Projekty i realizacje sakralne Jerzego Nowosielskiego dla świątyń obrządku wschodniego we Wrocławiu

Krystyna Czerni

Kraków, Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt:

Jerzy Nowosielski (1923–2011) był jednym z najwybitniejszych polskich malarzy XX wieku, a jego dorobek obejmuje również projekty i realizacje w zakresie monumentalnej sztuki sakralnej. Z pochodzenia Ukrainiec, z wyznania prawosławny, stworzył oryginalną koncepcję współczesnej ikony, łącząc estetykę malarstwa nowoczesnego z tradycją bizantyńską. Projektował obrazy przeznaczone do dewocji prywatnej, a także wnętrza świątyń różnych wyznań. We Wrocławiu pracował przy dekoracji zarówno cerkwi prawosławnych, jak i greckokatolickich. Dla katedry prawosławnej pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (dawny kościół św. Barbary) zaprojektował rząd ikon świątecznych w ikonostasie oraz polichromię, z której wykonano zaledwie część: malowidła na sklepieniu prezbiterium i w kaplicy Podwyższenia Krzyża Św. Plany związane z drugą prawosławną cerkwią we Wrocławiu – w polskojęzycznej parafii pw. św. św. Cyryla i Metodego na Piasku – niestety nie zostały urzeczywistnione, choć artysta wykonał wiele projektów, m.in. ikonostasu i Golgoty. Bardziej owocna była współpraca Nowosielskiego z unitami, chociaż niepewny status prawny Cerkwi greckokatolickiej w Polsce zaszkodził także i tym pracom. Dla pierwotnej świątyni unickiej we Wrocławiu – krypty pw. św. Bartłomieja (dolny kościół pw. Św. Krzyża) – Nowosielski zaprojektował elementy polichromii oraz witraże, z których zrealizowano dziesięć. Wykonał także wiele ruchomych elementów wystroju (ikonostas, chorągwie i sprzęty liturgiczne, ikony), które w 1999 roku przeniesiono do nowej wrocławskiej cerkwi unickiej – kościoła pw. św. św. Wincentego i Jakuba. Oryginalna i odważna sztuka sakralna Nowosielskiego mimo ugruntowania w głębokiej wierze artysty i jego bogatych doświadczeń duchowych wśród wiernych budziła nierzadko kontrowersje – stąd jej burzliwe losy, kłopoty z projektami, dotykające ją akty agresji i zniszczenia. Dziś nie ulega wątpliwości, że w dziedzinie monumentalnej sztuki sakralnej Jerzy Nowosielski stworzył dzieła wybitne, dlatego każdy ich ślad, okoliczności powstania i historia zasługują na uwagę badaczy.

Słowa kluczowe: Nowosielski, Wrocław, malarstwo monumentalne, cerkiew, prawosławie, grekokatolicy, współczesna ikona

————————————-

Nawet wśród miłośników sztuki Jerzego Nowosielskiego nie wszyscy zdają sobie sprawę ze szczególnych więzów, jakie połączyły tego artystę z Wrocławiem. Oprócz pięknej kolekcji obrazów, zgromadzonych we wrocławskim Muzeum Narodowym przez Mariusza Hermansdorfera[1], artysta zaznaczył swoją obecność aż w czterech świątyniach Wrocławia, gdzie pozostawił prawdziwe arcydzieła sztuki sakralnej. Niektóre z planowanych realizacji zaistniały wyłącznie na papierze, nie wychodząc poza fazę projektów, inne niestety uległy zniszczeniu, jednak te, które przetrwały do dzisiaj, stanowią prawdziwą ozdobę wrocławskich świątyń – a historia i okoliczności ich powstania zasługują na uwagę badaczy.

Nowosielski, który pracował dla świątyń różnych obrządków, we Wrocławiu współpracował zarówno z Cerkwią prawosławną, jak i greckokatolicką. Od początku jego obecność była ściśle związana ze sztuką innego prawosławnego malarza – Adama Stalony-Dobrzańskiego[2]. Obaj spotykali się na liturgii w krakowskiej parafii prawosławnej, w latach 40. interweniowali także wspólnie u kardynała Sapiehy w obronie wystroju greckokatolickiej cerkwi przy ul. Wiślnej[3]. W pierwszej połowie lat 50. Nowosielski został głównym pomocnikiem Dobrzańskiego przy malowaniu polichromii sakralnych. Młodszy, teoretycznie mniej doświadczony kolega okazał się cennym współpracownikiem. Zadecydowały o tym zarówno wrodzony „zmysł monumentalny” Nowosielskiego, jak też edukacja w zakresie malarstwa ściennego w okupacyjnej Kunstgewerbeschule oraz podczas rocznego pobytu w studyckiej ławrze i szkole ikon[4]. Nic dziwnego, że zdolny i kompetentny malarz, orientujący się świetnie zarówno w wymogach liturgicznych, jak i chrześcijańskiej ikonografii, był chętnie zapraszany przez kolegów do pracy przy polichromiach sakralnych. I chociaż już od drugiej połowy lat 50. realizował własne projekty[5], współpraca z Adamem Stalony-Dobrzańskim trwała do lat 70. Dobrzański szczególne uznanie zyskał jako specjalista od liternictwa dekoracyjnego i witraży, jego dorobek obejmuje blisko 200 monumentalnych kompozycji witrażowych[6].

Obaj artyści pierwszy raz pracowali wspólnie, wraz z grupą innych malarzy, nad polichromią kościoła parafialnego w Trzebownisku[7], na początku lat 50. XX wieku. Potem było Zawiercie (1950–1964), Gródek (1952–1955), Jelenia Góra (1953), Białystok-Dojlidy (1953), Michałowo (1953–1954), Grabarka (1963), wreszcie Wrocław (1963–1969)[8]. Teoretycznie Nowosielski służył tam wszędzie „za murzyna”, realizując projekty Dobrzańskiego, jednak na ścianach świątyń łatwo rozpoznać fragmenty malowane jego ręką, odrębny styl.

Wspólnie sygnowane dzieło sztuki to osobny, ciekawy problem artystyczny – taka praca bywa zwykle niejednorodna, niesie w sobie jakieś pęknięcie, choć czasem trudno rozróżnić precyzyjnie rękę poszczególnych artystów. Silna indywidualność i styl potrafią się jednak ujawnić i wybić na plan pierwszy. W cerkwi w Gródku na przykład oprócz Nowosielskiego pomagali Dobrzańskiemu jeszcze Krystyna Zwolińska, Marian Warzecha i Teresa Rudowicz. Wprawne oko od razu jednak rozpozna fragmenty malowane przez Nowosielskiego – rysunek bardziej miękki, malarski, pozbawiony oschłej, sztywnej maniery. Na polichromiach z Gródka „wychował się” mieszkający w niedalekich Waliłach Leon Tarasewicz. „Pamiętam, jak byłem dzieckiem – opowiada – to ważne było dla mnie, że ten koń jest tak dobrze namalowany, że ten Makary taki owłosiony, z brodą do ziemi… Ale potem widziałem już, że cała lewa strona, w lewo skos – tam widzisz normalnie rękę malarza, to jest namalowane! A z prawej strony: po prostu odrysowane, sztywne, odrobione od szablonów. Różnica jest uderzająca”[9].

Mimo niekłamanej sympatii i szczerej przyjaźni łączącej obu artystów Nowosielski nie ukrywał dystansu wobec dokonań artystycznych starszego kolegi, którego malarstwo oceniał dość surowo. „Dobrzański w kościele katolickim malował rzeczy, które się na ogół podobały – wspominał w 1987 roku – to było raczej zdobnictwo artystyczne, coś między Homolacsem a Gazdowskim, takie motywy ornamentacyjno-literniczo-abstrakcyjne. Czasem jakieś elementy figuracji, i te elementy figuracji robiłem ja – bo tylko ja z całej ekipy umiałem to zrobić. Natomiast w cerkwi recepcja była od razu zła, bo i malarstwo było złe – ja się tym ludziom nie dziwię, bo Dobrzański miał słabe pojęcie o malarstwie”[10]. Generalnie – Nowosielski zarzucał koledze brak zmysłu monumentalnego i zbyt dekoracyjną, „rozdrobnioną” manierę. W liście do żony, wysłanym w czasie malowania polichromii w Gródku, pisał wprost: „Moje partie polichromii b. szlachetne. Resztę Adam posiekał”[11].


[1] Sztuka polska XX wieku: katalog zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, red. M. Hermansdorfer, Wrocław 2000, s. 214–219, 516–517; M. Hermansdorfer, Między ekspresją a metaforą, Muzeum Narodowe, Wrocław 1999, s. 258–273.

[2] Bogata twórczość monumentalna Adama Stalony-Dobrzańskiego wciąż pozostaje nieopracowana. Na Uniwersytecie Wrocławskim powstaje praca doktorska, pisana przez Annę Siemieniec pod kierunkiem prof. Anny Markowskiej na temat: Kanon ikony w sztuce witrażu Adama Stalony-Dobrzańskiego; por. A. Siemieniec, Stworzenie światła. Wystawa witraży Adama Stalony-Dobrzańskiego w Muzeum Narodowym Sofia Kijowska w Kijowie (20 X – 30 XI 2011), „Quart”, 2012, nr 2, s. 132–139; Stworzenie światła. Witraże Adama Stalony-Dobrzańskiego, katalog wystawy, Muzeum Narodowe Sofia Kijowska w Kijowie, 20 X – 30 XI 2011, red. J. Stalony-Dobrzański, Kraków 2011.

[3] J. Nowosielski, Sztuka po końcu świata. Rozmowy, red. K. Czerni, Kraków 2012, s. 20.

[4] K. Czerni, Ucieczka na pustynię. Jerzy Nowosielski (1923–2011) jako nowicjusz studyckiej Ławry św. Jana Chrzciciela we Lwowie [październik 1942 – lipiec 1943], w: Rola monasterów w kształtowaniu kultury ukraińskiej w wiekach XI–XX, red. A. Gronek, A. Nowak, Kraków 2014, s. 311–348.

[5] K. Czerni, Katalog projektów i realizacji sakralnych Jerzego Nowosielskiego, w: eadem, Nowosielski, Kraków 2006, s. 209–215.

[6] W literaturze brak kompletnego spisu i inwentaryzacji witraży Stalony-Dobrzańskiego. Co do ich ilości badacze nie są zgodni. M.J. Żychowska (Współczesne witraże polskie, Kraków 1999, s. 85–86) podaje, iż artysta „wykonał 136 witraży do 83 okien”, zaś N. Kukowalska (Sztuka witrażu, w: Stworzenie światła… 2011, jak przyp. 3, s. 15) naliczyła „ponad 220 monumentalnych kompozycji witrażowych”, uwzględniając zapewne także projekty niezrealizowane.

[7] Stworzenie światła... 2011, jak przypis 2, s. 84.

[8] Czerni, Katalog… 2006, jak przyp. 5, s. 210–211.

[9] Nagranie rozmowy z L. Tarasewiczem (Waliły, 20 VII 2006), archiwum K. Czerni; por. K. Czerni, Nietoperz w świątyni. Biografia Jerzego Nowosielskiego, Kraków 2011, s. 189.

[10] Nowosielski 2012, jak przyp. 3, s. 38–39.

[11] List J. Nowosielskiego do Z. Nowosielskiej, b.d. (1953–1954), archiwum J. Nowosielskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[12] K. Czerni, Wyspa wolności. Mecenat artystyczny krakowskiego klasztoru Dominikanów w czasach PRL-u, w: Sztuka w kręgu krakowskich Dominikanów, red. A. Markiewicz, M. Szyma i M. Walczak, Kraków 2013, s. 913–917.

[13] List J. Nowosielskiego do ks. J. Klingera z 3 VII 1961, archiwum ks. H. Paprockiego i M. Klinger-Paprockiej; kopia w archiwum K. Czerni.

[14] Wrocławska Wystawa Współczesnej Sztuki Religijnej, „Znak”, 1964, nr 12 (126), s. 1492–1522; ks. J. Popiel TJ, Z wrocławskiej wystawy sztuki religijnej, „Tygodnik Powszechny”, 1964, nr 31, s. 5–6; H. Szczypińska, Wrocławskie Biennale, „Tygodnik Powszechny”, 1964, nr 34, s. 5–6; J.St., „Nie piszę recenzji”, „Więź” 1964, nr 10, s. 101–104; J. Popiel, ***, „Das Münster”, 1965, nr 7–8, s. 257–263.

[15] Wrocławska Wystawa… 1964, jak w przyp. 14, s. 1520.

[16] T. Chrzanowski, Współczesna sztuka religijna we Wrocławiu, „Znak”, 1964, nr 12 (126), s. 1502.

[17] J.L. Dobesz, Kościół Świętej Barbary, obecnie Katedra Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy, Wrocław 1998, s. 29; B. Czechowicz, Ecclesia Sanctae Barbarae. Katedra prawosławna Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy, w: Katedra Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy we Wrocławiu, red. I. Rydzanicz, Wrocław 1996, s. 7–30; Atlas architektury Wrocławia, t. 1: Budowle sakralne. Świeckie budowle publiczne, red. J. Harasimowicz, Wrocław 1997, s. 36–37.

[18] Informacja od ks. E. Cebulskiego, w tamtym czasie wikarego cerkwi prawosławnej.

[19] P. Gerent, Prawosławie na Dolnym Śląsku w latach 1945–1989, Toruń 2007, s. 216.

[20] A. Siemieniec, Projekty i realizacje sakralne Adama Stalony-Dobrzańskiego dla cerkwi wrocławskich [w druku].

[21] Nagranie rozmowy z ks. E. Cebulskim (Wrocław, 30 IX 2006), archiwum K. Czerni.

[22] Wacław Taranczewski (1903–1987). Malarstwo. Projekty polichromii i witraży, katalog wystawy, Galeria KIK, Kraków, luty – marzec 1988; M. Taranczewska, Prace monumentalne, w: Wacław Taranczewski – monografia, red. P. Taranczewski, M. Pilikowski, Kraków 2008, s. 173.

[23] K. Czerni, Nowosielski, Kraków 2006, s. 128–131; J. Popiel S.J., Kirchenmalerei in Polen, „Das Münster”, 21, 1968, z. 5, s. 319–332; A. Osęka, Między ikoną a awangardą, „Polska”, 1968, nr 3, s. 44–45; S. Rodziński, Świadectwo czasów, „Projekt”, 1980, nr 6, s. 38–45; J. Majkut, W Jelonkach za wolską redutą, „Zorza”, 1968, nr 4, s. 16.

[24] Z. Kępiński, Wacław Taranczewski, katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Poznaniu, I 1958, Poznań 1958, s. 61.

[25] A. Kostołowski, Jerzy Nowosielski – rys biograficzny, w: Jerzy Nowosielski, katalog wystawy Muzeum Narodowe w Poznaniu, 28 III – 30 V 1993, red. A. Kostołowski, W. Nowczyk, Poznań 1993, s. 232–233.

[26] List J. Nowosielskiego do Z. Nowosielskiej, b.d. [jesień 1966], archiwum J. Nowosielskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[27]A. Różycka-Bryzek, Bizantyńsko-słowiańskie malowidła w gotyckich kościołach Polski pierwszych Jagiellonów, w: Między Wschodem a Zachodem, cz. III: Kultura artystyczna, Lublin 1992, s. 313–347; eadem, Niezachowane malowidła „graeco opere” z czasów Władysława Jagiełły, „Annalecta Cracoviensia XIX, 1987, s. 295–318; oraz inne, liczne publikacje tej autorki.

[28] Czechowicz 1996, jak przyp. 17, s. 21.

[29] Informacje od ks. E. Cebulskiego, częściowo potwierdzone w jego liście do J. Nowosielskiego z 1978 roku, archiwum J. Nowosielskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[30] Siemieniec, jak przyp. 20.

[31] W literaturze błędnie przypisuje się autorstwo tych ikon Adamowi Stalony-Dobrzańskiemu lub Michałowi Pieczonko.

[32] M. Rusinowicz, Ikonostas Jerzego Nowosielskiego z Cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy we Wrocławiu, maszynopis pracy licencjackiej pod kierunkiem prof. A. Markowskiej, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Wrocław 2010, s. 10.

[33] Daty wg dokumentacji w kartotece dzieł Nowosielskiego przechowywanej w Fundacji Nowosielskich w Krakowie.

[34] Lexikon der christlichen Ikonographie, red. E. Kirschbaum, t. 2, Allgemeine Ikonographie. Fabelwesen – Kynokephalen, Rom–Freiburg–Basel–Wien 1970, s. 26–31; L. Puhalo, Dwanaście wielkich świąt, Białystok–Vancouver 1995; J. Charkiewicz, Ikonografia świąt z liczby dwunastu, Warszawa 2007.

[35] Rusinowicz 2010, jak w przyp. 32, s. 14.

[36] Z. i J. Nowosielscy, T. Różewicz, Korespondencja, w opracowaniu i ze wstępem K. Czerni, Kraków 2009, s. 68.

[37] D. Campini, Giunta Pisano Capitini e le croci dipinte romaniche, Milano 1966.

[38] Por. wypowiedź malarza o tradycji krzyży franciszkańskich w: Zbigniew Podgórzec, Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, Kraków 2009, s. 324–325.

[39] K. Czerni, Krzyż z kościoła oo. Dominikanów. Warszawa-Służew, Warszawa, b. d. [XI 2003], s. 8; M.P. Kruk, Ikony Jerzego Nowosielskiego w kaplicy świętych Borysa i Gleba przy Fundacji św. Włodzimierza w Krakowie, w: Światło Wschodu w przestrzeni gotyku – agape w Górowie Iławeckim. Materiały z konferencji naukowej w dniach 12-13 V. 2012, red. K. Pasławska-Iwanczewska, Górowo Iławeckie 2013, s. 55–56.

[40] Listy Metropolity Bazylego do wrocławskiego Konserwatora Zabytków oraz do Urzędu do Spraw Wyznań z 17 III 1975, Archiwum Konserwatora Miejskiego we Wrocławiu, sygn. 288/15.
[41] List Generalnego Konserwatora Zabytków w Ministerstwie Kultury i Sztuki do Metropolity Bazylego z 26 V 1975; Archiwum Konserwatora Miejskiego we Wrocławiu, sygn. 288/15.

[42] Informację te potwierdzają Z. Jaworski, wykonawca witraży Nowosielskiego dla wrocławskiej cerkwi unickiej, oraz ks. E. Cebulski.

[43] Nowosielscy, Różewicz 2009, jak przyp. 36, s. 87.

[44] Atlas architektury Wrocławia… 1997, jak przyp. 17, s. 14–15; Cerkiew św. Cyryla i Metodego we Wrocławiu. Historia świątyni, cerkiew.wroclaw.pl (dostęp: 8 III 2014).

[45] Ks. E. Cebulski, Parafia prawosławna we Wrocławiu. List do redakcji, „Tygodnik Powszechny”, 1975, nr 44, s. 3.

[46] List A. Stalony-Dobrzańskiego do ks. E. Cebulskiego z 26 IX 1975, archiwum ks. E. Cebulskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[47] List ks. E. Cebulskiego do J. Nowosielskiego z 15 X 1975, archiwum J. Nowosielskiego kopia w archiwum K. Czerni.

[48] List A. Stalony-Dobrzańskiego do ks. E. Cebulskiego z 5 III 1976, archiwum ks. E. Cebulskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[49] List ks. E. Cebulskiego do J. Nowosielskiego z 13 X 1978, archiwum J. Nowosielskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[50] Cerkiew św. Cyryla i Metodego… , jak przyp. 43; Siemieniec, jak przyp. 20.

[51] Siemieniec, jak przyp. 20.

[52] Nagranie rozmowy z ks. E. Cebulskim (Wrocław, 16 III 2007), archiwum K. Czerni.

[53] Ibidem.

[54] Podgórzec 2009, jak przyp. 38, s. 425.

[55] K. Czerni, Projekty i realizacje sakralne Jerzego Nowosielskiego dla Cerkwi Greckokatolickiej, w: Światło Wschodu… 2013, jak w przyp. 39, s. 87–137.

[56] Ibidem, s. 75–77.

[57] Nagranie rozmowy z ks. biskupem P. Krykiem (Wrocław, 30 IX 2006), archiwum K. Czerni.

[58] Atlas architektury Wrocławia…. 1997, jak przyp. 17, s. 10–11; Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995, t. II: Katalog zabytków, red. A. Włodarek, s. 264–265, 561; A. Grzybkowski, Kościół św. Krzyża. Przewodnik, Wrocław 1998.

[59] http://dolny-slask.org.pl/510173,Wroclaw,Krypta_sw_Bartlomieja.html [dostęp: 21 III 2014]

[60] Notatki. Część czwarta. Jerzy Nowosielski, katalog wystawy, Galeria Starmach w Krakowie, II – III 2008, Kraków  2008, s. 59.

[61] K. Czerni 2013, jak przyp. 55, s. 95–103.

[62] Por. reprodukcja ikony Pantokrator z apostołami mistrza Dymitrija, 1565, Muzeum Narodowe we Lwowie, w: V. Otkovych, V. Pylypiuk, Ukrainian ikon XIV–XVIII cent., Lwów 1999, s. 53.

[63] Halina Onichimiuk-Piękny, malarka, uczennica i asystentka J. Nowosielskiego (dyplom 1992), z którym współpracowała przy realizacji jego monumentalnych projektów sakralnych w Tychach, Wrocławiu, Górowie Iławeckim, Bielsku Podlaskim i Wesołej.

[64] Nagranie rozmowy… 2006, jak przyp. 57.

[65] List J. Nowosielskiego do Z. Nowosielskiej z 19 IX 1985, archiwum J. Nowosielskiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[66] Arcybiskup Mirosław Marusyn (1924–2009), sekretarz Kongregacji dla Kościołów Wschodnich, funkcję tę pełnił do 2001 roku, kiedy przeszedł na emeryturę.

[67] List J. Nowosielskiego do ks. H. Paprockiego z 13 VII 1987, archiwum ks. H. Paprockiego; kopia w archiwum K. Czerni.

[68] Nagranie rozmowy…, jak przyp. 57.

[69] Piękno rodzi się w pracy. Z szefem Pracowni Witraży we Wrocławiu Zbigniewem Jaworskim rozmawia Anna Radziukiewicz, „Przegląd Prawosławny”, 2011, nr 11, s. 33–34.

[70] List J. Nowosielskiego do A. Gąsieńca z 28 X 1996, archiwum A. Gąsieńca; kopia w archiwum K. Czerni.

[71] Nowe biskupstwo greckokatolickie. Ingres na Ostrowie Tumskim, „Gazeta Wyborcza”, 5 VIII 1996, s. 4.

[72] Obraz nie ręką ludzką uczyniony. Ikony Jerzego Nowosielskiego i archetypy, katalog wystawy, red. M. Bogucki, Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA „Zamek Książ”, 17 V – 10 VI 2008.

[73] E. Małachowicz, W. Brzezowski, Kościół z klasztorem Świętego Wincentego we Wrocławiu, Wrocław 1993; Atlas architektury Wrocławia… 1997, jak przyp. 17, s. 20–21.

[74] http://www.cerkiew.net.pl/index.php?glowna=zaryshistorii&cerkiew=cerkiew [dostęp: 8 III 2014].

[75] Nagranie rozmowy…, jak przyp. 58.

[76] Ibidem.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .