Włodzimierz Borowski – desymbolizacja obrazu

Marcin Lachowski

Uniwersytet Warszawski

Abstrakt:

Artykuł podejmuje temat wczesnej twórczości Włodzimierza Borowskiego z okresu działalności grupy „Zamek”. Analizowane obrazy, posługujące się „odwilżową” poetyką informelu, zostały zaprezentowane na tle spuścizny sztuki religijnej, która została przywołana poprzez twórczość Antoniego Michalaka, wówczas nauczyciela rysunku studentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Reminiscencje religijne w obrazach Borowskiego, zostały przez niego wykorzystane na przekór zasadzie sublimacji i wzniosłości. Praktykowane przez Borowskiego „malarstwo materii”, akcentując rozpad, rozproszenie formy zostało zinterpretowane według kategorii heterologii Yvas-Alain Bois. Badacz ten, odwołując się do „słownika” Georges Bataille’a ukazał dialektyczny proces, prowadzący do zatarcia ukształtowanej formy w obszarze malarstwa informel. Przywołane w tytułach obrazów Borowskiego sceny religijne jawią się jako wyraz radykalnego przekształcenia symbolicystycznej koncepcji obrazu w stronę bezforemnej materii. Interpretacja tych tematów była próbą zadania gwałtu na płaszczyźnie twardą materią i dekompozycją obrazu, anektując wyobrażony dramat do rozpadającej się składni wizerunku, zastępując wzniosłość dawnych scen religijnych.

 Towarzyszące twórczości Borowskiego oswobodzenie formy, sięgnięcie do charakterystycznej dla okresu „odwilży” poetyki informelu, można postrzegać nie tylko jako radykalne wyjście z socrealistycznego gorsetu, ale pomyślany szerzej program polemiki z „prawdą obrazu”.

Słowa kluczowe: Włodzimierz Borowski, Antoni Michalak, grupa „Zamek”, desymbolizacja obrazu, heterologia, malarstwo religijne, wzniosłość, malarstwo materii, informel

——————————–

Twórczość artystów związanych z nowoczesnymi poetykami w okresie powojennym rzadko podejmowała tematykę religijną. Na tym tle wczesne eksperymenty Włodzimierza Borowskiego, z lat 1956–1958, z okresu działalności w ramach grupy „Zamek”, wydają się znaczące. Jego wczesne prace, redukując przedstawienie, posługując się abstrakcyjną formą, poprzez układ kompozycyjny oraz nadawane im tytuły, prowadziły grę ze spuścizną sztuki religijnej.

 Twórczość członków grupy „Zamek”, wywodzących się spośród studentów historii sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, określały poszukiwania nowoczesnych formuł malarskich, a wreszcie materializacja trzeciego wymiaru obrazu. Jedną z postaci patronujących działaniom przyszłych członków grupy był Antoni Michalak, prowadzący zajęcia z rysunku i technik malarskich[1]. Twórczość tego wówczas już uznanego malarza, związanego z przedwojennym Bractwem św. Łukasza, portrecisty, projektanta witraży i wystroju wnętrz sakralnych, a także konserwatora zabytkowych polichromii (np. Aula Leopoldina Uniwersytetu Wrocławskiego), była związana przede wszystkim z rehabilitacją tematów religijnych. W tym ostatnim aspekcie twórczość Michalaka była przykładem głębokiego osadzenia religijnych przedstawień w dawnych stylach i tradycyjnym warsztacie malarskim. Postawa Borowskiego wyrażała się natomiast gwałtownym zaprzeczeniem tradycyjnej konwencji religijnego obrazowania, doprowadzając do dekompozycji rozpoznawalnych motywów. Wczesna twórczość Borowskiego, redukując symbolistyczne odniesienia, proponowała model „ostatniego obrazu”, nawiązując do eksperymentów przedwojennej awangardy.

W ważnym dla refleksji nad środowiskiem grupy „Zamek” tekście – W poszukiwaniu trzeciego wymiaru[2] Mariusz Tchorek wyróżniał dwie tradycje określające charakter współczesnego dzieła sztuki: były to abstrakcja geometryczna i taszyzm, wywodzące się z konstruktywizmu i surrealizmu. Jednocześnie podkreślał, że obie wymagają, zgodnie z ewolucyjnym rozumieniem formy artystycznej, syntezy w pojawiającej się trójwymiarowej strukturze. Tytułowy „trzeci wymiar” nie tylko został określony poprzez rozwinięcie nieeuklidesowych geometrii łączących wolumen z upływającym czasem, lecz przestrzenny obraz stawał się ośrodkiem złożonej sytuacji, w której uczestniczy widz. Taka decentralizacja, swoiste rozproszenie uwagi skoncentrowanej na obrazie, wiązała się z rozedrganiem malarskiej materii, wychylającej się poza ramy płótna, anektującej przestrzeń, w której widz stawał się jednym z aktorów biorących udział w spektaklu.

Drugim biegunem opisu malarskiej materii w kręgu grupy „Zamek” było ujęcie organicystyczne. Przedmiotowość rozumiano tu jako zespolenie elementów ujętych wizualną i dotykalną tkanką, biomorficznym kształtem wydobytym z wewnętrznego rdzenia – organiczność przedmiotu miała decydować o jego dynamice, witalności, a także kompletności, samoistności wobec przestrzeni i historii. Do tego motywu w opisie jednej z prac Włodzimierza Borowskiego nawiązywała Hanna Ptaszkowska: „Stojąc przed zamkniętym w najprostszą formę koła czarnym obrazem, zaczynamy chwytać sens prymitywnej budowy tego pierwotniaka, zaczynamy rozumieć prewitalny puls białych, plazmowatych ciapek, urągających wszelkim pojęciom o wartościach plastycznych, zaczynamy wreszcie pojmować znaczenie obrazu – wnętrza komórki, ożywionej odpowiednio oznakami życia”[3]. Taki witalny i ekspresyjny kształt przedmiotu charakteryzował również Wiesław Borowski: „Właściwości psychiczne, rodzaj temperamentu każdego artysty tak wyraźnie manifestują się w wykonanym przez niego dziele, że odczytać je można niemal na zasadzie grafologicznej”[4].



[1] Antoni Michalak prowadził zajęcia z rysunku odręcznego, malarstwa i technik sztuk plastycznych w sekcji Historii Sztuki KUL pomiędzy 1948 a 1969 rokiem. W lutym 1955 roku odbyła się w bibliotece sekcji wystawa studentów, związanych później z grupą „Zamek”, zorganizowana przy udziale Michalaka. Na temat grupy Zamek por.: Grupa „Zamek”. Konteksty–wspomnienia–archiwalia, red. M. Kitowska-Łysiak, M. Lachowski, P. Majewski, Lublin 2009; Grupa „Zamek”. Historia–krytyka–sztuka, red. M. Kitowska-Łysiak, M. Lachowski, P. Majewski, Lublin 2007.

[2] M. Tchorek, W poszukiwaniu trzeciego wymiaru (I), „Kamena”, 1959, nr 11 (dział plastyczny „Struktury”, nr 2), s. 5–7; W poszukiwaniu trzeciego wymiaru (II), „Kamena”, 1959, nr 13–14 (dział plastyczny „Struktury”, nr 3), s 8–9.

[3] H. Ptaszkowska, Dobre malarstwo i art fiction. III Ogólnopolska Wystawa Sztuki Nowoczesnej, „Kamena”,  1959, nr 19–20 (dział plastyczny „Struktury”, nr 6), s. 15.

[4] W. Borowski, O aktualnych  zjawiskach w rzeźbie (III), „Kamena”, 1959, nr 17 (dział plastyczny „Struktury”, nr 5), s. 7.

[5] J. Ludwiński, Włodzimierza Borowskiego podróż do kresu sztuki, cyt. za: Grupa „Zamek”… 2007, jak przyp. 1, s. 50.

[6] L. Nader, Włodzimierz Borowski – uśmiercanie obrazu, w: Grupa „Zamek”… 2007, jak przyp. 1, s. 72–73.

 

[7] Por. R. Krauss, Horizontality, w: Formless. A User’s Guide, red. Y.-A. Bois, R. Krauss, New York 1997, s. 93–103.

[8] Nader 2007, jak przyp. 6, s. 75–83. Nader sugeruje, że użycie przez Borowskiego motywów, które można identyfikować z religijnymi, choć prawdopodobnie dostrzegł je i nazwał ex post Jerzy Ludwiński, sytuuje wymienione prace w szczególnej relacji do tradycji malarskiej. Nawiązując do szlachetnej i wyrafinowanej konwencji malarskiej, Borowski odwraca bowiem znaczenia, przekreślając anegdotyczny i wizualny charakter dawnego malarstwa, a jednocześnie podejmując grę z modernistycznym piktorializmem.

[9] I. Kossowska, „Szlachetny realizm”. Postawa artystyczna Antoniego Michalaka, w: Mistyczny świat Antoniego Michalaka, katalog wystawy, oprac. W. Odorowski, Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, Kazimierz Dolny 2005, s. 59–69.

[10] W. Odorowski, „Łagodny łuk obietnicy”. Antoni Michalak w Kazimierzu nad Wisłą, w: ibidem, s. 71–79.

[11] Y.-A. Bois, Base Materialism, w: Formless… 1997, jak przyp. 7, s. 53.

[12] Ibidem, s. 56.

[13] Nader 2007, jak przyp. 8, s. 75.

[14] Bois 1997, jak przyp. 11, s. 53.

[15] W. Borowski, Est-etyka. Autoportret, BWA Lublin, 1977; http://artmuseum.pl/pl/archiwum/archiwum-wlodzimierza-borowskiego/1174/77916 [dostęp: 9 XI 2016].

[16] Ludwiński 2007, jak przyp. 5, s. 50.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .