Zwiastowania Marzanny Wróblewskiej. Z malarskiego dziennika artystki

Grażyna Ryba

Uniwersytet Rzeszowski

Abstrakt:

Marzanna Wróblewska to współczesna polska artystka, w której twórczości dominuje malarstwo o tematyce pejzażowej oraz realizacje sakralne. Namalowany w latach 80. minionego wieku cykl Zwiastowanie można uznać za zapis przełomu, jaki dokonał się w psychice malarki.

Początkowo Wróblewska przedstawiała przede wszystkim postać ludzką, najczęściej akt kobiecy zamknięty we wnętrzu. Jej obrazy cechowało nagromadzenie negatywnych emocji skoncentrowanych wokół fizyczności kobiecego ciała. W typowym dla tego wczesnego okresu cyklu obrazów Apercepcje artystka wprowadzała elementy podkreślające zamknięcie przestrzeni wokół samotnej nagiej postaci kobiecej. Dopiero wraz z cyklem Zwiastowań przestrzeń w twórczości Wróblewskiej zaczyna się otwierać, a artystka stopniowo odkrywa język świata przyrody prowadzący ją od figuracji do abstrakcji, od sensualizmu i egzystencjalnych dramatów do doznań metafizycznych i przeżycia sacrum.

Zestawione ze sobą Zwiastowania przez konsekwencję kompozycyjnego rytmu sprawiają wrażenie różnych sekwencji wędrówki postaci poruszającej się w zmieniającym się umownym pejzażu. Cykl można uznać za próbę odtworzenia następujących po sobie emocji, jakich doznawała Maria z Nazaretu wobec słów wypowiedzianych przez anioła. Artystka ujmowała te doznania w formie wizualnej, wykorzystując elementy pejzażu i budując w ten sposób metaforę drogi jako odpowiednika procesu zachodzącego w psychice Madonny. Można uznać, że następujące po sobie obrazy cyklu ukazują także kolejne etapy wędrówki malarki odkrywającej nowy świat doznań. Postać Marii na obrazach Wróblewskiej skrywa także w pewnej mierze samą artystkę i jej własną przemianę, dojrzewanie do zmiany perspektywy widzenia własnego życia i jego celu.

Słowa kluczowe: Marzanna Wróblewska, zwiastowanie, pejzaż

———————

19 kwietnia 1982 roku w warszawskim Muzeum Archidiecezjalnym odbył się wernisaż wystawy, na którym przedstawiono publiczności prace 63 wybitnych polskich artystów współczesnych. Ekspozycja stanowiła plon konkursu zamkniętego, zorganizowanego w ramach obchodów 600-lecia obecności Ikony Jasnogórskiej w Częstochowie[1]. Wśród zaproszonych do udziału w plenerze i wystawie była także Marzanna Wróblewska – młoda, obiecująca artystka z Warszawy. Malarka zaprezentowała tryptyk obrazów: Zwiastowanie, Pieta, Wniebowzięcie i uzyskała drugą nagrodę w dziedzinie malarstwa (wraz z Danutą Kołwzan-Nowicką i Zbigniewem Kurkowskim, pierwszej – nie przyznano).

            Konkursowe Zwiastowanie [il. 1] ukazuje postać w błękitnym maforionie wyobrażoną w pozie orantki, ale odwróconą od widza w trzech czwartych i widzianą tylko w ujęciu sylwetowym. Wyraźnie zaznaczony został jedynie zarys głowy i ramion oraz jednej z wyciągniętych dłoni. W błękit maforionu wpisano symboliczną złocistą gwiazdę, która budzi skojarzenia z rzeczywistą Jutrzenką, widoczną na porannym niebie. Otoczenie statycznej postaci Madonny faluje, drga i wiruje. Poruszają się też ściany pomieszczenia, dyskretnie zaznaczonego w tle, jakby miały się zaraz rozpaść. W głębi z ich szarości wyłania się ledwie tylko zabarwiona różem i zwrócona w tym samym kierunku co Maria, sylwetka anielska dłonią i skrętem głowy wskazująca, jak można się domyślać, na obiekt adoracji pozostający poza kadrem obrazu. Wrażenie niepokoju i zamętu wokół skupionej i skoncentrowanej na modlitwie Madonny potęguje kolorystyka ograniczona do różnych odcieni kobaltowego błękitu, które zderzają się z tonami różu, przechodzącego miejscami w stłumioną czerwień lub brąz i roztapiającego się ostatecznie w szarościach tła.

Konkursowe Zwiastowanie, odmiennie niż dwie pozostałe kompozycje tryptyku z 1982 roku, stało się impulsem do stworzenia cyklu obrazów, które powstawały przede wszystkim na przestrzeni lat 80. minionego wieku. Kolejne Zwiastowania Wróblewskiej łączy z pierwszym w zasadzie tylko podobny format zamykający pole obrazowe w kwadracie o boku 1 metra. Ten właśnie format będzie później przez lata dominował w twórczości artystki. Gdzieś w zbiorach prywatnych skryły się Zwiastowania II i III, namalowane prawdopodobnie w roku 1983. Wiadomo tylko, że właśnie wtedy artystka opracowała schemat kompozycyjny cyklu późniejszych Zwiastowań, który miał zostać zdominowany przez zarys sylwetki kobiecej w półpostaci, odwróconej od widza i ukazanej w maforionie, szczelnie okrywającym jej głowę i ramiona[2]. Ściany pomieszczenia, które otaczało Madonnę w pierwszej kompozycji, w następnych rozpadły się, a postać Marii pojawia się w nich w przestrzeni otwartego pejzażu, mniej lub bardziej wyraziście scharakteryzowanej.

W Zwiastowaniu IV z tegoż roku [il. 2][3] przed Madonną osłoniętą szaroniebieską draperią rozpościera się jasny błękit z delikatnymi jak akwarela poziomymi smugami chmur, przypominającymi zarys sylwetki anielskiej. Tuż za Jej ramieniem widnieje białawy motyw, który przypomina kształt rozwijającego się w powietrzu płótna, a może karty papieru o wyraźnie zaznaczonych śladach po uprzednim pieczołowitym złożeniu. Delikatna jasna obrączka światła otacza głowę Madonny, a na Jej chuście umieszczono dyskretnie srebrzystą gwiazdę.

Kolejne cztery obrazy cyklu powstały przed 1994 rokiem, ale tylko w przybliżeniu można określić kolejne daty roczne[4]. W Zwiastowaniu V z 1984 roku (?) [il. 3], zwanym przez autorkę „deszczowym” i utrzymanym w monochromatycznej, szaro-błękitno-granatowej tonacji z refleksami bieli, postać Madonny ukazana została w strugach ulewy przecinającej kadr obrazu ukośnymi falami deszczu. Zdecydowanie, a nawet gwałtownie kładzione smugi niebieskiej farby przesłaniają miejscami ciemny zarys postaci; pokrywają też znany z poprzedniej kompozycji białawy, nieregularny w formie kształt unoszący się tuż za ramieniem Madonny, teraz z trudem rozpoznawalny. Koresponduje z nim świetlisty poblask wokół głowy Marii, również zaznaczony bielą. Zielonkawo-żółtawa tonacja Zwiastowania VI z 1988 roku [il. 4] odbiega od wcześniejszych i późniejszych obrazów cyklu. Ciemna sylwetka kobieca ginie w morzu traw, zielonkawa plama poprzecinana giętkimi liniami łodyg wypełnia zapamiętany z poprzedniego obrazu kontur białego materiału i wcinając się w zarys postaci, łączy się jednocześnie z jej otoczeniem. Pochylające się ku środkowi kompozycji giętkie źdźbła i gałęzie zacierają kontur postaci. W Zwiastowaniu VII prawdopodobnie z tegoż roku [il. 5] Maria przekracza granicę, zaznaczoną przez słup mocno wpisany w formę trójkąta. Za nim rozciąga się przestrzeń błękitu nieba, na którego tle zarysowano z kaligraficzną pewnością linii delikatne źdźbła trawy. Sylwetka Madonny wydobyta została przejrzystą bielą, a srebrzysta gwiazda na maforionie jest ledwo widoczna i tylko poruszona materia na ramieniu, układająca się w dwa skrzydła tworzy mocniejsze, kryjące jasne plamy. W Zwiastowaniu VIII, pochodzącym przypuszczalnie z przełomu lat 1989/1990, Madonna podąża w ciemność [il. 6], w której majaczą tylko drobne graficzne formy przecinających się linii przypominających ciernie. Odległe źródło światła delikatnie rzeźbi fałdy jej płaszcza; maleńką jasną plamką rozbłyskuje gwiazda na maforionie. Z ciemności wybija się tylko duża jasna forma dziecięcego samolotu z papieru rzuconego nieznaną ręką.

Ostatni obraz cyklu – Zwiastowanie IX został namalowany w 1994 roku (?) [il. 7]. Artystka powróciła do tematu ponownie po kilku latach przerwy. Delikatną zmienność środków ekspresji z poprzednich Zwiastowań zastąpiły wyraziste kształty, stanowiące syntezę wcześniejszych poszukiwań. Przejrzysta postać Madonny rysuje się w polu obrazowym mocną form jak posąg stworzony z białoniebieskawego szkła. Miejsce, w którym w poprzednich kompozycjach znajdował się jasny przedmiot o dynamicznej formie, zajmuje płaska biała plama, a powielenie ostrych kątów wycięcia kształtu sylwetki sprawia wrażenie, jakby szklany posąg uległ w tym miejscu zniszczeniu. Białą plamę i szarość tła pokrywają zamaszyste mocne czarne linie, nieco tylko przytłumione poprzez półprzezroczysty zarys postaci Madonny.



[1] Konkurs został zorganizowany przez Muzeum Archidiecezji Warszawskiej i Ze­spół Handlu „Veritas” przy współudziale Katedry Historii Sztuki Akademii Teologii Katoli­ckiej w Warszawie. W jury zasiadali: dr Andrzej K. Olszewski, ks. prof. Janusz St. Pasierb, prof. Ed­mund Piotrowicz, ks. dyr. mgr And­rzej Przekaziński, prof. Jacek Sienicki, prof. Rajmund Ziemski; Malarstwo i grafika z konkursu zamkniętego na dzieło plastyczne w 600-lecie obrazu Bogurodzicy na Jasnej Górze, katalog wystawy, Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 1982. W ramach obchodów tegoż jubileuszu 4 grudnia 1982 roku na Jasnej Górze w Częstochowie odbył się także wernisaż innej wystawy, na którym zaprezentowano 211 prac wybitnych artystów współczesnych. Ekspozycja stanowiła plon dwuetapowego ogólnopolskiego pleneru malarskiego w Częstochowie, por. Twórczość o tematyce jasnogórskiej, http://region-debina.info.pl/tworczosc-o-tematyce-jasnogorskiej [dostęp: 13 VII 2015]. Wraz z upływem czasu zaczęto niekiedy mylić obie wystawy.

[2] Informacja o kompozycji obrazów Zwiastowanie I i II uzyskana podczas rozmowy z M. Wróblewską w maju 2015 roku. Wtedy też artystka podała przybliżone daty powstania kolejnych obrazów cyklu.

[3] Obraz powstał w związku z zamkniętym konkursem zorganizowanym przez ks. Józefa Maja, ówczesnego duszpasterza akademickiego przy kościele św. Anny w Warszawie, por. G. Ryba, Dzieła konkursowe i ich losy. O dwu konkursach sztuki sakralnej w Warszawie w początkach lat 80. XX wieku, referat wygłoszony podczas konferencji Wystawy i konkursy sztuki religijnej w XIX–XX wieku, zorganizowanej w dniach 5–6 XI 2015 roku w Rzeszowie przez Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej przy Wydziale Sztuki Uniwersytetu Rzeszowskiego we współpracy z Instytutem Historii Sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

[4] Wszystkie cztery były eksponowane na wystawie Biblia we współczesnym malarstwie polskim, zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Gdańsku w dniach 22 V – 30 IX 1994 roku (folder z wystawy dostępny w bibliotece MN w Gdańsku, MNG – 14 382, sygn. V 2530). Artystka nie zawsze pamięta daty powstania obrazów, a w publikacjach występują nieścisłości, np. w monografii Łuszczka podano błędne daty, por. D.K. Łuszczek, Inspiracje religijne w polskim malarstwie i grafice 1981–1991, Gdańsk 1998, il. 65, 66.

[5] Łuszczek 1998, jak przyp. 4, s. 118. Autor podkreśla, że Wróblewska koncentruje się na „przekazaniu psychologicznej strony wydarzenia” i analizuje ewolucję w sposobie zasugerowania obecności zwiastującego anioła – „bytu niematerialnego”; tenże, Malarski zapis w Zwiastowaniach Marzanny Wróblewskiej, mps, bd, archiwum prywatne M. Wróblewskiej.

[6] Łuszczek, 1998, jak przyp. 4, s. 119.

[7] Cytat pochodzi z tekstu Wróblewskiej zamieszczonego w katalogu wystawy Przestrzeń malarstwa, Mazowieckie Centrum Kultury Współczesnej „Elektrownia”, Radom 2011, bns.

[8] Ibidem.

[9] Cytat z listu artystki do autorki niniejszego artykułu z 23 VII 2015.

[10] Taka interpretacja cyklu nasuwa reminiscencje z motywem wędrówki homo viator, częstym w literaturze i sztuce, por. G. Marcel, Homo viator, Wstęp do metafizyki nadziei, tłum. P. Lubicz, Warszawa 1984; M. Panek, Koncepcja człowieka w filozofii Gabriela Marcela, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 33, 2000, s. 191–199); sposób ukazania postaci odwróconej od widza musi kojarzyć się z malarstwem C.D. Friedricha, który w swoich obrazach także poruszał temat wędrówki jako drogi do poznania siebie, a zarazem połączenia się z Bogiem, por. W. Busch, Caspar David Friedrich: Ästhetik und Religion, Munich 2003.

[11] Studiowała na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie malarstwo u Michała Byliny, grafikę warsztatową u Andrzeja Rudzińskiego, malarstwo ścienne u Ryszarda Wojciechowskiego, a potem przez dwa lata (1976–1978) scenografię w Podyplomowym Studium Scenografii Teatralnej i Filmowej ASP w Warszawie u Józefa Szajny oraz film animowany u Kazimierza Urbańskiego, wg życiorysu M. Wróblewskiej na stronie internetowej Instytutu Edukacji Artystycznej Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie, http://iea.edu.pl/index.php/iea/index/pl/kadra/60 [dostęp: 21 IV 2016].

[12] Były to plenery: Wigry 1978, 1979, 1980 Janów Podlaski 1978, 1979, 1980; Strumica (Jugosławia) 1977, 1990; Wałpusz 1979, 1980; Martiany 1980; Frombork 1980 (plenery wymieniane w życiorysie artystki na stronie internetowej IEA Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie, por. przyp. 11

[13] Cytat z załącznika do listu Wróblewskiej do autorki artykułu z 22 VII 2015.

[14] Zafascynowana osobowością i pracami artysty Wróblewska opracowała i poprzedziła wstępem monograficzny album jego twórczości: Lech Okołów, opr. M. Wróblewska, Warszawa 2008.

[15] Należy podkreślić, że Wróblewska przede wszystkim wskazuje na fascynacje sztuką Bacona i nie potwierdza żadnych świadomych związków z rodzącym się dopiero w Polsce feministycznym nurtem w sztuce (na podstawie rozmów z artystką przeprowadzonych w lipcu 2015 roku), co nie oznacza, że nie istniały, por. I. Kowalczyk, Wątki feministyczne w sztuce polskiej, „Artium Questiones” 8, 1997, s. 135–151.

[16] Jak przyp. 9.

[17] Artystka odżegnuje się od stosowania jednoznacznych symboli. Pisze: „Forma, która stwarza określony nastrój, sugeruje przestrzeń nie określając treści, a tylko podpowiadając jej istnienie, pozostawia szerokie pole wyo­braźni odbiorcy, dając możliwości wielorakiego odczytywania treści obrazu poprzez skojarzenia nie ograniczone ikonografią”, wypowiedź publikowana w: Międzynarodowe Konfrontacje Plastyczne Słonne 85, katalog wystawy, Przemyśl–Tarnów–Krosno, Przemyśl 1986, bns.

[18] Jak przyp. 7.

[19] Stanisław Rodziński pisze: „Świat malarski Marzanny Wróblewskiej jest […] na tyle osobisty, wypracowany nieustanną, intensywną pracą, że jest rozpoznawalny jako emanacja myślenia i odczuwania Artystki. […]. Wszystkie te malarskie rozważania są konsekwentną drogą malarza, który obrazy traktuje jak karty swego pamiętnika. […] Kartami tego samego pamiętnika są Zwiastowania…” (Archiwum ASP w Warszawie, Teczka osobowa Marzanny Wróblewskiej, Stanisław Rodziński, Ocena dorobku artystycznego i dydaktycznego Adiunkta z kwalifikacjami II stopnia Marzanny Wróblewskiej sporządzona w związku z postępowaniem o nadanie tytuł naukowego profesora sztuk plastycznych wszczętym przez radę wydziału Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Kraków 10 VI 2002, msp, s. 2).

[20] Por. przyp. 13.

[21] Symbolika hortus conclusus w ikonografii maryjnej wyraźnie łączy się ze sposobem przedstawiania zwiastowania w sztuce średniowiecznej i nowożytnej (G. Schiller, Iconography of Christian Art, t. 1, London 1971, s. 52–54).

[22] Cykl obrazów Lina Mannocciego, „E l’angelo partii da Lei”. Annunciazione, eksponowany w Galleria San Fedele w Mediolanie, 23 X – 22 XI 2014.

 

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .