marka d’Aviano mszy, do której miał służyć Jan III Sobieski, „im unfertigten Bauwerk” [„w nieukończonej budowli”]).

[5] Prospect der Tho= | nau zwische[n] dem Kale[n]= | berg un Bisnberg, akwaforta, 19,5 × 31 cm, British Museum, nr inw. 1898,0725.8.1754, rycina w: Topographia Provinciarum Austriacarum, Frankfurt am Main 1649, przed s. 29.

[6] Zob. <http://www.tuerkengedaechtnis.oeaw.ac.at/ort/die-st-josefskirche-am-kahlenberg/> (dostęp: 4 X 2017); Josefsdorf… 1908, jak przyp. 3, s. 431.

[7] Pius Twardowski (1828–1906), prawnik, urzędnik administracji austriackiej w randze nadradcy (Oberrat), był wielkim polskim patriotą, założycielem bądź współzałożycielem wielu organizacji polskich działających w Wiedniu (m.in. w 1864 roku Stowarzyszenia Polskiej Młodzieży Akademickiej „Ognisko”; towarzystw „Biblioteka Polska” i „Przytulisko Polskie”, a także organizacji zrzeszającej stowarzyszenia polskie „Strzecha”, której był pierwszym przewodniczącym); zob. A. Brożek, Kazimierz Twardowski w Wiedniu, Warszawa 2010, s. 39–40; nt. Kahlenbergu, s. 41–45, zwł. s. 43. Pius był ojcem Kazimierza Twardowskiego (1866–1938), wybitnego filozofa, twórcy tzw. szkoły lwowsko-warszawskiej w filozofii. Troskę o polonica wiedeńskie, w tym kościół i kaplicę na Kahlenbergu, kontynuował pozostały w Wiedniu młodszy syn Piusa, Juliusz (1874–1945).

[8] 20. Listopada 1904 r. Na pamiątkę uroczystości poświęcenia kaplicy króla Jana Sobieskiego i odsłonięcia tablicy na Kahlenbergu pod Wiedniem, Wiedeń 1904, s. 8–9. Wcześniej, z okazji 200. rocznicy odsieczy, Pius Twardowski – który kościołem interesował się od swojego przyjazdu do Wiednia w połowie XIX wieku i każdego 12 IX organizował wycieczki na Kahlenberg – miał się przyczynić do umieszczenia innej tablicy upamiętniającej to wydarzenie – na fasadzie kościoła; zob. Brożek 2010, jak przyp. 7, s. 43 (autorka podaje tekst inskrypcji wraz z tłumaczeniem na język polski). Tymczasem opracowanie przygotowane pod egidą Austriackiej Akademii Nauk (<http://www.tuerkengedaechtnis.oeaw.ac.at/ort/kahlenberg-gedenktafel-fur-heerfuhrer-von-1683/>) nie wspomina o Twardowskim w związku z ową tablicą (co nie znaczy, że nie mógł się do jej powstania przyczynić nieoficjalnie). Inskrypcja była jednak jedynie po niemiecku, a tablica powstała w ramach oficjalnych austriackich uroczystości rocznicowych i jest sygnowana przez „Miasto Wiedeń” („Die Stadt Wien, 12 September 1883”) – co niejako usprawiedliwia działania Kuleszy: chodziło mu o tablicę polską. Informację o inicjatywie Kuleszy wraz z fotograficzną reprodukcją tablicy oraz opisem odnowienia kaplicy podawał „Kalendarz Krakowski Józefa Czecha na rok 1905”, s. 81–82. Na temat rzeźbiarza i kamieniarza zob. Kulesza Józef w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy [dalej jako: SAP], t. IV, Warszawa [i in.] 1986, s. 349–350 (na s. 350 wzmianka o tablicy oraz informacja, że autorem medalionu z portretem króla był Michał Stefan Korpal).

[9] 20. Listopada 1904 r. Na pamiątkę…1904, jak przyp. 8, s. 9.

[10] Ibidem, s. 9.

[11] Ibidem, s. 10.

[12] Nie udało mi się ustalić bliższych danych biograficznych ani malarki, ani architekta. Być może chodzi o Marię Czaykowską-Kozicką (1878–1963), która jesienią 1902 roku miała wyjechać na sześć lat do Paryża. W jej biogramie wspomina się jednak, że (w bliżej nieokreślonym czasie) „bywała też w Wiedniu, gdzie kopiowała obrazy starych mistrzów”; por. Z. Baranowicz, Czaykowska-Kozicka Maria w: SAP, t. I, Warszawa [i in.] 1971, s. 398.

[13] 20. Listopada 1904 r. Na pamiątkę… 1904, jak przyp. 8, s. 10. Zakład Marcina Jarry, założony w latach 80. XIX wieku jako filia warszawskiej fabryki Norblina, działał pierwotnie w spółce z M. Jakubowskim; w latach 1900–1914 był wyłączną własnością Jarry; zob. Jarra Marcin, Fabryka wyrobów metalowych i srebrnych spółka z o.o. w: Encyklopedia Krakowa, Warszawa–Kraków 2000, s. 338–339.

[14] 20. Listopada 1904 r. Na pamiątkę… 1904, jak przyp. 8, s. 10.

[15] W. Bieńkowski, Smólski Grzegorz w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIX, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999–2000, s. 363–365.

[16] 20. Listopada 1904 r. Na pamiątkę… 1904, jak przyp. 8, s. 12.

[17] Epitaphium na Kahlenbergu, „Kurier Lwowski” XXII, 1904, nr 301 (30 X), s. 9; Uroczystość polska w Wiedniu, „Kurier Lwowski” XXII, 1904, nr 273 (2 X), s. 13. Fotografię tablicy reprodukowały także: „Tygodnik Ilustrowany”, 1904, nr 42, s. 809; „Wędrowiec” 1904, nr 44, s. 357.

[18] 20. Listopada 1904 r. Na pamiątkę… 1904, jak przyp. 8, s. 9.

[19] Uroczystość na Kahlenbergu, „Kurier Lwowski” XXII, 1904, nr 326 (24 XI), s. 2.

[20] Zob. m.in. ks. J. Smoliński, Kościół św. Józefa. Kahlenberg, [Wiedeń 2004], s. 20–21; K. Kuczman, O dwóch obrazach związanych z pobytem Sobieskiego na Jasnej Górze, „Studia Claromontana” 4, 1983, s. 185–191, tam cytowane źródła wspominające o podarowaniu Sobieskiemu kopii obrazu, s. 186, przyp. 5 i s. 191, przyp. 30.

[21] Sprawa kościoła na Kahlenbergu, „Kurier Lwowski” XXV, 1907, nr 140 (23 III), s. 10.

[22] Kaplica Sobieskiego na Kahlenbergu, „Kurier Lwowski” XXVII, 1909, nr 309 (6 VII), s. 5.

[23] Kaplica Sobieskiego na Kahlenbergu, „Kurier Lwowski” XXVII, 1909, nr 552 (25 XI), s. 6; VIII. Sprawozdanie Towarzystwa „Polska Sztuka Stosowana”, w Krakowie R. 1909, s. 6. Na temat malarza zob. I. Żera, Dzierzbicki Antoni Eugeniusz w: SAP, t. II,  Warszawa [i in.] 1975, s. 147–148 (na s. 147 wzmianka o nagrodzie).

[24] Wydał nawet w tym celu broszurkę z zestawieniem owych herbów; por. ks. J. Kukliński, Spis Rycerstwa Polskiego z wyprawy Wiedeńskiej 1683 wydał..., [Wiedeń 1910], poprzedzonym „Odezwą do potomków rycerzy polskich z odsieczy Wiedeńskiej”, w której apelował o datki pieniężne na wykonanie (jak podówczas planowano – w mozaice) herbu danej rodziny. Fundusze te miały umożliwić odnowienie i udekorowanie całej kaplicy.

[25] J. Mehofferowa, Rozwój myśli twórczej Józefa Mehoffera, t. II (rkps Ossol. 14039/II t. 2), s. [435] 431.

[26] Ausstellung für kirchliche Kunst. Katalog, K. K. Österreichisches Museum für Kunst und Industrie, September – Dezember 1912, Wien 1912, s. 26–27.

[27] R. Riedl, Ausstellung für Kirchliche Kunst in Wien 1912, „Die christliche Kunst” IX, 1913, s. 97–110 (o Mehofferze, s. 103 oraz il. między s. 104 a 105: „Jos. von Mehoffer (Krakau), Die Heerführer der Entsatzarmee, die Hl. Messe am Kahlenberge hörend (Wanddekoration)”); M. Dreger, Die Ausstellung für Kirchliche Kunst in Wien, 1912, „Kunst und Kunsthandwerk” XV, 1912, Heft 11, s. 611–640 (o obrazie Mehoffera s. 618).

Karton ten jest przechowywany w Muzeum Narodowym w Krakowie: Joannes Vinces, projekt wykonawczy dekoracji malarskiej w kaplicy Jana III Sobieskiego na Kahlenbergu, 1912, tempera, 630 × 365 cm, nr inw. MNK ND-11282.

[28] „Tygodnik Ilustrowany”, 1913, nr 46 (15 XI), okładka. Można odnieść wrażenie, że napis został dodany dopiero po powrocie kartonu z Wiednia.

[29] Oba w Muzeum Narodowym w Krakowie, eksponowane w Domu Józefa Mehoffera: Archanioł Michał nad pobojowiskiem, 1913, akwarela, gwasz, 40 × 24 cm, nr inw. MNK ND-8565; Modlitwa Innocentego XI, 1913, akwarela, gwasz, 40 × 24 cm, nr inw. MNK ND-8566 (oba sygnowane p.d.: j. mehoffer).

[30] J. Mehofferowa, Rozwój myśli twórczej Józefa Mehoffera, t. II (rkps Ossol. 14039/II t. 2), s. [465] 463–[466] 464. Trudno powiedzieć, do jakich projektów Mehoffera (we fragmencie dotyczącym sceny ze św. Michałem Archaniołem) miałby się odnosić następujący opis: „trzy historyczne obrazy nawiązujące do wydarzeń, które miały miejsce w pamiętnym wrześniu 1683 r. Pierwszy z nich przedstawiał króla Jana III przyjmującego Komunię św., w obłokach ponad nim widać postać Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus, a u Ich stóp umieszczono słowa, które legat papieski w zakończeniu Mszy św. miał proroczo wypowiedzieć: »Joannes vinces«; pod obrazem na draperii znajdował się biały orzeł polski. Drugi obraz przedstawiał papieża Innocentego XI modlącego się do św. Józefa o pomyślność oręża zjednoczonych wojsk chrześcijańskich; trzeci – św. Michała Archanioła lewą ręką osłaniającego krzyż na wieży katedry św. Szczepana, a w prawej trzymającego ognisty miecz” (Nadolny 1982, jak przyp. 1, s. 188; Nadolny 1994, jak przyp. 1, s. 168). Na zachowanym miniaturowym szkicu Mehoffera ze św. Michałem Archaniołem nie widać ani wieży katedry św. Szczepana, ani ognistego miecza.

[31] Dzieje zamówienia i wszystkie okoliczności utrudniające jego realizację szczegółowo opisuje J. Mehofferowa, Rozwój myśli twórczej Józefa Mehoffera, t. II (rkps Ossol. 14039/II t. 2), passim.

[32] Był to już drugi przypadek (obok dekoracji malarskiej katedry ormiańskiej we Lwowie), gdy Rosen zastąpił Mehoffera – po wieloletnich pertraktacjach z zamawiającym (dotyczących przede wszystkim kwestii wynagrodzenia krakowskiego malarza); zob. na ten temat: Na ciernistych szlakach twórczości. List mistrza Mehoffera, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, 1930, nr 295 (31 X), s. 2; J. Wolańska, Katedra ormiańska we Lwowie w latach 1902–1938. Przemiany architektoniczne i dekoracja wnętrza, Warszawa 2010 (= Poza Krajem) [dostępne w formie elektronicznej: <http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2012/1975/>], s. 135.

O malowidłach Rosena wspominają: J. von Twardowski, Die neuen Fresken in der Sobieski-Kapelle auf dem Kahlenberg, „Kirchenkunst” 3, 1931, Heft 3, s. 77–80; Kaplica Sobieskiego na Kahlenbergu, „Przewodnik Katolicki”, 1931, nr 8 (22 II), s. 141 (oraz il. na okładce); S. Wasylewski, Co trzeba wiedzieć o Kahlenbergu, „Kurier Poznański”, 1931, nr 8 (24 II), s. 9. Prace trwały od lata do późnej jesieni 1930 roku (Nadolny 1994, jak przyp. 1, s. 272). Biogram malarza zob. M. Zakrzewska, Rosen Jan Henryk w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXXII, Wrocław–Warszawa–Kraków 1989–1991, s. 56–58.

[33] Nie można przy tym nie zauważyć, że obraz Rosena na ścianie ołtarzowej, inaczej niż to przewidywał szkic Mehoffera, nie zostawia miejsca na ewentualną nastawę ołtarzową, mogącą pomieścić (zgodnie z wytycznymi pierwotnego projektu na urządzenie kaplicy z roku 1909) obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Modlitwa Innocentego XI stała się w ten sposób malowaną nastawą ołtarza.

[34] Z kronikarskiego obowiązku należy sprostować określenie tematu tej sceny podane przez Kazimierza Kuczmana (Kuczman 1983, jak przyp. 20, s. 185–186): chodzi o mszę odprawioną  przed  bitwą (a nie po niej).

[35] Było to odstępstwo od tradycyjnych przekazów – i to niejako drugiego stopnia: już Mehoffer ukazał tam tylko bliżej nieokreślony wizerunek „Matki Boskiej z Dzieciątkiem”, ignorując, jak się wydaje, informację mówiącą o odprawieniu owej mszy przed obrazem jasnogórskim (nawet na wielkoformatowym kartonie trudno się dopatrzeć, co przedstawia obraz w ukazanej z profilu nastawie ołtarzowej za postacią celebransa). Rosen posunął się jeszcze krok dalej, zupełnie eliminując ze swojej Mszy na Kahlenbergu postać Matki Boskiej.

[36] Rosen wykonał dekorację z pomocą swojego współpracownika Kazimierza Smuczaka, który samodzielnie zaprojektował i namalował herby; ich poprawność heraldyczna i stylizacja spotkały się z druzgocącą krytyką specjalistów; zob. H. Polaczkówna, Uwagi o dekoracji heraldycznej kaplicy na Kahlenbergu, „Miesięcznik Heraldyczny” XI, 1932, nr 7–8, s. 137–140. Na temat Smuczaka zob. B. Gradzik-Jedynak, K. Jurkiewicz, Kazimierz Smuczak współtwórca dekoracji w kaplicy na Kahlenbergu, „Wisełka” 1, 1983, s. 32; Ю. Смірнов, Казимир Смучак – учень і послідовник Яна-Генрика Розена, „Галицька Брама”, 1999, nr 11–12 (59–60), s. 12–15.

[37] Zachował się jedynie model pomnika projektu Edmunda Hellmera (1850–1935), 1883, drewno i wosk, 138 × 85 × 33 cm, Wiedeń, Dom- und Diözesanmuseum, Prot.-Nr. L–146. Szerzej na ten temat zob. m.in. A. Saliger, Dom- und Diözesanmuseum Wien, Katalogtexte: W. Kuba-Hauk, A. Saliger, Wien 1987 (= Schriftenreihe des Erzbischöfl. Dom- u. Diözesanmuseums Wien. N. F. 10), s. 288–290, nr kat. 176, il. 363; E.B. [E. Bruckmüller], Das Türkenbefreiungsdenkmal im Stephansdom, w: Ostarrîchi – Österreich: österreichische Länderausstellung: 996–1996. Menschen, Mythen, Meilensteine, red. E. Bruckmüller, Neuhofen an der Ybbs, St. Pölten, Horn 1996, s. 605, nr kat. 14.8.14.

[38] Österreichische Nationalbibliothek, Bildarchiv, nr inw. PK 3049:33. W. Telesko, Kulturraum Österreich. Die Identität der Regionen in der bildenden Kunst der 19. Jahrhunderts, Wien–Köln–Weimar 2008, s. 32. Zob. też: S. Krasa, Das historische Ereignis und seine Rezeption. Zum Nachleben der Zweiten Türkenbelagerung Wiens in der österreichischen Kunst der 19. und 20. Jahrhunderts, w: Die Türken vor Wien: Europa und die Entscheidung an der Donau 1683, hrsg. vom Historischen Museum der Stadt Wien unter der Leit. von Robert Waissenberger, Salzburg–Wien 1982, s. 311, il. 156 na s. 309. Autorka zwraca uwagę na charakterystyczne dla epoki ukazanie tematu militarnego odsieczy Wiednia – niejako symbolicznie – poprzez przywołanie związków „tronu i ołtarza” (a nie np. w postaci sceny bitewnej), oraz że temat był rzadki w sztuce austriackiej, a po połowie XIX wieku prawie zupełnie niespotykany.

[39] Obrazek w zbiorach Archiwum Polskiej Prowincji Zmartwychwstańców w Krakowie (dalej jako: APPCR), zespół: „Kahlenberg”; na temat zakładu litograficznego Riedlicha por. H.W. Arch, Die Malerfamilie Redlich in Innsbruck, „Veröffentlichungen des Tiroler Landesmuseum Ferdinandeum” 79, 1999, s. 55–78.

[40] O ile można użyć takiego określenia w odniesieniu do pojęcia, które niejako ex definitione ścisłej definicji nie posiada; zob. K. Kończal, Miejsce pamięci, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, współpraca J. Kalicka, Warszawa 2014, s. 229–234 (w sensie Lieu de mémoire, s. 230–232), wraz z literaturą.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .