Konkurs na kościół katolicki pw. św. Stanisława Kostki w Łodzi i związane z nim polemiki. „Swoi” kontra „obcy”

Krzysztof Stefański

Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Konkurs z 1898 roku na kościół katolicki pod wezwaniem św. Stanisława Kostki w Łodzi (dziś bazylika archikatedralna) należał do wyjątkowych pod wieloma względami. Był to pierwszy międzynarodowy konkurs w tym mieście i jeden z największych – gdy idzie o liczbę nadesłanych projektów – na ziemiach polskich do wybuchu pierwszej wojny światowej. Dla Łodzi i jej katolickiej społeczności miał wielkie znaczenie, a jego przebieg dokładnie relacjonowała lokalna prasa. Pierwszą nagrodę otrzymała praca zgłoszona przez łódzkie biuro budowlano-architektoniczne „Wende i Zarske”, drugą projekt I.A. Rüppela z firmy „Franz Langenberg Nachfolger” z Bonn, a trzecią spółka Stanisław Jan Cichorski i Edgar Vinson z Paryża. Zwycięska praca była ostro atakowana przez redaktora naczelnego łódzkiej gazety „Rozwój” Wiktora Czajewskiego, który promował propozycję Cichorskiego i Vinsona. Jednym z argumentów przeciwko zwycięskiemu projektowi był fakt, że jego właściwym autorem był berliński architekt Emil Zillmann. Pomimo to koncepcja firmy „Wende i Zarske” została (ze zmianami) zrealizowana w latach 1901–1912 (zwieńczenie wieży według projektu Józefa Kabana, 1927).

 

Słowa kluczowe: konkursy architektoniczne, polska architektura sakralna, XIX i XX wiek, Łódź

———————————–

Konkurs z roku 1898 na kościół katolicki pw. św. Stanisława Kostki w Łodzi (dziś bazylika archikatedralna) należał do wyjątkowych pod wieloma względami. Był to pierwszy międzynarodowy konkurs w tym mieście i jeden z największych – gdy idzie o liczbę nadesłanych projektów – na ziemiach polskich do wybuchu pierwszej wojny światowej[1]. Zgłoszono kilkadziesiąt prac, z czego większość przysłano z zagranicy – taka sytuacja nie miała precedensu w dotychczasowych dziejach polskiej architektury. Mimo to konkurs przeszedł poza Łodzią bez większego echa i nie miał wpływu na rozwój polskiej architektury sakralnej. Co więcej, został całkowicie zbojkotowany przez warszawskie środowisko architektoniczne. Dla samej Łodzi i jej katolickiej społeczności miał jednak wielkie znaczenie, a jego przebieg dokładnie relacjonowała lokalna prasa.

Próbując przynajmniej po części wytłumaczyć tę nietypową sytuację, należy nakreślić okoliczności organizacji konkursu. Łódź końca XIX wieku była dynamicznie rozwijającym się ośrodkiem przemysłowym, największym na ziemiach polskich. Liczba ludności miasta przekroczyła 300 tys. Szczególny był przy tym skład wyznaniowy jego mieszkańców – w roku 1897 na 314 tys. ogółu łodzian 48% stanowili katolicy, 32% żydzi, 18% ewangelicy, a 2% prawosławni[2]. W życiu miasta dominowała bogata burżuazja o korzeniach niemieckich, w głównej mierze wyznania ewangelickiego, oraz mniej liczebna burżuazja żydowska. Katolicy, choć najliczniejsi, byli grupą najsłabszą ekonomicznie i najmniej wpływową – w głównej mierze stanowili ją polscy robotnicy fabryczni, obok tego wąska warstwa inteligencji i kilka rodzin fabrykanckich, wśród nich najbardziej znaczący Heinzlowie[3]. Sytuacja ta miała wyraźny wpływ na stosunki panujące w dziedzinie sztuki – w łódzkim środowisku artystycznym dominowali architekci i budowniczowie związani ze społecznością niemiecką i żydowską, a miejscowi fabrykanci chętnie zamawiali projekty wznoszonych przez siebie obiektów, jak i ich wystrój, u twórców z ziem niemieckich, z takich ośrodków jak Berlin, Wrocław czy Wiedeń[4].

Katolicy w końcu XIX wieku dysponowali zaledwie trzema świątyniami, przy czym jedną z nich był niewielki kościół drewniany. Już na początku lat 90. XIX stulecia ks. Ludwik Dąbrowski, proboszcz katolickiej parafii Podwyższenia Świętego Krzyża, poddał myśl budowy czwartego kościoła katolickiego w Łodzi. Była to niezwykle pilna potrzeba, w sytuacji gdy liczba ludności katolickiej w mieście sięgała 100 tys., a brak kościoła dawał się odczuć zwłaszcza w południowej części miasta. Przez kilka pierwszych lat sprawa nie posuwała się do przodu. Zmiana nastąpiła w roku 1895 wraz ze śmiercią Juliusza Heinzla barona von Hohenfels – najbogatszego przedsiębiorcy Łodzi wyznania katolickiego. Rodzina zmarłego postanowiła bowiem uczcić jego pamięć fundacją świątyni. Zawiązano komitet budowy „czwartego kościoła katolickiego Łodzi” (tak określano w początkowej fazie planowany obiekt). Na czele komitetu stanął Juliusz Heinzel syn[5]. W roku 1897 uzyskano od władz miasta obszerny plac pod budowę, zwany wcześniej Fabrycznym, a następnie Szpitalnym, od znajdującego się przy nim szpitala św. Aleksandra. Plac był położony przy południowym odcinku ul. Piotrkowskiej[6]. Lokalizacja ta odpowiadała zamysłom inicjatorów nowej inwestycji, którzy planowali wznieść największy kościół w mieście, akcentujący znaczenie katolickiej i polskiej społeczności. Ambicje komitetu budowy były na tyle duże, że w maju 1898 roku zadecydowano o rozpisaniu międzynarodowego konkursu na projekt budowli. O pomoc w przygotowaniu regulaminu konkursu zwrócono się do znanego łódzkiego architekta Gustawa Landau-Gutentegera[7].


[1] M. Rudowska, Warszawskie konkursy architektoniczne w latach 1864–1898, „Polska Akademia Nauk. Studia i materiały do teorii i historii architektury i urbanistyki”, t. X, Warszawa 1972.

[2] J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 11, 1982, s. 109.

[3] S. Pytlas, Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864–1914, Łódź 1994.

[4] K. Stefański, Berliner Architektur in Lodz zu Beginn des 20. Jahrhunderts, „Architectura. Zeitschrift für Geschichte der Baukunst/Journal of the History of Architecture“, Bd. 21, 2/1991, s. 164–176; idem, Łódź około roku 1900 – między Berlinem a Wiedniem w: Sztuka około 1900 w Europie Środkowej. Centra i prowincje artystyczne. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 20–24 października 1994, red. P. Krakowski, J. Purchla, Kraków 1997, s. 101–110.

[5] Ks. T. Graliński, Kościół katedralny św. Stanisława Kostki (I), „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie”, 1948, nr 12, s. 309–316; Z. Wieczorek, Kościół katedralny p. wezw. św. Stanisława Kostki w Łodzi, „Nasza Przeszłość” 64, 1985, s. 58–60; K. Stefański, Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821–1914, Łódź 1995, s. 86–87; idem, Bazylika archikatedralna w Łodzi pw. św. Stanisława Kostki, Łódź 1996, s. 9.

[6] Archiwum Państwowe w Łodzi, Akta miasta Łodzi 1794–1939, sygn. 4518.

[7] Archiwum Archidiecezjalne w Łodzi (dalej jako: AAŁ), Akta Dekanatu Łódź (dalej jako: ADŁ), sygn. 96, s. 12.

[8] Ł. Grzejszczak, Wiktor Czajewski – literacka legenda Łodzi. Między zasługą a zapomnieniem, w: Sztuka w Łodzi 2, Łódź 2003, s. 193–202.

[9] X. A. [ks. Antoni] Brykczyński, W sprawie budowy nowego kościoła w Łodzi, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 74, s. 1.

[10] M. Brykczyńska, Brykczyński Antoni (1843–1913), w: Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 27–28; por. K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2000, s. 53.

[11] Brykczyński 1898, jak przyp. 9.

[12] Warunki konkursu, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 82 (24 V), s. 3.

[13] Informacje o konkursie zamieściło „Czasopismo Towarzystwa Technicznego Krakowskiego” XII, 1898, nr 6, s. 61–62, lwowskie „Czasopismo Techniczne” XVI, 1898, nr 12, s. 179 oraz niemieckie „Deutsche Bauzeitung” XXXII, 1898, Heft 46, s. 292. Brak tego typu informacji w warszawskim „Przeglądzie Technicznym”, co być może rzutowało na absencję przedstawicieli tego środowiska w zmaganiach konkursowych.

[14] AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 63 (program po polsku) i 64–65 (program w języku niemieckim); por. Wieczorek 1985, jak przyp. 5, s. 83–85 (Aneks); Stefański 1995, jak przyp. 5, s. 162–164 (Aneks 6).

[15] AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 67; prośby takie nadesłało wielu znanych polskich twórców, m.in. Kazimierz Mokłowski ze Lwowa, Józef Pomianowski z Będzina, Hugo Kudera z Zawiercia, Bronisław Muklanowicz z Warszawy, Stanisław Noakowski z Sankt Petersburga, Mikołaj Tołwiński z Odessy, Franciszek Mączyński z Krakowa, Tomasz Pajzderski z Charlottenburga oraz Karol Jankowski, studiujący wówczas w Rydze. Żaden z nich nie zgłosił jednak na konkurs swojego projektu.

[16] X. A. Brykczyński, Kilka słów z powodu „Programu” konkursu…, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 97, s. 1.

[17] X. Z. [ks. Zygmunt] Łubieński, W sprawie konkursu, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 98, s. 1.

[18] Kronika. Konkurs na kościół, „Rozwój”, 1898, nr 238, s. 3.

[19] AAŁ, ADŁ, sygn. 98, s. 8–12; Z ostatniej chwili. Nowy kościół, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 221, s. 3; Kronika. Nowy kościół, „Rozwój”, 1898, nr 251, s. 3.

[20] Kronika. Konkurs na kościół, „Rozwój”, 1898, nr 265, s. 2; Die Conkurrenzpläne für den Bau der vierten katholischen Kirche, „Lodzer Zeitung” 35, 1898, Nr. 268, s. 4.

[21] AAŁ, ADŁ, sygn. 98, s. 13–14. W opracowaniach podawane są różne wersje dotyczące liczby zgłoszonych prac: ks. T. Graliński (Spis parafii i kościołów diecezji łódzkiej i krótki ich opis historyczny, „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” XXVI, 1952, nr 10–11, s. 296) pisze o 31, Rudowska (1972, jak przyp. 1, s. 38) podaje „wiele prac”.

[22] AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 413–421; Kronika. Konkurs na kościół, „Rozwój”, 1898, nr 266, s. 3; Kronika łódzka, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 239, s. 3; Tageschronik, „Lodzer Tageblatt” 8, 1898, Nr. 261, s. 3; Zum Bau der vierten katholischen Kirche in Lodz, „Lodzer Zeitung” 35, 1898, Nr. 270, s. 3.

[23] AAŁ, ADŁ, sygn. 96; ks. T. Graliński (Kościół katedralny św. Stanisława Kostki (II), „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” XXIII, 1949, nr 1, s. 12) wymienia 30 projektów autorstwa 29 architektów; jego lista nie pokrywa się w pełni z ustaleniami piszącego niniejsze słowa.

[24] AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 312 – list L. Schneidera do komitetu budowy z 28 XII 1898 z prośbą o zwrot nadesłanych planów; o Schneiderze zob. D. Głazek, Ludwig Schneider – architekt kościołów, w: Architektura Wrocławia – Świątynia, Wrocław 1997, s. 263–274; eadem, Domus celeberrima. Architektura sakralna (katolicka) przemysłowej części Górnego Śląska 1870–1914, Katowice 2003, s. 57–71.

[25] G. Sorger, Johannes Franciskus Klomp 1865–1946. Architekt des Späthistorismus in Westfalen, Hannover 1998.

[26] http://home.arcor.de/stefan.langenberg/chronik/node12.html [dostęp: 30.03.2016].

[27] Rudowska 1972, jak przyp. 1, s. 52.

[28] Graliński 1949, jak przyp. 23, s. 12.

[29] AAŁ, ADŁ, sygn. 98. s. 8–10.

[30] AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 414–415.

[31] K. Stefański, Johannes Wende – zapomniany budowniczy dawnej Łodzi, „Tygiel Kultury”, 2008, nr 7–9, s. 100–111.

[32] K. Stefański, Johannes Wende und Richard Schlein – zwischen Lodz und Zittau, w: Lodz jenseits von „Fabriken, Wildwest und Provinz”, red. S. Dyroff, K. Radziszewska, I. Röskau-Rydel, München 2009 (= Kulturwissenschaftliche Studien über die Deutschen in und aus den polnischen Gebiet, Polono-Germanica 4, Schriften der Kommission für die Geschichte der Deutschen in Polen e. V.), s. 117–128.

[33] Kronika Łódzka. Nowe firmy, „Goniec Łódzki” I, 1898, nr 179, s. 2.

[34] Stefański 2008, jak przyp. 31, s. 102–103.

[35] Kronika, „Rozwój”, 1898, nr 272, s. 2.

[36] http://www.glass-portal.privat.t-online.de/hs/m-r/mialaret_anton.htm [dostęp: 30.03.2016].

[37] Właściwe nazwisko Cichorskiego miało brzmieć: Piotr Wymyśliński; zob. Graliński 1949, jak przyp. 23, s. 12. Twórca taki, ani jako Cichorski, ani jako Wymyśliński, nie jest znany polskiej historii sztuki, miał on urodzić się w Warszawie, a studiować w Paryżu w École Spécial d’Architecture; zob. – AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 16.

[38] Określony został jako architekt diecezjalny, ibidem.

[39] O nowy kościół, „Rozwój”, 1898, nr 287, s. 3.

[40] W omawianym okresie najgłośniejszym tego rodzaju przypadkiem był konkurs na warszawski kościół Zbawiciela z 1901 roku. Zwyciężył w nim neogotycki projekt Stefana Szyllera, a do realizacji skierowano pracę Dziekońskiego, Panczakiewicza i Żychiewicza o formach renesansowo-barokowych; zob. Rudowska 1972, jak przyp. 1, s. 52–53; M. Omilanowska, Stefan Szyller 1857–1933. Warszawski architekt doby historyzmu, Warszawa 1995, t. I, s. 48–49, t. II, s. 46–47.

[41] AAŁ, ADŁ, sygn. 98, s. 16–18.

[42] AAŁ ADŁ, sygn. 96, s. 417; por. Zum Projekt der Erbauung einer vierten katholischen Kirche in Lodz, „Lodzer Zeitung” 36, 1899, Nr. 12, s. 3.

[43] K. Stefański, Józef Pius Dziekoński a budowa łódzkiej katedry, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” XL, 1996, z. 2, s. 161–167.

[44] AAŁ, ADŁ, sygn. 96, s. 353.

[45] Poświęcenie kamienia węgielnego pod nowy kościół, „Rozwój”, 1901, nr 138, s. 2; W. Rowiński, Założenie kościoła w Łodzi, „Tygodnik Ilustrowany” 5, 1901, nr 27, s. 531.

[46] AAŁ, ADŁ, sygn. 98, s. 44–45.

[47] Ks. T. Graliński, Kościół katedralny św. Stanisława Kostki (III), „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” XXIII, 1949, nr 2, s. 49–50; Wieczorek 1985, jak przyp. 5, s. 65–67; Stefański 1995, jak przyp. 5, s. 95–97.

[48] Zob. przyp. 45.

[49] W. Czajewski, Pamiątka dwudziestopięciolecia pracy kapłańskiej i społecznej ks. Wincentego Tymienieckiego, Łódź 1920, s. 8–9.

[50] Graliński 1949, jak przyp. 23, s. 12; Rudowska 1972, jak przyp. 1, s. 38; Wieczorek 1985, jak przyp. 5, s. 61–62.

[51] Preisbewerbungen, „Deutsche Bauzeitung” XXXII, 1898, Heft 98, s. 632.

[52] K. Chojnacka, Emil i Georg Zillmannowie – architekci z Charlottenburga. Omówienie twórczości na wybranych przykładach, praca magisterska napisana w Katedrze Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Krzysztofa Stefańskiego, Łódź 2015 (mps), s. 18. Emil Zillmann wraz ze swoim kuzynem Georgiem Zillmannem, prowadzący biuro w Charlottenburgu, znani są na polskim gruncie przede wszystkim jako twórcy dwóch interesujących osiedli robotniczych pod Katowicami: Giszowca i Nikiszowca oraz stojącego w Nikiszowcu kościoła św. Anny; zob. D. Głazek, Architektura sakralna Emila i Georga Zillmannów, w: Sztuka Górnego Śląska na przecięciu dróg europejskich i regionalnych. Materiały V Seminarium Sztuki Górnośląskiej odbytego w dniach 14–15 listopada 1997 roku w Katowicach, red. E. Chojecka, Katowice 1999, s. 405–413; J. Tofilska, Emil i Georg Zillmannowie, architekci z Charlottenburga, w: Przemiany protoindustrialne i industrialne jako czynnik miastotwórczy Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2007, s. 219–223.

[53] Por. K. Stefański, Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821–1914, Łódź 2001, s. 194–195.

[54] Zygzaki, „Rozwój”, 1902, nr 89, s. 2.

[55] Graliński 1949, jak przyp. 47, s. 49–54; Wieczorek, jak przyp. 5, s. 65–73; Stefański 1996, jak przyp. 5, s. 19–30.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .