Polichromie Zofii Baudouin de Courtenay w kościołach Gdańska i Sopotu

Hubert Bilewicz

Uniwersytet Gdański

Abstrakt:

Twórczość Zofii Baudouin de Courtenay (1889–1967), mimo paru prób wycinkowych opracowań, nadal pozostaje zapoznana. W artykule przedstawione zostały – w kontekście prób reanimacji kościelnej sztuki monumentalnej po roku 1945 – powojenne realizacje malarskie artystki w kościołach Gdańska (św. Elżbiety, św. Jakuba) i Sopotu (św. Jerzego). Są to prace o „neobizantyńskim” charakterze, tworzone poza oficjalnym mecenatem i zasięgiem ówczesnej krytyki, wpisujące się – poprzez poszukiwanie zmodernizowanej formuły sztuki sakralnej – w dialog nowoczesności z tradycją.

Słowa kluczowe: Zofia Baudouin de Courtenay, Gdańsk, malarstwo monumentalne, sztuka religijna

—————————————–

Twórczość Zofii Baudouin de Courtenay (1887–1967), mimo paru prób wycinkowych opracowań[1], w zasadzie nadal pozostaje zapoznana w Polsce. Jej osoba, wspominana w kontekście rosyjskiej przedrewolucyjnej awangardy[2], wymieniania jest często – co może nieco paradoksalne – we współczesnej historiografii sztuki ukraińskiej, która wykazuje żywe zainteresowanie działalnością paryskiego mentora i nauczyciela artystki – Mychajły Bojczuka, i kręgu tzw. bojczukistów. Zofia Baudouin de Courtenay ujęta została na przykład w niedawno wydanej, monumentalnej monografii środowiska ukraińskich artystów w Paryżu początku XX wieku pióra Wity Susak[3]. Duże znaczenie mają zwłaszcza badania lwowskiego historyka sztuki Jarosława Krawczenki (dodajmy – syna jednego z bojczukistów), który przed kilkoma laty w kompleksowym studium o szkole Bojczuka umieścił artystkę w grupie 37 najważniejszych postaci tego środowiska[4]. Zainteresowanie polskich badaczy i badaczek[5], zwłaszcza Iwony Lubej[6], budziła przede wszystkim działalność malarska okresu przedwojennego, i prezentowana w kontekście „bizantyzmu”[7]. Luba zwróciła niegdyś uwagę, że oddziaływanie realizacji sakralnych Zofii Baudouin de Courtenay, a poprzez jej twórczość także wpływ teorii Mychajły Bojczuka i dorobku bojczukistów na kościelne malarstwo ścienne po II wojnie światowej było „pewnego rodzaju fenomenem artystycznym”[8].

Działalność powojenna Zofii Baudouin de Courtenay, nie licząc fragmentarycznych opracowań w postaci prac magisterskich[9], właściwie nie cieszyła się zainteresowaniem historyków sztuki. W ostatnich latach zamalowano zresztą, za zgodą konserwatora, polichromie artystki w gdańskim kościele św. Jakuba, co poniekąd jest konsekwencją jej absencji w rodzimej historiografii. Zofia Baudouin de Courtenay pozostaje zatem artystką poza kanonem. Nie uwzględniła jej, co symptomatyczne, w swoim kanonicznym opracowaniu o twórczości artystek polskich w latach 1890–1939 Joanna Sosnowska[10]. Nie wspomina się o niej w wydanym ostatnio przeglądzie artystek polskich pod redakcją Agaty Jakubowskiej[11]. Tym większą wartość mają zatem wspomnieniowe w swym charakterze teksty Władysława Smolenia czy Anny Baranowej[12] oraz powstały na ich podstawie biogram zamieszczony w katalogu warszawskiej wystawy sprzed z górą dwudziestu lat Artystki polskie[13].

Moje zainteresowanie postacią Zofii Baudouin de Courtenay, z uwagi na wieloletnie badania nad powojennym środowiskiem artystów związanych z tzw. szkołą sopocką, skupia się na realizacjach malarskich artystki w kościołach Gdańska Oliwy i Sopotu po roku 1945. Jej epizod gdański – ograniczony, jak się wydaje, do lat 1947–49, a polegający zapewne na kilkukrotnych i, co najwyżej, kilkumiesięcznych pobytach w odbudowującym się mieście – interesuje mnie zwłaszcza w kontekście rozwoju sztuki monumentalnej, dla której swoistym poligonem stało się zwłaszcza Główne Miasto, a w mniejszym stopniu również Stare Miasto, gdzie w dwóch świątyniach Zofia Baudouin de Courtenay pozostawiła swe polichromie.

Obecność w Gdańsku doświadczonej monumentalistki i jej prace malarskie postrzegam jako alternatywę dla agresywnych działań artystów szkoły sopockiej (wspieranych przez oficjalny mecenat państwowy) próbujących zmonopolizować prace nad wizualnym kształtem odbudowywanego miasta. Dodajmy tu jedynie dla przypomnienia, że termin „szkoła sopocka”, utrwalony w historii sztuki polskiej, jest kojarzony powszechnie z twórczością malarzy z kręgu Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Sopocie, którzy w końcu lat 40. i 50. w ramach oficjalnej doktryny socrealistycznej znaleźli własny, odrębny na tle twórczości w innych regionach Polski język wypowiedzi artystycznej. Odwoływał się on w warstwie formalnej do postimpresjonistycznych tradycji kolorystycznych, zaś w warstwie tematyczno-treściowej – do idei socrealistycznych. Artyści ci brali udział m.in. w opracowaniu plastycznej oprawy dla restaurowanej starówki w Gdańsku, umiejętnie stosując w swych monumentalnych realizacjach, powstających na zamówienie państwowe i będących wyrazem społeczno-politycznego zapotrzebowania, autonomiczne i autorskie rozwiązaniami o indywidualnym charakterze artystyczno-warsztatowym.

*


[1] Zob. Słownik artystów plastyków ZPAP. Okręg Warszawski, Warszawa 1972, s. 29–30; J. Wzorek, Baudouin de Courtenay  Zofia, w: Encyklopedia katolicka KUL, t. 2, Lublin 1976, szp. 105–106; M. Teichert, Zofia Baudouin de Courtenay, w: Artystki polskie, katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie, red. A. Morawińska, Warszawa 1991, s. 92–93.

[2] J. Howard, The Union of Youth. An artists’ society of the Russian avant-garde, Manchester 1992, s. 52, 94–95.

[3] W. Susak, Ukrajinski mistcy Pariża, 1900–1939, Kyjiw 2010, s. 365.

[4] J. Krawczenko, Szkoła Mychajła Bojczuka. Trydcat sim imien, Kyjiw 2010, s. 114–117.

[5] E. Bobrowska-Jakubowska, Artyści polscy we Francji w latach 1890–1918. Wspólnoty i indywidualności, Warszawa 2004, s. 62; A. Korniejenko, Mychajło Bojczuk: szkoła ukraińskiego monumentalizmu, Warszawa 2014, praca dyplomowa pod kierunkiem dr hab. Joanny M. Sosnowskiej w Collegium Civitas w Warszawie, s. 10–13, 15, 27, 35, 38.

[6] I. Luba, W stronę ikony – mistycyzm czy stylizacja? „Bizantyzm” w malarstwie polskim lat 1910–1940, „Biuletyn Historii Sztuki” 62, 2000, z. 3–4, s. 545–571; eadem, Dialog nowoczesności z tradycją. Malarstwo polskie dwudziestolecia międzywojennego, Warszawa 2004, s. 83, 87, 89, 110.

[7] Luba 2000, jak przyp. 6, s. 345–571.

[8] Luba 2004, jak przyp. 6, s. 110.

[9] Zob. przyp. 28.

[10] J. Sosnowska, Poza kanonem, Warszawa 2003.

[11] Artystki polskie, red. A. Jakubowska, Warszawa 2011.

[12] W. Smoleń, Twórczość malarska Zofii Baudouin de Courtenay, „Roczniki Humanistyczne” 17, 1969, z. 5, s. 33–45; S. Pospieszalski, Spuścizna wielkiej artystki w Częstochowie, „Niedziela” 26, 1983, nr 15, s. 6; A. Baranowa, Zofia Baudouin de Courtenay a kryzys sztuki sakralnej, „Znak” 38, 1986, nr 2–3 (375–376), s. 44–54.

[13] Teichert 1991, jak przyp. 2, s. 92–93.

[14] M. Gawlicki, Zabytkowa architektura Gdańska w latach 1945–1951. Kształtowanie koncepcji konserwacji i odbudowy, Gdańsk 2012, s. 58–59.

[15] Z. Baudouin de Courtenay, Biogram, rkps, Biblioteka Gdańska PAN (dalej jako: BG PAN), Archiwum Jana Borowskiego, Akc. nr 1545.

[16] J.M. Sosnowska, Artystki w dwudziestoleciu, w: Artystki polskie, red. A. Jakubowska, Warszawa 2011, s. 80.

[17]I bidem.

[18] J. Borowski (?), Stacje Męki Pańskiej w katedrze oliwskiej malowane przez Zofię Baudouin de Courtenay, rkps, BG PAN, Archiwum Jana Borowskiego, Akc. nr 1544.

[19] Gawlicki 2012, jak przyp. 15, s. 113–115, 222–223.

[20] Fotografie autorskich projektów przechowywane w biurze Konserwatora Zabytków Miasta Gdańska.

[21] Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej Uniwersytetu Rzeszowskiego (dalej jako: CDWSS UR), adnotacja ołówkiem na odwrocie fotografii ze spuścizny Barbary Pawłowskiej.

[22] A. Szarszewski, Szpital i kościół św. Jakuba w Gdańsku. Zarys historyczny, Toruń 1999; A. Kriegseisen, Sprawozdanie z badań konserwatorskich: kościół św. Jakuba w Gdańsku, wnętrze, prezbiterium, polichromie ścian, 2008, mps w posiadaniu autorki; Gawlicki 2012, jak przyp. 15, s. 126–127, 226–227.

[23] Szarszewski, jak przyp. 23, s. 261–262.

[24] Kriegseisen 2008, jak przyp. 23, s. 2–3.

[25] J. Borowski (?), Freski w kościele św. Jerzego w Sopocie Zofii Baudouin de Courtenay, rkps, BG PAN, Archiwum Jana Borowskiego, Akc. nr 1548.

[26] CDWSS UR, Karta zapisana ołówkiem; por. Mistrzyni i uczennica. Z twórczości Zofii Baudouin de Courtenay i Barbary Pawłowskiej. Wystawa rysunków i projektów artystek ze zbiorów Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej przy Wydziale Sztuki Uniwersytetu Rzeszowskiego, katalog wystawy, Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2012.

[27] M.in. M. Kawecka, Sztuka witrażowa Zofii Baudouin de Courtenay, Warszawa 1990, praca magisterska pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja K. Olszewskiego w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .