Paradygmaty estetyczne i architektoniczne w wiedeńskiej architekturze sakralnej przełomu XIX i XX wieku

Inge Scheidl

Wiedeń (naukowiec niezależny)

Streszczenie: 

Wiedeń, stolica monarchii habsburskiej i siedziba jej władców, stał się w wieku XIX metropolią, a skokowy wzrost liczby ludności miasta pociągnął za sobą konieczność budowy licznych kościołów. Jedną z najistotniejszych kwestii praktycznych i teoretycznych był „właściwy” styl tych świątyń. Efektem prowadzonych wówczas dyskusji było uznanie aktualności stylów średniowiecznych, w tym zwłaszcza gotyku, który uchodził wręcz za „idealny” język architektury sakralnej. Dużo mniejszą popularnością cieszyły się formy zaczerpnięte z repertuaru sztuki nowożytnej (w teorii budownictwa kościelnego były one niemal jednogłośnie odrzucane); ograniczona była również recepcja wczesnego modernizmu. Pomimo supremacji neogotyku i neoromanizmu wiedeńską architekturę sakralną przełomu XIX i XX wieku cechuje olbrzymia różnorodność, odzwierciedlająca dylematy jej twórców.

Słowa kluczowe: architektura sakralna, historyzm, wczesny modernizm, Wiedeń, XIX wiek

———————————

Wiedeń staje się metropolią

Wiedeń, stolica monarchii habsburskiej i siedziba jej władców, aż do połowy XIX wieku był stosunkowo niewielkim miastem otoczonym pierścieniem potężnych fortyfikacji. Dopiero lata 50. tegoż stulecia przyniosły istotne zmiany w obrazie miasta, a tworzące się nowe struktury socjalno-polityczne zasadniczo przeobraziły również krajobraz społeczny. Za sprawą rewolucji przemysłowej do stolicy cesarstwa napływały w poszukiwaniu pracy rzesze ludności ze wszystkich zakątków dawnych krajów koronnych. Przybysze zamieszkiwali na obrzeżach miasta i nowo powstających przedmieściach. Po wyburzeniu w roku 1857 murów miejskich i w wyniku sukcesywnego włączania w obręb Wiednia kolejnych przedmieść obszar stolicy powiększył się z ok. 55 do 178 km². Jednocześnie gwałtownie wzrosła liczba ludności: o ile jeszcze w roku 1850 w Wiedniu mieszkało około 430 000 osób, to pod koniec roku 1900, czyli zaledwie 50 lat później, metropolia liczyła już ponad czterokrotnie więcej mieszkańców.

Zmiany te pociągnęły za sobą konieczność opracowania nowych rozwiązań urbanistycznych. Niezbędna była budowa nie tylko odpowiedniej ilości mieszkań czynszowych, lecz także gmachów instytucji miejskich, takich jak szkoły, urzędy rejonowe, sądy itp., regulujących życie społeczne w powstających dzielnicach. Nieodzowne stało się również zastąpienie niewielkich z reguły kościołów na przedmieściach i obrzeżach miasta znacznie większymi budowlami, aby zapewnić mieszkańcom odpowiednią opiekę duszpasterską. W nowych dzielnicach wzniesiono zatem wiele obszernych świątyń parafialnych, powstały także liczne kościoły zakonne, z których większość stanowiła integralną część zabudowań klasztornych.

Choć we wszystkich wcześniejszych epokach powstawały niezliczone budowle sakralne, to dopiero w XIX wieku architekci, również wiedeńscy, stanęli wobec kluczowego pytania, który ze stylów należy wybrać, wznosząc nowe kościoły[1].

Epoka historyzmu

Motorem gwałtownych zmian społeczno-politycznych w dziewiętnastowiecznym Wiedniu była nie tylko tworząca się klasa robotnicza. Przemiany dotyczyły także warstwy mieszczańskiej. Industrializacja przyniosła krajowi rozwój gospodarczy, dobrobyt przestał być przywilejem rodu panującego, arystokracji i kleru, mieszczaństwo uzyskiwało stopniowo niezależność ekonomiczną i istotny wpływ również na politykę lokalną. Powszechny klimat przełomu i przebudzenia zaowocował w XIX wieku – zwłaszcza w okresie fin de siècle’u – niezwykłym rozkwitem sztuki i literatury, a nauka uzyskała nienotowaną dotąd pozycję[2].

Niezwykła dynamika tego rozwoju, który zachwiał także utartym hierarchicznym porządkiem w obrębie dynastii i duchowieństwa, była jednak dla wielu źródłem egzystencjalnego zwątpienia. W architekturze przejawiało się ono odczuwaną subiektywnie utratą zdolności nowatorskich; podczas gdy nauki historyczne wykazywały, że każda z minionych epok wytworzyła własny, oryginalny styl, człowiek wieku XIX nie czuł się na siłach, by znaleźć stylistykę odzwierciedlającą w oryginalny sposób ducha jego czasów. „Dajcie nam wartości, a stworzymy własny styl!” – brzmiał rozpaczliwy apel architektów.

W pewnym sensie siły twórcze były rzeczywiście paraliżowane właśnie przez nowo rozbudzone naukowe zainteresowanie przeszłością. Ogromny wzrost mobilności w wyniku otwarcia dalekobieżnych linii kolejowych umożliwił zwiedzanie budowli w kraju i za granicą, jak i bezpośrednie studia nad ich architekturą. Z entuzjazmem i zachwytem przystąpiono więc do pomiarów owych zabytków, obwołanych ikonami budownictwa dawnego, powstały ich liczne szkice i opisy, które pozwoliły wreszcie w całej pełni uchwycić różnorodność stylów poszczególnych epok[3]. Epokowa – w dosłownym tego słowa znaczeniu – konkluzja owych badań sprowadzała się w skrócie do stwierdzenia, że pomysły konstrukcyjne i estetyka poprzednich stuleci mają nieograniczoną aktualność również dla architekta współczesnego, który może z tego bogactwa istniejących form czerpać rozwiązania formalne także dla zupełnie nowych projektów, w tym chociażby dworców kolejowych. Inaczej rzecz ujmując, wiedza o zaletach dawnych stylów wręcz blokowała stosowanie nowych środków formalnych. Pogłębiona znajomość dziejów architektury spowodowała ponadto, że zaczęto doszukiwać się związków pomiędzy sposobem budowania i obyczajami panującymi w poszczególnych okresach historycznych. Wysnuto stąd wniosek, że posługując się stylem, można nie tylko wznosić współczesne budowle, ale też z powodzeniem przywoływać ducha minionych formacji kulturowych, również tych, które – wydawałoby się – zanikły w toku procesów modernizacyjnych. Stosując wybrany styl, dokonywano zatem transferu „waloru ideowego” danej epoki w czasy nowoczesne, jednocześnie aktualizując go na potrzeby współczesnego społeczeństwa. W rezultacie odwoływanie się do dawnych stylów stawało się działaniem, jeśli nie oczywistym, to w każdym razie zrozumiałym: nastała epoka historyzmu.

Czytelną ilustrację owego zjawiska w Wiedniu mogą stanowić realizacje z okresu budowy wiedeńskiego Ringu, a więc z epoki dojrzałego historyzmu[4]. I tak siedziba parlamentu, wzniesiona w latach 1871–1873 przez Teophila Hansena, otrzymała klasycyzujące formy, by przypominać o demokratycznych rządach w antycznej Grecji. Budynek uniwersytetu, dzieło Heinricha Ferstela z lat 1873–1884, nawiązywał zaś poprzez wybór kostiumu renesansowego do okresu rozkwitu włoskiego humanizmu, natomiast gmach Burgtheater projektu Gottfrieda Sempera i Carla Hasenauera (1874–1888) miał przywoływać zmysłową radość życia i rozkwit dramatu w dobie baroku. Te same mechanizmy spowodowały, że w budownictwie sakralnym z powszechną aprobatą spotykało się zastosowanie stylów średniowiecznych, ponieważ to właśnie wieki średnie utożsamiano z religijnością i pobożnością.

W młodszym pokoleniu architektów doby historyzmu zarysowała się tymczasem tendencja, by najzupełniej swobodnie stosować znane formy i style, przyznając nierzadko pierwszeństwo estetyce, nie zaś konotacjom historyczno-stylistycznym. Zdobywszy gruntowną wiedzę o wszystkich stylach dawnych, przedstawiciele późnego historyzmu porzucili doktrynalny sposób myślenia swoich nauczycieli i z upodobaniem łączyli ze sobą rozwiązania zaczerpnięte z różnych epok, twórczo je modyfikując i tworząc w ten sposób jakości nowe.

Należy jednak pamiętać, że w budownictwie kościelnym indywidualna fantazja twórcza krępowana była dość surowymi normami, a co za tym idzie – architektom przychodziło mierzyć się z nader złożoną problematyką, której przyjrzymy się poniżej[5].

 


[1] H. Krings, In welchem Stile sollen wir unsere Kirchen bauen?, „Zeitschrift für christliche Kunst“ (dalej jako: ZchK) 3, 1890, szp. 377–388; A. Hofmann, In welchem Style sollen wir bauen?, „Allgemeine Bauzeitung“ 55, 1890, s. 83–84, 89–92; G. Humann, In welchem Stile sollen wir unsere Kirchen bauen?, ZchK 4, 1891, szp. 161–166; J. Prill, In welchem Stile sollen wir unsere Kirchen bauen?, ZchK 11, 1898, szp. 245–252, 267–272; ZchK 12, 1899, szp. 83–86, 247–256.

[2] C.E. Schorske, Fin de siècle Vienna. Politics and Culture, New York 1987.

[3] Chociażby: W. Lübke, Geschichte der Architektur. Von den ältesten Zeiten bis zur Gegenwart, Leipzig 1870.

[4] R. Wagner-Rieger, Die Wiener Ringstraße. Bild einer Epoche. Die Erweiterung der Inneren Stadt Wien unter Kaiser Franz Joseph, t. I–XI, Wiesbaden 1972–1981.

[5] Szczegółowe omówienie tej tematyki wraz z obszerną bibliografią w: I. Scheidl, Schöner Schein und Experiment. Katholischer Kirchenbau im Wien der Jahrhundertwende, Wien 2003.

[6] H. Schnatz, Päpstliche Verlautbarungen zu Staat und Gesellschaft, Darmstadt 1973.

[7]G. Jakob, Die Kunst im Dienste der Kirche. Ein Handbuch für Freunde der kirchlichen Kunst, Landshut 1880.

[8] J. Prill, Wie sollen wir unsere Pfarrkirchen bauen?, ZchK 1, 1888, szp. 271–280.

[9] G. Humann, Zweckmäßigkeit und Schönheit, ZchK 24, 1911, szp. 21–28, 53–64, 89–94.

[10] G. Ebe, Die Grundrissbildung katholischer Pfarrkirchen, „Deutsche Bauzeitung“ 22, 1888, s. 573–574.

[11] A. Sturmhoefel, Centralbau oder Langhaus?, „Zeitschrift für Bauwesen“ 47, 1897, szp. 329–346; M. Ferstel, Ueber zweischiffige Kirchenbauten, „Zeitschrift des Österreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereins“ 49, 1897, s. 273–277; J. Graus, Die einschiffige Kirchenanlage in ihrer Entwicklung und Bedeutung, w: idem, Vom Gebiet der kirchlichen Kunst, Graz 1904, s. 173–220.

[12] R. Gsaller, Der Kirchenbau auf Grund des Kirchenbaues in der Schöpfung, Wien 1895.

[13] J. Sauer, Symbolik des Kirchengebäudes und seine Ausstattung in der Auffassung des Mittelalters, Freiburg im Breisgau 1902.

[14] E. Meumann, Einführung in die Ästhetik der Gegenwart, Leipzig 1908; O. Leixner, Kirchenbau und Stimmungskunst, „Architektonische Rundschau“ 20, 1904, s. 35–45; R. Streiter, Ausgewählte Schriften zur Ästhetik und Kunst-Geschichte, München 1913; W. Worringer, Abstraktion und Einfühlung. Ein Beitrag zur Stilpsychologie, München 1911.

[15] J.W. Goethe, Von deutscher Baukunst. D. M. Ervini Steinbach. 1773, w: idem, Sämtliche Werke nach Epochen seines Schaffens. Münchner Ausgabe, t. 1.2, München 1987, s. 415–423.

[16] F.R. Vogel, Ueber monumentale Baukunst, „Deutsche Bauhütte“ 4, 1900, s. 176, 189–190.

[17] A. Schmarsow, Zur Frage nach dem Malerischen. Sein Grundbegriff und seine Entwicklung, Leipzig 1896.

[18] M. Keplinger, Zum Kirchenbau Friedrich Schmidts, w: Friedrich von Schmidt (1825–1891). Ein gotischer Rationalist, kat. wyst., Historisches Museum der Stadt Wien, 12 IX – 27 X 1991, Wien 1991, s. 20–33; o Friedrichu Schmidtcie i pozostałych wymienionych tu architektach zob.: http://www.architektenlexikon.at.

[19] F.R. Vogel, Die moderne Architektur und der Putzbau, „Deutsche Bauhütte“ 6, 1902, s. 125–126.

[20] Jeden z nielicznych głosów krytycznych wobec budownictwa z cegły zawarty jest w: K.PF, F.X., Das Modernisieren der Gothik, „Wiener Bauindustrie-Zeitung” 5, 1887/88, s. 399–401.

[21] V. Luntz, Die Pfarrkirche in St. Othmar unter den Weissgärbern in Wien. Entworfen und ausgeführt von k.k. Oberbaurath Fr. Schmidt, „Allgemeine Bauzeitung“ 46, 1881, s. 83–84.

[22] F. Schmidt, Katholische Pfarrkirche in der Vorstadt „Brigittenau“ bei Wien, „Zeitschrift des Österreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereins“ 21, 1869, s. 1, tabl. 1, 6.

[23] Na przykład: kościół Redemptorystów projektu Richarda Jordana (1886–1889) w XVII Dzielnicy, por. K..PF, F.X., Die Redemptoristen-Kirche in Hernals bei Wien, „Wiener Bauindustrie-Zeitung” 1888/89, s. 347–348, tabl. 67; kościół parafialny w Rudolfsheim (XV Dzielnica) projektu Karla Schadena (1893–1899), por. K. Schaden, Der Kirchenbau im XIV. Bezirke (Rudolfsheim) am Cardinal-Rauscher-Platz, „Allgemeine Bauzeitung” 66, 1901, s. 1–4.

[24] Pfarrkirche zur heiligen Familie in Wien XVI. Ottakring, „Wiener Bauindustrie-Zeitung“ 18, 1900/1901, s. 39–40, tabl. 11–15; Bau der Pfarrkirche am Stephanieplatz in Ottakring, „Zeitschrift des Österreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereins“ 51, 1899, s. 353–354.

[25] H. Hübsch, In welchem Style sollen wir bauen?, Karlsruhe 1828.

[26] K.E.O. Fritsch, Stil-Betrachtungen, „Deutsche Bauzeitung“ 24, 1890, s. 417–431, 434–440.

[27] A. Reichensperger, Den Ursprung der Gothik und deren Verhältniß zum romanischen Stil betr., ZchK 4, 1891, szp. 259–262; J. Prill, Gothisch oder Romanisch?, ZchK 4, 1891, szp. 213–222, 281–286, 335–342; 1892, szp. 11–16, 89–92, 143–148; G.G. Kallenbach, Beitrag zur kirchlichen Stylfrage. Besonders mit Rücksicht auf die Behauptung, dass der romanische Styl billigkeitshalber sich vorzugsweise empfiehlt, „Organ für christliche Kunst“ 8, 1858, s. 133–137.

[28] Tak było w przypadku kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (Alt-Ottakringer-Pfarrkirche) przy Ottakringerstraße w XVI Dzielnicy, wzniesionego według projektu Rudolfa Wiszkocsila (1909–12), por. H. Wilfling, Unsere Pfarre Alt-Ottakring einst und jetzt, Wien b.r. [1985].

[29] I. Scheidl, Der Wettbewerb für die Kaiser Franz Joseph Jubiläumskirche bei der Reichsbrücke, w: Das ungebaute Wien 1800 bis 2000. Projekte für die Metropole, kat. wyst., Historisches Museum der Stadt Wien, 10 XII 1999 – 20 II 2000, Wien 1999, s. 142 i n.; Der Wettbewerb um die Kaiser Jubiläumskirche in Wien, „Sueddeutsche Bauzeitung“ 9, 1899, s. 115–117.

[30] A. Kirstein, Pfarrkirche zum heiligen Franz von Assisi im II. Bezirk, Donaustadt. Kaiser Franz Josef-Jubiläumskirche, „Wiener Bauindustrie-Zeitung“ 1919, S. 57–61, tabl. 31–34.

[31] Die Canisius-Kirche in Wien, IX. Bez. Lustkandlgasse. Von Architekt Gustav Ritter v. Neumann, „Der Bautechniker“ 23, 1903, S. 1145–1146; 1904, s. 1 i n.

[32] Pfarrkirche in Wien XII. Hetzendorf. Architekten: Hubert Gangl und Eugen R. v. Felgel, „Wiener Bauindustrie-Zeitung“ 27, 1909/1910, s. 104, tabl. 28–30.

[33] J. Burckhardt, Geschichte der Renaissance in Italien, Stuttgart 1867.

[34] J. Graus, Die katholische Kirche und die Renaissance, Graz 1888; H. A. Geymüller, Architektur und Religion. Gedanken über die religiöse Wirkung der Architektur, Basel 1911.

[35] A. Wielemans, Ueber den Bau der Pfarrkirche am Breitenfeld in Wien, „Zeitschrift des Österreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereins“ 48, 1896, S. 241–243.

[36] H. Wölfflin, Renaissance und Barock, München 1888.

[37] A. Ilg (Bernini der Jüngere), Die Zukunft des Barockstiles, Wien 1880.

[38] Kirche in Wien-Grinzing, Kaasgraben. Architekten: Kupka & Orglmeister, „Der Bautechniker“ 30, 1910, s. 953 i n.

[39] Szczegółowa analiza projektów konkursowych w: Scheidl 2003, jak przyp. 5.

[40] O. Wagner, Moderne Architektur, w: O.A. Graf, Otto Wagner, t. 1, Das Werk des Architekten. 1860–1902, Wien 1994, s. 263 i n.

[41] „Die Moderne in der Architektur und im Kunstgewerbe.“ (Protokoll der Diskussion) „Zeitschrift des Österreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereins“ 51, 1899, s.145 i n.; 1900, s. 190 i n.

[42] O. Wagner, Die Moderne im Kirchenbau, w: O.A. Graf, Otto Wagner, t. 1: Das Werk des Architekten. 1860–1902, Wien 1994, s. 326 i n.; I. Scheidl, Otto Wagner: „Die Moderne im Kirchenbau“ – Pfarrkirche in Währing, w: Das ungebaute Wien 1800 bis 2000. Projekte für die Metropole, kat. wyst., Historisches Museum der Stadt Wien, 10 XII 1999 – 20 II 2000, Wien 2000, s. 152 i n.

[43] O. Wagner, Erläuterungsbericht zur Bauvollendung der Kirche der Niederösterr. Landesheil- und Pflegeanstalten, Wien 1907; E. Koller-Glück, Otto Wagners Kirche am Steinhof, Wien 1992.

[44] M. Hegele, Die bauliche Ausgestaltung des Wiener Zentralfriedhofes, „Zeitschrift des Österreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereins“ 59, 1907, s. 1–7, tabl. 1.

[45] M. Emer, Die Hl. Geist-Kirche Wien XVI. Herbststraße. Die erste Kirche Österreichs, für deren Aufbau fast ausschließlich Eisenbeton- und Betontragwerke zur Anwendung kamen, b.m.r.w. [1911].

[46] D. Prelovšek, Josef Plečnik. Wiener Arbeiten von 1896 bis 1914, Wien 1979.

Pełny tekst artykułu został opublikowany na łamach rocznika "Sacrum et Decorum" . Zamówienia prosimy kierować do Wydawnictwa UR lub aktywować subskrypcję elektroniczną .